(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Castrucci Bonamici de rebus ad velitras gestis anno MDCCXLIV et de bello italico commentarios"

efejh 



Conte Antonio Cavagna Sangiuliani 





34-5.651 
■B8>87d 




%• 



CASTRUCCII BONAMICI 

D E R E B U S 
AD VELITRAS GESTIS 

ANNO MDCCXLIV, 

E T 

DE BELLO ITALICO 

COMMENTARIOS . 




AUGUSTjE VINDEHCORUM 



MDCCLXIV, 



f\£63J 

; L 

C^TRUCGII BONAMIGI 
V I T A. 



PEtrus Jofephus ( qui & Caftruccius ) anno 
MDCCX. Luce narus eft in vetufta, ac 
hominum ingenio pneftanrium altrice Bona- 
micia Domo, quam porfo fuis ipfe literarnm 
monumentismaxime ' illuftravit . Excellenti enim fuit, 
feJ praefervido ingenio, quodque ferociam quandam, li- 
bertatemque prcEieferebfat, ut miuus eluceret, curu fe 
praecipientium dj&rinae accommodabat, enlineret ve- 
ro, cum fua fponte, arbitratuque impelleretur . Nou 
idcirco tamen temerario atque incondito quodam fere- 
batur impetu, aCerrimo enitfi, quod legendo, meditin- 
doque efformaverat, judicio, id pfaHertim fibi prasfcri- 
pferat, ut minuta atque exilia negligeret, ampla ac 
grandia fedulo, ftudiofeque confe&aretur . Nulli fe do~ 
ftrin^ prascipue addixerat; cujuslibet enioi elemetfta 
perdifcendi moleftiam ferre vix poterat. Ipfa tantum- 
modo trahebatur ad literas voluptate, quam potiili- 
rnum in veterum Grrccorum, Latiaorumque fcripris le- 
&itandis, memoriae mandandis, imitandifque percipie- 
bat. Quoi nou ad illa-n elegantiafc, fimplicitatis, gra- 
vitatifque formam fiftum, expreflumque effet, faftidie- 
bat, abijciebatque . Quare a natura fa£lus ad facilem 
optimarum rerum imitationem, curfi anirnum plurima 
jam le&ione imbutum adijceret ad fcribendum, ipfa, 
quae mente comprehenderat exempla, non verbormn 
tantum nitore atque ordine, fed & fententiarum vi 
ac dignitate referebat. Cum enimin illis do&rinarum 
fontibus diu h<eferit,& quodanimodo habitarit, ani- 
mum plurimarum atque maximarum rerum cognitione 
compleverat, atque ad UbtTX cuiufdim, mgenuaea-ue 
doftrinse modum, ufumque temperaverat atque fub- 
egerat . 

* * Hinc 



VI 

Hinc civilern callebat fcientiam, de humanse na- 
tura fridole, de variecate mor jm , de affectibus exci- 
tandis, Llioderandis, regendis<jue acute, fagaciterque dis- 
putabar. Multum in veteri, recentibrique etiam cogno- 
fcenda verfabatw hiflbria, quam penitus perfpeftam 
habuit, atqueexXenophonte, Polibio, Casfare, Livio, 
quos diu volutaverat, excellentem animo res geftas 
fcribendi formam praeceperat, quam deinceps in Com- 
mentariis de Rebus ad Velitras Geftis, d *q le Italico 
Beiio, vei expreffit, vel fi id di&um videatur audaci- 
us, felices ad exprimendum nifus edidit. Tanta ele- 
gantisB, ac nitori conjunfta vis, ac gravitas elucet, 
tanta explicandarum rerum, a&ionum , conGliorum- 
que omnium ratio, ut cum ad verratem cunfta exigi 
in fcribendo .appareat, fenfim in auimutn lllabatur u- 
na cum plurima jucunditate fides * Ac ue , qu* defcri- 
benda fufceperat, armorum ufum, bellicam artem i$no- 
raret, ftipendia facere in Neapqlicano Giroli R *gis 
exercitu voluit , iifque rebus, quse narranda fibi erant, 
intereife. Atque exinde Caftruccii nomen affumpfit , 
ut prseclariffimi Ducis Civis fui memoria vehementi- 
usad bellicam laudem incenderetur, ac glojrtara. Quo 
tamen major Caftruccio iili alteri in betlis ufus, ac 
honor fuit, eo huicnoftro ad literas fuit, quam ad pu- 
gnas fupellex inftru£tior. Ut in Italico bello exponen- 
do propius accederet ad veritatem, Cifalpinam, qui 
id geftum erat, luftravit Galliim, locaque omii-i iti- 
nerum, Caftrorum, prxliorumque exploravit. Praefer- 
tim Genuae, ne quid ad illius percelebris ooiidioais 
defcriprionem deeffet, immoratus eft diu. 

In Poefi quoque latina non vulgariter inclaruit, 
ut ex elegantiffimis^miroque nurrterorum artificio cou- 
junclis verfibus , quos vel ad Catulli, vel ad Horatii 
temperavit ftylum, confpicitur. 

Adolefcentiam in Pifana, Patavinaque Academia , 
reliquam vero aetatern vel komse, vel ^leapoli tranf- 
egit. Militaris muneris ratio Neapoli detinebat invi- 
tum , unde , cum licebat, Romara cupidiffime convo- 
labat, vel quod veterum iliorum, quos admiraba ur, 

ma- 



va 
maxime patriam fedem adamaverat, vel quod ingenio- 
rum caltricem urbem , faurricemque cognoverat , vel 
deman quod amkoru.il, quos illic fibi devinxerat, 
coafuerudme deleftabitur . Amicitias enimnon affen- 
tatorio, aulicoque more , fed ingenue & fine ambitione 
excolebat; {Jroinde iis praecipue utebatur perpaucis, 
quos polirior: ingeoio , elegawique doftrina praeftare 
noverat, quorum plerofque m carminibus fuis comme- 
morat . Prae casteris vero Cajetano fe Fortio Romano- 
rum Prceiulum do&iffimo, atque ad omnem laudem 
virtur^mque inftru^iHimo in inrimam tradid^rat fami- 
liaritatem & fidem ; fe ab eo non ob fortunam, fed ob 
animi cmdorem, in-»eniumque aeftimari cum cerneret, 
kieod?ni aitigeaio, colendoque erar obfervanriffimus. 
Philippum eciam majorem natu fratrem, & ipfum 
Latinum Scriptorem optimum ( ut ex aureo illo de 
Claris Poutifichrum EpLtolarum Scriptoribus libro ap- 
paret ) non oo naturas conjunclionem tantum, fed ob 
ftudiorum fimditiHinem fingulari quodam amore & 
pierate profequebarur. Frincipum etiam virorum, ad 
quam non afpirabat nimis, non caruit tamen gratia . 

Trojanus Cardinalis Aquaviva, cujus hortatucon- 
fcribendam fufceperat hiftoriam, fua commendatione 
a Carolo utriufque Siciliac Rege honeftiorem in mili- 
tia locum imperravit. 

• Philippus Borbonius Parmas, Placetitiaeque Dux, 
:ui alterum de Italico Bello volumen infcripferat , ip- 
imi, Fpmiliamque ejus perpetuo Comitis diplomate 
(ecoravit. Genuenfis Reipublicas Senatus, cui tertius 
orumdem Commentariorum liber infcriprus fuit,de- 
ceta de eo fecit ampliffima. Benedifhis vero XIV. 
lontifex poft hominum memoriam doftiffimus, & do- 
forum hommum ammtiffimus, magao Caftruccii in- 
gnio, pulcherrimifque Commentariis deleclatus alte- 
rim aetatis ihx C^farem appellabat. Quin immo non 
vilgari Poatificis apui Regem commendatione fa&um 
e(, ut ftipendia illt extra ordinem aufta fu^rint ma- 
joem in modum . Ad Aul^e nihilominus tolerandas 
mleftias natura fuit impatiens, apertoque de multis, 

04 ac 



VIII 

ac libero fermone in potentiorum AuUcorum offen- 
liones incidebat ; proinde nunquam eam , qux illi de- 
bebatur, fortunam eft confequutus, & quam habuhfet-, 
fi in alia tempora tantum hominis ingenium incidiifet . 
Animo erat plufquam pro cenfu liberali, pecu- 
niaeque, quam facile profundehat , plerumque iadi- 
gens. Qware cum ufu tam auri, quam honorum , 
ac glorise fuerit cupidiffimus , five animi aegritudine, 
five etiam vitse intemperantia in longum ac permole- 
ftutn aquae intercutis incidit morbum, cujus initia ne- 
gli^ens, ac deinceps increm?nta fentiens Neapoli in 
Patriam fe contulit , ubi diu confli&atus cum valetu- 
dine, demum de vita non tam ex m^dicorum fenren- 
tia, quam ex virium au£h imbecillitate defperans, 
nihil reliqui frcit, quo per Religionem expiaret ani- 
mum,ac Divinum Judicem jam prope adventantem, 
fibi exorabilem, placabilemque redderet. Demum ma- 
gnoCivium, literatorumque hominum mcerore annum 
agens vix non L. obiit Lucse, hononficeque elarusac fe- 
pultuseft in iEde Vincentio,& Anaftafio facra* 




tN- 



I N D E X 

GEOGRAPHICUS, ET MILITARIS, 

LATINE, ET 1TALICE > 



A 



Bdua 



Agmen primum 

medium 

extremum , Jive novijfimum 
Agonia 
Ala equitum 
Alae pecunia public* 
Atbingaunum 

Albintemelium 
Albitiola 

Allcbroges 
Allobrogum du* 
Alpes Cottia 



Altttm 

Amiternum 

Anagnia 

Anien 

Antecurfores 
Antias fortus 

Antipolis 
Apua 

Aqu<e Sexti<e 
Aaue Statelle 



Adda fiume • 
la Vanguardia . 
il centro delTefercito* 
la Rerroguardia . 
la Gogna fiume. 
Reggimenro di cavalleria • 
la caffa del regginiento. 
Albenga Citta nello ftato di 

Genova * 
Ventimigiia Citta. 
Arbizola 'luogo nelloftato di 

Genova. 
Savojardi . 
il Duca di Savoja. 
le Alpi Cozie , che divido- 

no il Piemonte dal Del- 

finato . 
Alto terra negli ftatidel Rc 

di Sardegna* 
S. Vittorino Citta nelP A- 

bruzzo . 
Anagni Citta nella Campa- 

gna di Roma. 
Teverone fiume. 
i Forieri . 
porto d'Anzo nella Camp* 

di Roma. 
Antibo Citta* 
Pontremoli Citta. 
Aix Citra in Provenza. 
Acqui Citta. 

in 



zn Avanguefiano villa 

Aixhiteclus militaris 
Argentium 
Aricrnum nemus 

Arena ) 

Arenarium fuburbanum ) 
Armament arium 
Armis intentis 
Arx Mariana 

AJculam 

Afculani 



AJJietenfis collis 
Aternus 

Aulla . 



Alearis minor 
Balijta, <& Letus nunc Pe- 

regrini montis 
Barcmoneta vallis 

Baniinetum 

Baretium 

Batavi 

Batianorum Augujla 

Be/gte 

Brtgica legio Pratorianorum 

Belgiu,n 
Biremis 

Boati* \ 



Aranguez villa del Re di 

Spa^na. 
Ini^nero . 
Argens tiume. 
il bofco di Genzano, o di 

Diana . 
S. Pjer cf Arena fobborgo del- 

la Citta di Genova. 
T armeria . 

coa bajonetta in canna. 
la Fortezza di S. Maria ful 

Golfo della Spezza . 
gli abitaton d' Afcoii Citta 

neila Marca d'Ancona. 
gli abitatori d' Afcoli di Sa- 

triano Citta nella Capita- 

nata Provincia dei Regno 

di Napoli . 
uncolie neilaContea d 1 Aiti. 
Pefcara Cittaneli' Abruzzo. 
PAulla Fortezza in Luni- 

giana. 

Minorica Ifola . 

PAlpe di S. Pellegrino. 
la vaile di Barceiionetta nel 

Piemonte . 
Bardinero terra. 
Varafe cerra delio ftato di 

Genova in Lunigiana . 
gli Oiandeli , ie Provincie u- 

nite. 
BafTignana terra nella Lo- 

meilina. 
Fiamminghi . 
il reggimento delle Guardie 

Vailone. 
le Fiandre, i Paefi bafli . 
Galeorra . 

Vara fiume in Lunigiana . 



7>V 



XI 



Bobium 


Bobbio Citta nel Ducato 




di Milano. 


Boii 


i Bavari , la Baviera. 


Bolzanttum 


Bolfanetto luogo preffo Ge- 




nova. 


Bonus portus 


Buomporto terra. 


Bornua 


Bormia nume. 


Brrmienfis valllS 


Val di Bormia. 


Borujcus 


Prulfiano . 


Bofcum 


Bofchi terra nelP Aleflan- 




drino. 


Breda 


Breda Citta in Fiandra. 


Brigantium 


BrianconCitta nel Deltinato. 


Britanni 


gP Inglefi . 


Brhannicum promontorium 


Capo Brettone nella nuova 




Francia in America. 


Brixellum 


Berfello terra nel Ducato di 




Reggio. 


Bmnetum 


Brugnato terra dello ftato di 




Genova in Lunigiana. 


Brntii 


i Calabrefi , la Calabria . 


Butunti 


gli abiratori di Bitonro Cit- 


^i JEfena 


ta , Bitontini . 


Cefena Citta. 


Cajeta 


Gaeta Citta . 


Calones 


coloro cbe aiTiflono al ba- 




gaglio, Bagaglioni, Sac- 




cardi . 


Camertes 


gli abitatori di Camerino 




Citta. 


Campania 


Terra di lavoro, Provincia 




del Regno di Napoii . 


Carr.pus frigidus 


Campofreddo terra nello fta- 




to di Genova . 


Campus SanEius 


Campofanto luogo nel terri- 




torio di Bologna . 


CapbeYcnia 


Garfagnana. 


Caprauna 


Caprauna terra. 


Capriata 


Capriata terra . 


Carinianus 


Carismano luoso nella Cit- 



ta di Genova. 



C/?r~ 



XII 

Caro/ium 
Carraria 

Cafale 

in Qajfmatem 

Caflellum 
Caflra 
Caflrum novuni 

Caflrum novum 

Caftrum vetus 

Catbolica 
Ceba 

Celanenfts ager 

Celles 

Cen$pka 

Centum ceile 

Centuria ; 

Centuriatus 

Centurio 

Cifanum 

Civaron 
Claverimm 

Codoneum 

Cobors 

Collis qui ab ameeno profpe&u 

nomen accepit 
CiaJJiarius 
Con%iari'<m 
Cornilianum 
Cofarum ora 



Carofio rerra* 

Carrara Citta nel Ducato di 

Mafla in Lunigiana . 
Cafale di Monferraro Citta* 
Verfo nionre Caflino nei Re- 

gno d: Napoli . 
Baftione, Forte, Forrino. 
gli allofgiamenti , ll campo» 
Caftelnuovo terra in Garfa* 

gnana . 
Cafteinnovo terra nello (tato 

di Genova. 
Caftelvecchioterra nello fta* 

to di Genova. 
Cattoirca terra . 
Ceva Citta con Rocca nel 

Piemonte . 
la Conreadi Celano nel Re- 

gno di Napoli . 
Celle luogo nelio ftato di 

Genova. 
Canobbio terranella Contea 

d' Anghiera . 
Civitavecchia Cittacon por- 

to di Mare . 
Compagnia si di fanti, che 

di cavaili . 
grado di Capitano. 
Capitano. 
Cifano luogo nello ftato di 

Genova . 
Chamberi Citta . 
il diftretto di Chiavari nel- 

lo ftato di Genova » 
Codo^no terra. 
Battaglione. 
il coile di Belvedere preffi» 

Genova . 
Marinajo . 

Donanvo, Rinfrefco* 
Corniqliano terra . 
la fpiaggia d' Aliidonia i* 

Tofcana . Cr<r- 





XIII 


'Zretus 


Creto luogo nello ftato di 




Genova . 


Zmftuiuf 
Cumsnum UttuA 


Croflolo tinme . 


la fpiaggia di Cuma nel Re- 




gno di Napoli in Terra di 




lavoro . 


Cuneum 


Cuneo Fortezza nel Pie- 




monte. 


Cvneus 


Puntone forta d' ordinanza 




di foldati • 


Cunicuius 


Mina. 


C/ntbianum 


Genzano terra nella Cam- 




pagna di Roma , 


Cuftodes Corfotil 


le Guardie del Corpo. 


\-J Fcurio 


Sergente. 


D?rtona 


Tortona Citta* • 


Dtrtonenfis ager 


il terntorio di Tortona» 


Hd Quites J erofolimUAni 


i Cavalieri di Malta • 


Eretum 


Monte ritondo terra. 


Ericius 


la Saracinefca. 


Eryce 


Lerice terra ful golfo della 



X Alerii Faiifcorum 
Fanum Coronat* 

D. Columbi 

Margberit* 



Mari<e quam Hortenfem 

appeilant 
Marice montance 



Mifericordi 



t<c 



Spezza . 

Civita Caftellana. 

la Coronata luogo preiTo Ge- 

nova. 
S. Colombano Rocca nel Pie- 

monte. 
S. Margherita terra dello 

ftato di Genova in Luni- 

giana . 
la Madonna degli orti luo- 

go preflb Velletn . 
la Madonaa dei Monte Iuo- 

go preflb Genova. 
ia Mifencordia iuogo preflb 

Genova . 



¥au* 



Tttuces Ratmum 

Teginum 

Teritor 
Tinarium 

Tlaminia 
Tiaminia via) 

TlorentioU 

Torum Cornelii 
Tlaminii 
Tulvii 

Jutuntorum 

Vocontium 
Torceps 

Tregellani 

Trigariolum 
Trufino 



la bocca de^ Ratti luogo nel- 

lo ftato di Genova . 
Fegino luogo nelle vici- 

nanze di Genova. 
il Bifagno fiume . 
Finale Citta dello ftato di 

Genova . 
la Romagna . 

la via Flaminia, la quale 

da Roma portaa Rimini. 

Fiorenzuola villaggio nel ter- 

ritorio di Bufletto . 
Imola Citta . 
Foligno CittJ . 
Valenza Citta della Lomel- 

lina . 
Pizighettone Fortezza nel 

Ducato di Milano. 
Canes Citta m Provenza . 
ilForte della tenaglia pref- 

fo Genova. 
gli abitarori di Fontecorvo 

villa«gio. 
Figarolo xerra. 
Frafelone terra nella Cam- 
pagna di Roma. 



\Jf Abellus 
Gaditanum fretum 
Callia 

Cifalfina y Jive citerior 

Narbonenjis 

Nova 
Garofolorum turris 
Gavium 
Gcinini Fratres 
Gen"vcn/is Civitas 
Gcorgii , five Georgiana , mcnfa 

*Ceorpjan<e menfa tuendtv Otlo- 

Grcgarii militcs 



Secchia fiume. 

lo ftretto di Gibilterra. 

la Francia Regno . 

la Lombardia . 

la Provenza , 

la nuova Francia in America. 

la torre di Garofaldo. 

Gavi terra . 

gli due Frarelli montagna . 

Ja Citra di Ginevra . 

il banco di S. Giorgio di 

Genova . 
i Protettori del banco di S. 

Giori 
gente collettizia . 

G$h 



GuLt ficca 
\ Pompeja 



Golafecca luogo » 
Afti Citta. 



XV 



H 



Elvctii Pratoriani 
Hernici 



Hetruria 

Htbema 

HS. quingenties 

HS. trecenties 
HS. fexcenties 

HS. Duodecies 

HS. tricies 

HS. mitiies oElingenties 

Hibernicorum manus 

X Actdum 

Ignium mijfilium omne genus 

llva 

Imperator exercitus 

Ingauni 

InflruSlor exercitus 

Infubres 

lnteramnates 
Interamnia 
lria amnis 
Iria oppidum 



le Gnardie Svizzere» 

abitarori d' una parte della 
Campagna di Roma ver- 
fo il Regno di Napoli , 
dove fono le Citta cP A- 
nas;ni, Alatri, Veroli &c. 

la Tofcana. 

Quartjeri d' Inverno. 

un milione e dugencinquan- 
tamila fcudi Romani . 

fettecencinquanramila Sc. 

un milione cinquecentomila 
Sc. 

trentamila Sc. 

fettantacinquemila Sc* 

ouattro mihoni e mezzo 

* di Sc. 

la truppa degl' Irlandefi • 



palla dacannone, o da mo* 

fchetto . 
bombe , granate , palle infuo- 

cate &c. 
1'Eiba Ifola. 
GeneraliiTimo, Comandante 

generale * 
gli abitatori d' Albenga Cit- 

ta dello ftato di Genova. 
Quartiermaftro generaie , 

Commifano generale deii* 

efercito . 
i popoli del Ducato di Mi- 

lano . 
gli abitatoridi Terni Cirta. 
Teramo CittadelF Abruzzo. 
la Scrivia fiume. 
Vogbera terra nel Pavefe . 



Julianus p*gu3 



S. Giuliano terra * 



X-iAbicanus aget 

Labicum 

Labron 

Lacus Trivia 

Lacus Verbams 
Lambrus 
Langarum regio 
Langenjes,five Langenfium pagut 



il Ducato di Valmontone . 
Valmontone terra . 
Livorno Citta con porto di 

Mare in Tofcana. 
Lago di Nemi, o di Gen- 

zano . 
Lago maggiore. 
Lambro fiurae. 
i\ Paefe delle Langhe . 
Langafco terra nelio ftato dt 
Genova . 



Lanuvinum oppidum 


Civita Lavinia nella Cam~ 




pagna di Roma. 


Lavaniola 


Lavagnola luogo nello ftato 




di Genova . 


Laventia 


Lavenza terra nel Ducato 




di Mafla in Lunigiana . 


Lavinium 


Luvino rerra nella Contea 




d' Anghiera. 


Laux Pompeja 


Lodi Citta. 


Lazarianum 


la Cafa del Cardinale Albe- 




roni preflb Piacenza . 


Legatus exercitus , five de exev- 




citu 


GeneraJe. 


Legio 


Reggimento dMnfanteria . 


Legionarius 


Soldato di reggimento d' in- 




fanrena . 


Lemuris 


Lemo fiume . 


Lerina Infula 


T lfoia d' Sant' Onorato con- 




tro la Provenza . 


Leucopetra 


Capo delP Arme Promonro- 




rio della Calabriaal Faro. 


Liguria 


Io ftato della Rep. di Ge- 




nova . 


Lignres 


gli abitatori dello ftaro del- 




la Rep. di Genbfi ■ 


Ligujlic* faucet 


la Bocchetta moatagaa. 


Ligufticum mave 


Mare di Genova . 


Liris 


Garigliano fiume. 




Loa- 



Loanum 
Londhmm 
Lortca 
LotharingU 

Lucenfium fines 
Luceria 

Lucus fodalium Camaldulenfium 

Lunenfis ager 
Lunen/is portus 
Lupa amara 

Lutetia 

JLVX Acerata 
Machinte caflrenfe? 
Machin* ohjidtonalcs- 
Macra 
Magonis portus 

Magifter Gallicee militia 
Mamertinus 
Mapalia Marcaroli 
Margaropo/is 



Marianum V\ 

Marii 
Marrucini 



Mafonia arx 
Maffenjis agev 

Maffxlia 

Mtiignanum 

Melila 

Mejfana 

Miranduia 



StobwbaYMm 



XVII 

Loano terva. 

Londra Citta . 

Baftione, Baluardo . 

la Lorena. 

Lucca Citta, eRepubbfica. 

iconfinidelloftato di Lucca. 

Luzzira Caftello nel Ducato 

di Mantova. 
Camaldoli^ luogo preffo Ge- 

nova * 
]a Lunigiana. 
il golfo della Spezza. 
Lupamara luogo nello ftatQ 

di Genova* 
Parigi .. 



Macerata Citta . 
Fartiglieria da Campagna. 
V artiglieria grolTa . 
Magra rmme. 
Porto Maone nelPIfola di 

Minorica . 
Marefciallo di Francia . 
di Meffina, Meffinefe. 
le capanne di Marcarolo . 
S. Margherita, luoge preffo 

Genava * 



popoli del Regno di Napo- 
li , che abitano una parre 
d' Abruzzo, dove fono le 
Citta di Chietj,Pefcara &c* 

il caftello di Mafone . 

il Ducato di Maffa in Lu~ 
nigiana . 

Marfilia Citta . 

Marignano terra. 

Malta Ifola. 

Meftina Citta . 

Mirandola fortezza. 

h Mv 



MonaiCt portus 
Mons Adamas 
Mons Artemifius 

Boccus 
caivus 
Cafle/ium 
clarus 

cornarius 

fafcenfis 

ferratus 
Tlacconius 
Furtianus 
grotius 

letus V.-Balijla 

O xarius 
Montani ppdites ferentarii 
Montes D. Pev^/ini Z 7 , Balijla 
Montes Fugpbini 
Montignofii oppidum 

Montis Albani avx 
Monds Alphonfi arx 

Montogium 

Movrayium <cncum ad ollas 

jacientias lactadia vias 
Munitio B°ni?ni 
■ :io Nazariana 

Mrtina 

lf<) 



N 



Armcnjcs 
Nsva 

■ptdum 



il porfo di Monaco . 
il Djamaute montagna . 
Monte Arremifio nella cam- 

pagna di Roma . 
Montagna di Bocco. 
Moncalvo terra . 
Monte Caftello . 
Monte chiaro luogo vicino 

a P:acenza. 
la cofhera de' Bozzi luogo 

nello itato di Genova . 
il Monte delle fafcie preffo 

Genova . 
Monferraro. 
Monte di Fiancone. 
la montagna di Furta . 
Mergozzo terra nella Contea 

d 5 Anghiera. 

la montas;na d' Ozario. 
Micheletti . 

i Monti di Gubbio . 
Monti^nofo terra nello fta- 

to di Lucca . 
la forrezza di Mont' Albano. 
la forrezzadi Mont' Alfonfo. 
Monro.^io luogo nello fta- 

to di Genova. 

Mortajo da bombe. 

il Forre di S. BemL*no. 

la barteria a' SS. N izzaro , 

e Celfo preffo Genova. 
Modena Citta . 
Fresata . 



gliabitatori di Nanii Citta. 
Capitano di Nave • 
Baftimenti da uaiporto. 
Nemi rerra nellaC 

di llonu. Nif- 





XIX 


Nervinm 


Nervi luogo vicino a Ge- 




nova . 




Nizza Citta. 


Kovoj 


Novi Citta . 


Novaris 


Novara Citta . 


Kuceria 


Nocera Citta . 


NuYA 


Nura fiume . 


V7 Ccitania 


la Linguadoca . 


celnm 


Exilles Rocca nel Piemonte. 


OSavinm 


Ottaggio rerra , 


Otbia 


Hyeres Citta. 


Olegium 


Oleggio terra. 


Olla incendiaria 


Bomba . 


Oltius 


Oglio fiume. 


Onelia 


Oneglia Citta . 


Onelienfis traftus • 


il terrirorio d' Oneglla. 


0?a circa Oxibios 


la cofta di Viilafranca. 


Ordinem ducebat in legione 


era Capitano nel reggimen- 


Betgarum PratorianQYum 


to delle Guardie Vailone . 


Ordmes primi 


gli Umziali maggiori . 


Oflia Tyberin* 


Oftia Citta nella Camp. di 




Roma. 


Oxibiorum portus 


il porto di Villafranca. 


1 Adus 


Pb fiume.. 


Pannonicitm bcllum 


la guerra d' Ungheria. 


Pares 


Premia terra nella Contea 




cT Anghiera. 


Parpanefum 


Parpanefo terra. 


Perufia 


Perugia Citta . 


Petra lavetiara 


Pietra lavez-zara luogo nel- 




lo ftaro di Genova . 


Pharus 


la Lanterna ... 


Picentes 


gli abituori della Marca d' 




Ancona, Marchigiani . 


Picenum 


la Marca d' Ancona. 

Pino luogo prefib/Genova . 


Pinus 


Pifaurum 


Pefaro Citta. 



Pla. 



XX 

Placntia 
Planafia infula 

Plumbinum 
Pons decimus 
Pons Milvius 
Porcifera va/iis 
Portus Dslphini 

Prtffecli copiarum 

2>r<efo&i impedimenta 
PrtefeSlus arcis 

caftrorum 

clajfis 

demus 

fabrum 

legionis , Jive equitum al& 

Pr<enefte 

Pr<ttoriani 

Prteterium 

Predofa 
Privernas traBus 

Propupnaculum 
Protribunus milit. 
Prufiacum bellum 
Psrpurati 
Pyrocbitropbori 



Q 



Ud-ftor exercitt*: 



Qiitetium 

£Juta>]t<:remcs 



Piacenza Citta . 

T lfola di S. Mar^herita con> 

tro la Provenza. 
Piombmo Citta . 
Pontedecimo . 
Ponte molie . 
la Poizevera . 
Portofino nello flato di Ge- 

nova . 
gli Urhziali maggiori dell* 

efercto. 
1'eqmpiggio del Colonnello» 
il Cotrundante deA\ Fortezza 
Marefci Ulo di campo . 
Ammiragiio. 
Mapgiordomo . 
Generaie d"* artiglieria. 
Colonnello di fantena, o di 

cavalieria . 
Palefrrma Citta . 
le Guardie . 
il Quarner generale, o vero 

il Palazzo pubbiico. 
Predo terra . 

il territorio di Piperno luo* 
go neiia Camp. di Roma» 
Fortino, Birrem . 
Luo.^orenenre Colonneilo . 
la guerra di Pruflia . 
Miniftri di Corre . 
Soldan che gettano granate r 
Granatieri . 

Commiflano «enerale , Pro- 
veditor generale delT e- 
fercjto . 

Quezzi luogoprefTbGcnova. 

Galee, 



Retr 



Rec 



ecurn 

Regium 
RemopoJis 

Rbeatinum itct 

Rbegiolum 

Rhegium Lepidi 
Ripalta 

Ripalta 
Romanus aget 
Roncilio 
Rubiera 
Rujano 



s 



» Accarellum 
Jn Saiutiis 
Samnium 

Sanguinaria 
Sxrmaticus 
Savo 
Saxellum 

Scojfara 

Scoti 

Scultenna 
Scyticus enjts 
Segefta Tipullmum 

Sergianiolum 
Sergianum 
Serra Bavaromm 

Strravallis 



XXI 

Recco luogo vicino a Ge- 

nova . 
Rezzo rerra. 
San Remo Citta nello ftato 

di Genova . 
La via di Rieti Citta dell* 

Umbria. 
Rod'go terra nel Ducato di 

Manrova . 
Reggio di Modena Citta . 
Rivalta di Bormida terra nel 

Monferraro . 
Rivalra terra nel Piacentlno . 
La campagna di Roma . 
Ronciglione Citta. 
Rubiera terra. 
Roffiglione terra . 



Zuccarello terra. 

nel Mirchefato di Saluzzo. 

la Conrea di Molife nelP A- 

bruzzo . 
Sansjuinara terra» 
di Polonia . 
Savona Citta . 
SalTelio terra nello ftato di 

Genova . 
Scotiara luogo nello ftato di 

Genova-. 
gh Scozzefi . 
Panaro fiume. 
la fciabla» 
Seflri di Levanre terra nello 

fiato di Genova. 
Sarzanello Fortezza. 
Sarzana Cirra . 
la Serra de' Bavari luogo nel- 

lo ftaro di Genova . 
Serravalle Cirta nel territo- 

no di Tortona . 
& $ Ser* 



xxu 




Serfellus 


Serfello terra nell' AlelTan- 




drino . 


Servatot 


San Salvadore terra . 


Sejjites 


Seflia fiume . 


Sextum 


Seftri di Ponenre terra nello 




ftato di Genova . 


Sextum 


Sefto terra nel Ducato di Mi- 




lano. -^ 


Signa militaria 


le bandiere. 


Signifer 


Alfiefe. 


Siiefia 


la Slefia. 


Soranus aget 


il Ducaro di Sora. 


Spedia 


la Spezza , o Spezie terra. 


Spero 


lo Sperone fortiricazione pref- 




fo Genova. 


Stajenum 


Staglieno iuogo preffo Genova 


Stoecades infula 


Je ifole d' Hieres. 


Sturla 


Sturla torrente. 


Subalpini 


Pjemontefi . 


Suburbanum 


San Martino d' Albaro luo- 




go vicino a Genova . 


Suburbanum C. Marii VIL 


Villa di Mario luogo vici- 


Conf. 


no a Roma . 


Supplementum 


le reclute. 


Syrmoneta 


Sermoneta terra. 


A Aleacotienfe itet 


la via di Tagliacozzo terra 




in Abruzzo. 


Taurini 


Piemontefi . 


Taurinorum Augufla 


Torino Citta . 


Tcate 


Chieri Citta . 


Telo 


Tolone Citta . 


Telum 


palla da Cmnone,o da mof- 




chetto, e ancora la llelfa 




cannonata, o mofchettata. 


Ticinum 


Pavia Citta . 


Ticinus 


Teiino tinme . 


Tidonius 


il Tidone tiume. 


Tormcnta 


le artiglierie . 


Tormenta *d oppugnationtm 


le artiglierie da battere 1* 


1 


Piazza* 


T*r- 



Torm?nta , Mtrjue impcdimenta 

Tormentis dijfraSis 

Trebia 

Tribunus miiit, 

Tribuni milit. primique ordines 



XXIII 

le artiglierie, e i bagagli. 
avendo mchiodato i Cannoni. 
Trebbia tiume. 
Colonnello . 
gli Utnziali maggiori delP 







elercito. 


Tridinum 




Tnno terra nel Monferrato. 


Troptta 




Torbia nume. 


Truentus 




Tronto fiume. 


Turm/t 




Compa^nia di Cavalli , fqua* 
drone di Cavalleria . 


Turr*cia 




la Torraccia ruogo prelTo Ge- 
nova . 


Turrilia 




la Torriglia luogo nello fta- 
to di Genova . 


Turris Mula&iana 


Torre Mulazzana . 


Tufculanum 




il terntorio di Frafcati nel- 
la Campagna di Roma. 


Tyberis 




il Tevere fiume. 


V Adum 


Sabatium 


Vado Fortezza nello ftato 
di Genova. 


Vallis Bifamnatis 


Val di Bifagno . 


Varaginum 




Varaggine terra nello ftato 
di Genova. 



Velites ex Tranfilvania^ Croatia, 

llliricoque omni 
Velitrce 

Venafrum 
Verul<e 

Vejiini 



Vexillarius Hungariorum Tqui- 

tum 
Viaregium 



Croati, Panduri,Varadini &c. 
Velletri Citta nella Campa- 

gna di Roma. 
Venafro Citta. 
Veroli Citta nella Campa- 

gna di Roma . 
popoli che abitano una par- 

te d'Abruzzo, dove fono 

le Citta d' Aquila , di 

Penna &c. 

un Cornetta d' Ufleri. 
Viareggio terra nello ftato 
di Lucca* 



*4 



Vi» 



XXIV 




VigiJia de quarta vigilia 


fra le dieci , e le dodici ore 




d'Italia. 


Viglebanenfls 


il Vigevanafco. 


Villa Radiana 


la villa de'Raggi prefTo Ge- 




nova „ 


Viterbium 


Viterbo Citta. 


Vmbria 


Umbna, o Ducato di Spole- 




ti, Provincia dello ftato Ec- 




clefiaftico. 


Vormacia 


Worms Citta della Germa- 


Urbevetanus agtt 


ma • 
il territorio d' Orvieto. 


XJrbs flumen 


V Orba rlume. 


Vultur 


Voltri terra. 


Vulturnus 


Voltorno fiume. 



r Erbmw 



il Zerbinofortificazionepref- 
fo Genova. 




D E R E B U S 

AD VELITRAS GESTIS 

COMMENTARIUS. 



"XXVII 



A D 



TROJANUM AQUAVIVAM 
ARAGONIUM 

S. R.E. CARDINALEM 

MONTIS REGALIS ARCHIEPISCOPUM 

Et Philippi Patris Regis Hifpaniarum , & Caroli 
Phiiippi F. Regis Neapolis ac Sicilise ad Pon- 
tificem Maximum , Sedemque Apoltoiicani 
Legatum 



FRJEFATIO 

Prim# Editionis, 




Ofieaquam , Trojane A- 
quaviva , ad Neapollta- 
ni Regis exercitum , at- 
que in milntce difcipli- 
nam profeEli fumus 3 mn 
bellicts ufque adeo cor- 
pus y anhnumque nodrum ftudiis exercere de- 
crevimus 5 ut omnino illa optimarum artl- 
um pulchemma 5 atque ad omnem hominem^ o- 
mnemque locum accomodata , & nunquam a 
nobis non exculta ftudia relinqueremus . Legen- 

do 



xxvnr 
do enim acceperamus^ clariffimos Imperatores^ non 
tam beiiorum gioria , quam literarum pr&flan- 
tia enitutjje^ atque ab bis iiteratos homines edu- 
Bos effe in cafira, quos & laborum^ periculorum- 
que focios non infuaves^ & magnarum inter- 
dum rerum auflores idoneos haberent ; experi* 
undoque cognovtmus, virtutis , confllftque mtit- 
tans fpiendorem , ac vim ?ion infufcari^ ac mi- 
nui, ut nonnulii perperam opinantur^ fed illu- 
firari contra hifce artibns , atque augeri piuri- 
mum. Nam ut indecorum efi^ ubi a ferro at- 
que acie dtfceffcris, de iis ipfis rebus^ quas for- 
ttter gefferis , aut inepte loaui, aut turpiter ob- 
mutefcere ; fic pr&clarum debet videri, erudi- 
tionis ac fciemiarum laude a^iena quafi ac pe- 
regrina fpiendefcere mtlttem . Multo autern pne- 
fiabiitus efi ad alendam animi fortitudinem , 
mtlittamque tpfam penttus cognofce?idam , pofl 
equorum > arynorumque exeratatwnes , toierare 
hybernorum otium^ ac prxfidwrum fa^tdmm no- 
btitjjimarum rerum cogyitttone ^ Matb^mmrarum 
prx<ertim^ atque Htfioncarum , unde ars omnis 
milttarts effiorefcat ac redundet opovtct, quam 
per defidiam, turpijfimafque volupta es totum a- 
ntmt corport/que rubur corrumpt finere , ac quo- 
dammodo hcbeicere. Vanc confuetudinem fi te- 
nerent honeflo faltem loco nati^ qui tn regum 
atque tmpcratov ] uunt \y& 

npn prius irent ad . bonis antea cf 

fent nfiruSti ; alacriores paulo ad pu* 

n milites h idem 

certe ad %m\ men* 

ter doleremuS) obfcurari jam fcnfim^ atque cva- 

nc- 



xxrx 
nefcett fplendidam tllam^ ac grandem belli ge~ 
reridi rattonem y qua veteres Grxcos, ac Roma- 
nos tanta e/Je ufos commendatione le?imus . 
Qiianquam ex hoc excellentium ducum^ mtlttum- 
que numero, & patrum noffrorum atate fue- 
runt Eugenius , Turrena , Vobamus 5 Follardtus y 
alttquc nonnullt , & funt noftra^ quorum nos 
exemplum mtiittde rudtmenta ponere aggrejjos 
je ut neque pudeat unquam ^ neque pcemteat . 
Nemo certe jure reprehendat , fi , quod tempus 
vacuum nobis datur a labore militari^ conntmi- 
mus tn meditando , in legendo «, atque in (cri- 
bendo ettam altqutd, quod a mtlitart dtfciplina 
ip r a non abhorreat. Velut id e(i quod in hoc 
Comme»tario prce^are conati fumus y non perfi- 
a ndt fpe adduftt^ fed expertundi voluntate in- 
atatt . Latinis enim Uterts mandare infiituimus 
eam Italici belli partem^ cui Carolus Stciltce^ 
ac Neapolts Rex non prafutt folum,fed ettam 
interfutt, & quam ab eo tempore exorfi^ qua 
ille fui Regni tutandt cau r a arma fumppt^ ob- 
viamque hofftbus e$ profedus^ felici faufioaue 
ejufdem viftorts Regis reditu^ ac Populis opta- 
tijjimo concludemus . Cum vero hujufce belli par- 
tts impetus ac furor ad Velitras dtutius confe- 
dertt ? eaque urbs a fortuna deleffa fuerit quafi 
campus^ ubi exercitus utriufque vires, atque ar- 
tes palam ofienderentur^ hunc propterea librum 
de rebus ad Velttras geftis infcripfimus . Ut au- 
tem latina iflud potius^ quam alta^ perfequere- 
mur lingua , eo faSium efi , quod hoc nofirum , 
quale tandem cumque efi^ opus dottis prceferttyn^ 
ntque elegantibus hmimbus probari volumus , 

qui- 



XXX 

quibvs quidem latina prdtcipue oratio gratn at- 
que accepta effe debet : <ST quod fperamus fore y 
tit ejumodi rerum notitia latinis literis illudra- 
ta Italitf fines pratergredtatw fortajfis , latiufque 
propagetur ; & quod demum bellorum y pr<zlio- 
rumque narrattones^fi latino fermone confcriban- 
tur y videantur mihi quidem quodammodo altius 
affurgere y & majorem indc affumere gravita- 
tem , ac decus . 

Ac fi quis efl, qui y quod fub Neapolitano 

Rege (Itpendia meruerim^ ejufquefim benignitate 

honediorem in mihtia ordinem adeptus , idcirco 

fiudio partium infeftumfinceram hanc narratio- 

nem falfis quibufdam coloribus oblinere me velle 

fufpicetur ; hunc ego ad tos rejicio^ qui me pro- 

be norunt , fciuntque a gratia^ odio, atque ab 

omni prce r ertimmendacio midto etiam alieniorem 

effe me y quam homtnem oporteat y qui vrtit ac 

debeat fortunce velificari fuce. Quam quidcm for-. 

tunam , fi modo ulla efl^ honeftatis impendio 

quctfitam^ contemnam femper ; fin autem inge- 

nuo miht , & bonis potius quam malis artibus 

cmcrgere cupienfi occurret , ampleHar libenter. 

Sed fortunct noflrce, qua certe inclementiorc u- 

fi hattenus fumus, ut meltm ominemut irnpo- 

fierum^ tua facit humanttas y Cardinalis amplif 

fime . Cu/ufdam enim fingularts fclicttatts loco 

fiatuo potuiffe me recipi tn patrocmium ejus 

viri) quem natura, quem vtrt^s^ quem demum 

fortuaa, mirifica ccrtainn confenfione decorave* 

rint oynni genere laudu tamentorwm. 

pla^ t/lu/irta^ ac f,i\ularia omuta ha- 

bitant t)i omnium ocults^ (D 3 non modo in toti- 

ui 



xxxf 

us Italice y fed etiam Europae auribus adeo per* 
jonant, ut Htfioriam mihi tratlanti^ unumquc 
propterea verum profitenti, verenda non ejfet y 
aut ajjentatoris , aut ampltficatoris nota^ft y quod 
neque temporis hujus ett, neque loci, laudare ea 
velleryi magntficentijjime . Verum in commtmibus 
laudum , virtutumque tuarum pr&coniis celebrent 
altt quidem vetu^ijjimam Aquavivtde gentis no- 
btlttatem, plurtbus domi forifque facinoribus y 
factnorumque pr&mits, plurtmarum Urbtum at- 
que Opptdorum avtta pojfejjione^ Regiis deniquc 
nttattbm infignem ; alii diretlam illam tu- 
am^ avque expedttam ad fummos omnes honores 
ftne ulla aut exifitmationis , aut dignttatts offen- 
ftone vtam ; alti fplendorem in publtcis , alii 
moderattonem in prtvatis, comttatem alii y alii 
gravttatem prtfdicent : Ego vero cum hccc omnia 
cum cceterts eximia^ ac perpetua commendatio- 
ne digna judico, tum illam tuam in primis ad- 
mtror in rebus gerendts magnitudinem animf^ 
ac prudentia vim^ qua in fortem ipfam y con^i- 
tutam a quibufdam tamquam rerum humanarum 
domtnam videris dominari. Qua excellenti , ac 
pene divina vtrtute tua allefft duo potentijjimi 
Reges Pktlippus Pater , & Carolus Filtus tot 
Regnorum^ Provinciarum^ ac Nationum negocia 
commendare ttbi deliberarunt : eumque tantorum 
Regum deliberatio exitum habuit optabtlem y ut 
cum omnta in te tlli Familtamque tuam fumma 
contulerint , haud fciamus tamen , utrum tu plus 
tllisj an tibi illi debeant . Ne longius abeam ; 
hoc proximo , ac diffictlltmo bello , de quo fcribt- 
mus 3 quodque Neapolis Siciliczque Regt 5 Regnif- 

que j 



XXXTT 

que , O* Borbonio fortaffis in omni Italia nomu 
?ii , magnum altquod malum portendere videba- 
tur * qux tua fuit auclorttas? quce mens? Exer- 
citum quidem nofyrum tuis literis, tuts opibus^ 
conjilio potijjimum viguijje tuo omnes fciunt> 
iique maxime, qui ex noftris, eque bofiium copiis 
eo Romam tempore frequentes propter caflrorum 
vicinttatem ventebant : cum te talem virum in- 
tuentes diverfo diverfarum partium homines fen- 
fu afficerentur^ & vittoriam cuptditate ac fpe 
praoccupatam e fuis abs te mantbus ereptam effe 
illi mcererent^ nos loetaremur . Quamobrem mul- 
to effe corivententius ducimus in tuo nomine Com- 
mentarium apparere, qui jam tuus efi^ propter- 
ea quod eorum faclorum narrattonem explicat^ 
quorum, Aquaviva nnbtltffime, tu quamquam ab- 
fens^ maxima pars fuiVt: multoque ma/ore nos 
alacritate, atque etiam voluptate ad eas res fcri- 
bendas ag^redtmur , qttas ipfi nos vidimus , qui- 
bufque non fme vit<z difcrimine interfuimus. 




CA- 



XXXIII 

CASTRUCCII BONAMlCI 

D E R E B U S 
AD VELITRAS GESTIS 

ANNO MDCCXLIV. 

C OMMENTARII 

AD BENEDICTUM XIV- 

PONTIFICEM MAXIMUM 

PRMFATIO 

Secundx Editionis. 




Agnum tmtenium tuum y 
BENEDICTE Pontifex 
Maxime^ omnifque in o- 
mni fcientiarum genere abs 
te cognita , explicataque 
dottrina^ tum m latine 
fcribendo numerofa quxdam gravitas , <& 
facultas admirabilis hortabantur me quidcm , 
ut meum de rebus ad Velitras gefiis Com- 
mentarium latine confcriptum^ (y , cum pri- 

e mum 



• XXXIV 

mum etiam divulgatus e$ , non ingratum 
nonnullis^ (D\ quod a multis expeteretur ,• itc- 
rum nunc in lucem prodeuntem Nomini tuo cele- 
bratijjimo confecrarem: Neque , quominus id fa- 
cerem^ tenuitate operis deterrebar^ cum fciant 
omnes, egoque ipfe^ & frater meus Philippus, 
qui Romce^ apudque te vivit , experti fape fi- 
tnuSj eam ejfe in tantis opibus, tantaque imperii 
altitudine bumanitatem tuam , uv non folum 
fumma quxque, atque infignia^ quce quodam 
jam , atque ufitato fortunce , virtutifque tuoe ju- 
re deberi tibi omnia videntur, fed etiam medio- 
cria^ & hwmlia benigne^ comiterque exciperes ; 
atquc in illis perfeflionem , coxatum in his, per- 
jiciendique voluntatem laudares . Sed illud poti- 
ns verebnr interdum , ne ipfius argumentum li- 
bri^ qui bella,pr<zltaque , & imbutos^ ut ita di- 
cam^ fanguine gladios ajferret, non fatis propter- 
ea accommodatum hommi effet , ad quem liber 
mitteretur: Qui quidem & mitijjimo ejjet animo y 
fiudiaquepaas privatus femper coluijjet ^& fum- 
mam Chrifliande Reipublic<z adeptus pacts auclor 
rit pracipuus, atque erumpentes jayn Princi~ 
pum iras comprimere ftattm voluertt, multaquc\ 
pofteaquam itum ad arma efi , in eam rem cum 
fcripferit ipfe, tum per legatos fuos cgcrit pra- 
clara, atque dtvina : FaElumque fortajjis cjfct 
tuo^ Ponttfex PtiJJtme^ ftudto, ac diligentia, ut 
componeretur y ntfi Regum, temporumque arbitcr 
Deus ob deltftum aliquod noflrum non tam au- 
ihritati tua?, quam confmuni faluti viam obfiru- 
icijfet. At vcro intuenti mibi in dignitatcm tu- 
am amplijfimam ) Janttijfimamque y (D* fummi in 

ea 



XXXV 

ea Pontificis , & fummi etiam % Principis videri 
pctfona cum vidcatur^ cumque Pontipcatus do- 
Brina, regnum autem prudentia illujiretur ma- 

ximc, ac regatur ; nonnc is liber^ qui fi non a- 
lias, at quia hilloriam continct^ O doUrina effe 
inJJruttus, & prudentiainfiruere legentes debet^ 
eum potijjimum virum deceat^ qui Pontifex do- 
ttijjimus, idemque Princeps fit^ (y habeatur pru- 
dentijjimus? Neque fi tantus vir quietem Ponti- 
ficia lenitate maluit , at abellorum caufis, atque 
eventibus cognofcendis refugere dcbet ; cum fio- 
rentijjimam\ tamque late in Italia patentem di- 
tionem obtineat^ beneque noverit, regnandi artes 
non pacis femper ac togte focias y fed interdum 
etiam belli , atque armorum effe . /tc dotlrinam 
admirari facilius tuam poffumus, quam laudare» 
Quibus emm verbis expltcari cjus infinita vispo- 
lefl? cum nihil illam pr&tereat^ quod quidem 
fcirij difcive oporteat . Nihil efi in eloquentia 
magnificum^ mhil in philofophia fubtile^nihil 
infacra^ profanaque hifyoria reconditum , non de- 
nique rerum, non verborum, non hominum, non 
temporum notitia ulla e$, quam non Benediflus 
Decimus Quartus mvefligarit \> fcierit , ittufirarit, 
Nam quid ego de /urifpendentia dicam? in qua 
etfi unus excellis maxtme y tamen minns admi- 
randum eft > ob eam autem caujam minus admi- 
randum^ quod non tua tam efi e/ufmodi laus^ 
quam familtx tua nobilijjimx Lambertinig, cui 
civilis , ac pontificii juris perttia ingenerata effe 
vidctur. Tantam autem doclring pr&(lavtiam 
illtx potifjimum tefiantur doHorum hominum fa- 
miliaritates y atque amicitia tam uobiles y tam 
c z ve- 



xxxvr 
vero frequentes y ut nullus ubique fit paullo ?io- 
tior eruditus vir y quin ad te y aut ds te fcripfe- 
rit y cuiaue non tu ipfe fcripferis. Quo dubito ma- 
gis y utrum major ftbi in hac re laus y an dottis 
viris gratulatio debeatur ; Cum tu in maxima- 
rum oppugnatione rerum non intermiferis fiudia 
literarum ; neque , quod magnum y rarumque e(l+ 
paffus fis y in tanta exaggerationefortunce obrepe- 
re ad animum tuum humanttatis ?jegletium y & 
veterum oblivionem amicorum : Dotti autem vi- 
ri eundem habeant te iD* patronum, 'J tfQima- 
torem, gaudeantque y a quo ornantur, lab>res ab 
eodem. probari (\m ; quorum mea fententia fru- 
6ius htc efi vel jucunitjjimus : Ex eoque etiam 
fieri exi^imoy ut omnes ad te y ut antea dixi y aut 
de te fcnbant ; Nimpe ut dofiijim Pm:ifici 
probati ejjb videantur. Neque y cum td fariunt y 
laudare te magis volunt y quam laudi in r ervire 
fuce y propriamque inqenii ghriam in aliena prde- 
dicattone aucupantur . Quanquam ncque laudato- 
re ullo eget y ?icque tefie dottrina tua y quce jcri- 
ptis commendata fapientijjimis y ipfa de fe y vel 
tacenttbus aliis y praedtcat y atque tefatur: Qui- 
bus in fcripfts habent pr#/entes y quod ieqanr y 
pofieri y quod ad'mtrentur y omnelque ad in/Iirutio- 
ttcm fut fu>cipianr y Eccleftaque tpla ajfcrar ad 
om^mcnrum dtgnttafts y arquead prccftdtum !ra~ 
btlitafts fude . Hoc Ponrtficem y qui te Cardinalcm , 
hnc Cardtnales y qut te Ponrificcm crearunr, fpc- 
tiajfc cum primts arbttror. llle cntm^ ampltjji- 
mumCollcgtum cohonefiart dotiijjimt bomints ho- 
?jore y piwclarum duxtt ; ht pniarura Didccovum 
non prxponi omrubus in imperio y qui omncs tn 

do- 



xxxvir 

dottrina antecelleret . Ttaque fimul atque in illis 

Comitiis, in quibus ipfe es<Pontifex renunciatus y 

quotque dilata fatts dtu y multumque exa?ttata 

fuerant y vuum ednomen audttum , tllae conttnuo 

cowttorum unie refeiirunt^ increithtlts extttit 

Cardinalium omnium Pontificatum ttbi manianti- 

um confen/u$ y eaque tamque perfptcua ejuCmodi 

nuncium con r ecuta eft per orbem fitne ulla varie- 

tate univerfum approbatio, ut non Cardinalis 

cu/ufdam y fed ipfius D>tirinx y Sapienticeque no- 

?ne?i ad omnium accidiffe aures vtderetur. Ac 

fi tempus fuit ullum , cum accedere ad regnan- 

dum Pontifex debuerit ingenti do£lrina y ingen- 

tique adeo prudentia inflruMus y tum profefio fu~ 

it y cum dtffcilltmi temporis tempedas oborta 

e$ y & patrocinium pacis exclufum . Nam cum 

propter loci opportunitatem y ftnitimique regis po- 

tentiam ipfae omnes Po?itificis pravmctce y quam- 

quam integr<z effent a partibus 5 atque a bello o- 

tiof<z y exercituum nihilomtnus itineribus, <£p ca- 

firis attentarentur, no?i fuit profedo recuftndum y 

quin multa necejfario quodam armatorum bomi- 

num impetu acciderent y qug tamen prudentia 

corrigi y no?i frangi vi oportebat . Qua? quidem 

vis vel fuijfet inutilis futura quteto y vel peri- 

culofa bellanti . Neque y propterea quod arma ju- 

fie fumpferis y falutariter iccirco uti femper potes; 

Cum illi ipfi , qui exercitibus imperant y fervire 

temporibus , in multifque comiivere cogantur . E- 

rant certe y qui ferociora Pontifici y eique y ut ipfi 

a/ebant y gloriofa fuaderent. At ille y quod pru- 

dentis maxime principis y & moderati efi y non 

gloriam in dominatu juam y fed eorum y quibus 

prtf- 



XXXVIII 

praerat , falutem 5 uftlitatemque fpeElabat • Qut- 
bus qui con f ulere rebus potutjfet ^ fi aut otiofas 
infintta /aftura copias alere , aut viribus pugna- 
re cum valentiore voluijfet? Quorum erat alte- 
rum populorum bonis^ alterum vitct, & totius 
fortajfe tmperii incolumitaft gravijjimum ; utrum- 
que certe ab ejus Principis prudentia alienum, 
qui pacis belltque momenta nojfet, fciretque iis 
fefe prceejfe provtncits, quae non gladiis^ pilifque^ 
fed conjilto^ atque auHorttate quce r ttce Pontifici- 
bus funt^ tdemque intelligeret , iifdem regna ar- 
ftbus retineri^ quibus parta funt. Et confitltum 
quidem tuum laudari debet^ quod temporibus^ 
quod perfonce^ quod dentque omntum falutt ac- 
commodatum fuerit ; neque fortuna reprehendi 
potefi^ cum afperrtmis in rebus tenueris digni- 
tatem^ atque auffioritatem tuam : D: qun tantum 
abefi ut quicquam deperdtderis , ut ipfis ferocifi 
fimis leqionibus fancia ejfet, medftfque etiam 
in tempetaftbus extaret, tanquam aliquod fa- 
xum , a quo illi armorum flutlus frangerentur . 
Nam cum uterque intmico animo exercttus ftXb 
ipfis Romanis mcenibus confiitijjent ; cumque in 
eo ejjent, manus ut confererent , concurfu prccter 
optnwnem abltnuerunt verentes {utitum omnes 
confirmarunt quidem certe) ne viciorts vis^ aut 
viitt fuga eam violaret urbem , /;; qua tantus 
vir^ & partt propter tnfgnem prudenttam utrt- 
quc Pnnceps admirandus verfaretur . Quam et- 
iam ob rcm potentijjimus Rcx Sicilia^ ac Ncapo- 
//5, fumma fortitudinis^ ac nfilitaris fcientie 
laude hofitbus rcjcrtis, ingredi Romam voiuit , 
iton tam ut urbem invijcret ad cctcrnx nomen 

ma- 



XXXIX 

magnitudinh ^fato nefcio quo cedificatam, quam 
ut coram eum adoraret Pontificem , de cuius tam 
mv.lta virtutibus abfens audierat, ab eju que fa-> 
pientia regnandi prcvcepta acciperet , a cujm au- 
tloritate regni ipfius quodammodo nomen habe* 
ret . Sed quid ego piijjimi Regis Caroli obfequi- 
um in te commemoro ? Ipfe BoruJJicZ Rex , cujus 
domi mtliticeque impcrium illius a Xenophonte 
in Cyro defcripti imperii effgies efi , ut, quod 
olim hiftorice fidem fuperare videbatur^ fieri 
?iunc pojje ipfa in prceftantijjimo rege res decla* 
raret^ Atque ipfe^ inquam, Borufjict Rex^ quam- 
quam marorum fuorum Juper^rttone induHus a 
Sede Apoftolka d/Jfentiat , ea de te tamen fen~ 
tit , ea prtedicatj ea legatos tuos obfervantia co- 
luit^ ut hctrefis in eo quafi oblitum fuct^ tu& 
tantum doflnnae, fapieyiti&que miraculo vebe- 
menter illum commoveri appareret: Tu autem^ 
Pater Beatijfime , in peregrini obfequii lcttitia 
illud dolores. y regem tam prctclarum ^tamque no-> 
bilem ?ion tecum de religione verijjime fentire* 
Sed ut eo , unde me quafi quidam verijfimarum 
tuarum laudum ceflus abripuit, revertar^ n®n cer- 
te a prudentijfimo prmcipe argumentum hiflorice^ 
non ipfa a do&ijftmo Pontifice hifioria abhorret: 
abhorrere illud potius ab amplitudine dignitath 
tuoe vtdebatur pojfe , quod non, cum primum in 
lucem prodierit^ dicata tibi extemplo fuerit. Pri-> 
ma eutm qu^que digna principibus , eoque ipfis 
iucundiora videntur , quod prima funt . Ego ve- 
ro^ Pontifex Maxime^ tibi primos^ tibi podre-* 
mos ? tibi omnes labores meos acceptos^ dicatofque 
velim ejfe. Etenim quid illis honorificentius , 

quid 



XL 

quid mihi potefi optatius contingere? Sed cum 
nondum antea exploratum effet^ quale de Com- 
mentario meo fuijfet doHorum hominum judici- 
um futurum, multaque ve?jirent in mentem^ 
quare timtrem potius fcriptoris imperitinm , quam 
legentium fperarem facilitatem , equidsmvere- 
bar , ut fatis tibi placere^ tutzque refpondere ma- 
gnitudini pojfet . Nunc, cumea de illo opinio fue- 
rit^ quam maxime vellem^ paullo faBus audacior 
eum ad te fi non meliorem, at probatiorem cer- 
te mitto: Qui quidem fi, ut nomine commenda- 
tur tuo , ita judicio probabitur , haud erit profe- 
fto^ cur omnium^ atque ipfius etiam pofieritath 
incorruptum fubire judicium vereatur. 



CA- 



§ 




D E R E B U S 



AD VELITRAS GESTIS 




COMMENTARIUS . 

ELLUM Italicum a morte Ca- 
roli VI. Cadfaris Auftriaci Bor- 
bonios inter, atque Auftriacos 
conflatum ancipiti jam pridem 
marte^ variaque , ut fortuna 5 
ita Principum ltalise ipe aut 
metuducebatur. Quartum jam 
annum hserebat ad Italise por- 
tas Philippus Boihonius Philippi Hifpaniarum Re- 
gis F. & licet Gallorum auxiliares copi^, nor- 
vifque fu# dele£frbus au&se, luba£ii Allobroges, 
fuperat^ Alpes^ traje£ius Varus, expugnat# Ni- 
cex, Montifque Albani arces maximam illi in I- 
taliam tandem , Galliamque Ciiaipinam erumpen- 
di lpem facerent; difficultates iupererant tamen, 
plures etiam quam vellet. Obftabant quippe ma- 
ri Auftriacarum partium fautores Britanni, qui 

A to- 



% De Rebus 

totum claffibus Mediterraneum obfederant ; com- 
meatus auxiliaque ab Hifpaniis demorabantur ; 
ea fuis omnia fociis fubvehebant. Aditum terra 
intercludebat adhuc Sardinue Rex Carolus Em- 
manuel, Jocis arte, naturaque munitis, & popu- 
lorum perfpeda jam fide iretus, fimulque The- 
refi# Auftriacae Hungariae Reginas auxiliis, cujus 
in Cifalpina Gallia lacum erat Imperium : Qui 
Sardinhe Rex, dum fuum tutari Regnum, Regni- 
que fines amplificare ftudebat 5 omnem fe Italiam 
tutari pradicabat : eaque dc caufa magnis pra> 
miis indu6tus cum Britannorum Rege, Hunga* 
ri^que Regina certis apud Vormaciam conditio- 
nibus convenerat . Genuenfium contra erant ani- 
mi irritati: namque in eo conventu ablatum il- 
lis quafi pro imperio fuerac Finarium, opportu- 
niifimum ad Ligufticum mare oppidum : quod- 
que ejus nationis hominum animis altius infede- 
rat ? videbantur ad injuriam contemptui etiam 
habiti. Vicinum igitur jam gravem, laterique ni- 
mium adhaerentem timere, & longinquse focieta- 
tis ipem ? atque arma refpe£tare cceperant, para- 
t\j ubi fe tempus daret^neque vana fine viribus 
vis eflet, pacificos, Sc cum c&teris Rebus Italiae 
publicis communes fenfus exuere. At qui pacis 
confilia exuerat jam omnino, Mutinenfium Dux 
is erat Francifcus Ateftinus. Huic ab Auftriacis, 
( quod majores quam confueilet, quamque alere 
poile viderecur copias habendo, in rerum novarum 
fuipicioncm venerat) denunciatum minaciter erat, 
uti aut voluntatem nudaret fuam, aut ab armis 
diicederet, & quia recuiaverat utrumque, confe- 
ftim avuo Imperio fpoliatus, domoeje&us, coa- 

ftut 



ad Vclitras geflis. 3 

flufque ad Borbonios confugere futuros vindicfes 
dignitatis, Hifpanienfi fefe iiberalitate tuebacur. 
Hetruria ab utrifque occulte ambita, petebatur 
a nemine palam, <x Lotharingix permutatione 
potiffimum fecura quiefcebat . Veneti armati ad 
fines, & nullis tamen partibus impiiciti pruden- 
tis confilii ratione, veterifque Imperii au&ori- 
tate pacem fervabant, eque tuto aliorum cer- 
tamina & motus taciti fpeitabant; neque vero 
non vehementer dolebant ardere Itaiiam beilo, 
propterea quod (ux m tanta propinquitate incen* 
dii^ & communi etiam libertati metuerent. Pon- 
tifex autem Maximus, qui fatis fe adverfus o- 
mnes belli impetus Religione tutum arbitrabatur, 
re omnium graviffim.a, quasque magnam apud 
Populos, Regefque auSoritatem habere femper 
debet, armatorum nihiiominus vim fuftmebat 
inermis, & dum neutri parti nocere pro fua 
erga Chriftianam Rempublicam benevolentia vi- 
deri volebat, incommodi ab utraque parte plu- 
rimum neceifario Ipfe accipiebat. Jam vero Ca- 
rcium Neapoiis 5 & Siciliae Regem,Philippi Hif- 
paniarum Regis Filium alterum, multa, diverfa- 
que follicitabant . Exftimulabat enim cum vetus 
partium odium, tum recens adverfus Britannofi 
ira, quod putabatur illorum impulfu domum 
revocafle, quas paternis ccpiis legiones ad Scul* 
tennamufquefiumen iubfidio miferat : videbat ab 
Auftriacis retorqueri identidem oculosad Regnum 
Neapolitanum 5 tamquam ad prsedam fibi ereptam; 
confilia eorum, conatufque perfpexerat: quid fibi^ 
fi ( quod in Vormacienii fcedere fancitum diferte 
crat) tota Borbonii Italia pellerentur^ m*tuea- 

A z diuu 



4 De Rebus 

dum eflet, cogitabat . Illa etiam cogitanti fuc- 
currebant, Regni novitas, non fatis dum corro- 
borata au&oritas, ambittoiae Pnncipum mentes, 
Incerti Populorum animi, multoque incertior bel- 
lorum eventus. Igitur quid Populi, quid Prin- 
cipes molirentur, attente inveftigabat . Beneficio 
ut alii, nonnuili metu, omnes jufto iibi lenique 
Imperio aftringerentur, operam dabat. Pmerea 
Portum Neapolis, eamque totam oram novis 
propugnaculis , munimentifque fuccingi , navale 
inftrui, naves refici a^dificarique, arma curari, 
Milites exerceri jubebat: fingulas ex iingulis Pro- 
vinciis legiones confcribebat, eafque veteranis ad- 
miicendo, militix artibus, laboribufque aifuefa- 
ciebat: prafecerat iis ex Neapolitana Nobilita- 
te fortuna, 8c genere principes. Quo fa£to res 
confequebatur duas^ ut & milites in fuo Re- 
gno paratos, inftru&ofque haberet, 8c Principum 
iibi animos militaris honoris fpecie devinciret. 
Denique etfi nihil fe Italicis turbationibus inter- 
ponere conftituerat , qux tamen ad bellum ufui 
forent, iniqua temporaprameditatus, enixe parabat. 
Hic tum erat Italiae Principum ftatus, is 
habitus animorum. Interea bellum, uti di&um 
fupra eft, ab Auftriacis, Borboniifque gerebatur. 
Qu#dam utrinque velitationes , aliquot etiam 
pradia commiiia erant. Celebris illa apud Cam- 
pum San&um pugna tanta concertatione, dubio- 
quc adeo exitu pugnata eft, ut fuperiores ex ea 
utriquc fefe dilceiiiiie gloriarentur. Porro Auftria- 
ci, au:tis pofl Qtmpofandenfe pnvlium copiis, 
& recenti Principis Lobcoviczii Impcrio elati 
(qubd novi femper Ducis advcntu militum ani- 

mi 



ad Velitras geflis. 5 

mi excitantur) premere acrius Hifpanos, atque 
audacius infequi coeperunt . Hupanorum autem, 
erat exercitus, & eodem Campofandienfi pnelio, 
& diutinis laboribus, itmeribufque, turn etiarn per- 
fugarum frequentia attenuatus, neque celeriter 
redintegrari novis delectibus poterat; propterea 
quod & temporis oberat anguftia, & mare, un- 
de fubmitti illis auxilia ppterant 5 a Britannis 
ar&ius cuftodiebatur. Itaque cum & propter mi- 
litum paucitatem pr&lio conrendere periculofum, 
8c incommodum effet propter inopiam cibario* 
rum, iis, quibus jam inveteraverant, locis diu- 
tius immorari; (imulque periculum illud effet T 
ne abAuftriacis, qui dimidio jam ferme majores 
copias haberent, ipfi circumvenirentur, neve ob- 
feifis(quod hoftes conabantur) viis, commeatus, 
& receptus intercluderetur omnisrtutius Hifpani 
confilium fecuti, caftris a Pifauro repente motis, 
quamquam extremum femper agmen carperent 
hoftes, incolumes tamen, paucis in longo, diffi- 
cilique itinere defideratis, cum omnibus impedi- 
mentis in Regnum lek Neapolitarium recepe- 
runt : eftque in eo receptu coliaudata admodunj 
Comitis Gagii Hifpanorum Imperatoris virtus , 
& fcientia rei militaris. 

Id ubi Neapolim litteris 5 nunciifque perla- 
latum eft, 8c jam jamque adeffe hoftes, fama 
omnia femper in pejus augens, faifo nunciaret , 
animi hominum pro cujufque aut ingenio, aut 
fortuna varie afficiebantur. Erant (quod in c- 
mnicivitate, atque in magna prafertim rnultita- 
dine accidere neceffe eft) qui odio praefentis fta- 
tus 3 infita quadam naturs mobilitate, novis re- 

A 3 bus 



6 » Dc ~Rchm 

bus ftuderent : & qui patnmonio naufragi de- 
fperatique fpem magnam in rerum perturbatio- 
ne ponerent , communique mallent, quam pro- 
prio cafu interire: & qui demum , quod Au- 
tiriacas olim partes arflius, atque apertius , quam 
privatum hominem deceat > eilent amplexi , & 
jacere idcirco iibi, ac minus in praientia vale- 
are videbantur, illorum propterea Regnum fum- 
me cuperent revivifcere, a quibus multa fibi , 
& magnifica pollicebantur . At horum omnium 
furor^ partim populi totius mirifice pro Rege 
confentientis fide detemtus 5 partim ieveriori 
Magiftratuum diligentia , & novx inter eos , 
qui dubiae fidei habebantur , inftitutse quaefiio- 
nis metu compreflus fra&ufque ad inania vota, 
atque ad incertiilimam fpem devoivebatur . E<> 
liqui vero fere omnes, qui aut minifteriis , a- 
micitiifque Regiam attingebant ; aut optimi Re- 
gis moribus fuavifiimis ille&i 5 juftiifimo ejus 
Imperio deleftabantur ; aut ab Hifpanis oriundi 
pro fua gente acerrime ftabant , parati erant 
quidvis perpeti ac facere potius, quam Germa- 
jiciam iterum jugum fubire . Nihilo tamen fe- 
cius metuebant rerum humanarum viciffitudi- 
nem, & nonnulli ex iis rei militaris ignari ad 
belli nomen ftrepitumque horreicebant , & qua*, 
ipfi fibi temere fingebant pericula, inepte mi- 
ferabantur. Pars igitur trepidare, pars gaudcre , 
alii nimium cedere, timere nimium alii , dc 
Rege, ac Republica quidam, omnes de fe co- 
gitare. At Rex, achibitis fummis viris, quibuf- 
cum maximis de rebus commimicare coniuevc- 
T^t^quid iatlo opus ellct , qu&rere inftituit . 

Cen- 



ftd Vdttras gefiis . *j 

Ccnfebat aliquis, Auftriacos irritari tam alieno 
tempore non oportere, Hifpanis nimium aperte 
juvandis ; recordabatur ancipirem martis fortu- 
nam; na:uram populorum infidam, atque mobi- 
lem: hinc Siciliam ac Brutios peftis Mamerti- 
na: metu laborare, illinc Veftinos, ac Maruci- 
nos hoftium imminentium furore urgeri dicebat : 
certos homines ad defeciionem fpedare foriltan : 
quiefcere nunc quidem, at commoveri poife ad 
belli, Sc fortunse motum: nihil eile tam mi- 
nimum , quod negligi m Imperio , atque in 
bello pracfertim poiiit: magnum ubique, maxi- 
mum intus periculum. Adverfus quos cafus tam 
multos, tam varios, tamque interdum repenti- 
nos , qu& fpes? ubL belii nervus pecunia ? ubi exer- 
citus ? auxiiia ab Hifpaniis aut advenire ferius ^ 
aut prohiberi facile poffe : fuperum inferumquc 
mare effe claufum: mercaturis fatali hac Regum, 
& Nationum difcordia impeditis fidem concidif- 
fe : ve&igalia deteriora in dies fieri : -^Erarium 
pene exhauftum eife . Quod vero ad exercitum 
attinet, coiie&itios eife milites tantum y tyro- 
num turbam, aut deferturos figna , aut etiam 
aggregaturos fefe hoftibus , ubi hoftes viderint : 
Hifpanos autem Auftriacorum multitudine pen- 
territos, tot detrimentis abfumptos , tot itine- 
ribus defatigatos quietem potius, ac laborumperi- 
culorumque levamentum aliquod, quam praslia 
rurfus , Sc caftra fpectare : etiam atque etiam pro- 
fpiciendum elfe, ne temere progreifis turpis im- 
pendeat exitus, neve dum amicis prodeife volu- 
mus, nos pereamus, & ipfi non fcrventur . Proinde 
nullam fibi niii in otio falutem videri ? & nifi 

A 4 ia 



S De Rehus 

in eo Rexconfilio perfeveret, quod conftitutum 
ym cum Britannis habuerit, ut abftinendo ar- 
rris, neutram hoc bello in partem inclinet : cun- 
£andum, & rationem interim excogitandam eife 
aiquam, qua & cedentes Hifpanos fublevemus, 
15 poffumus, & Auftriacos infequentes non of- 
fendamus . Contra erat, qui Hifpanorum exer- 
citum libentiflimis animis accipiendum, 8c ciba- 
riis, auxiliifque, omni denique re juvandum eife 
putaret , nulla Auftriacorum habita ratione : noa 
utile Regi , non eile honeftum, Philippi Patris 
milites pro Patris ejufdem Philippi hoftibus, & 
fam fuis deferere ; Auftriacorum conatus omnes 
eo fpe&are, ut devitlis ejettifque Hifpanis, Re- 
gem deinde Neapolis , quietis fimulatione de- 
ceptum , facilius conficiant, Italiaque omni po- 
tiantur • Eo Vormacienie foedus omne , eo in- 
timam illam cum Sardiniae Rege armorum , con- 
iiliorumque omnium conjundionem , tanto im- 
pendio qua^fitam, pertinere: eodem etiam iliud, 
quod per Britannos unum, idemque cum iplis 
fentientes, ut fuperfederetur bello , utque Nea- 
politana ab Hifpano exercitu auxilia avocaren- 
tur, tantopere contenderint : eodem pertinere, 
quod dum mediam Rex perfonam diligenter 
tuebatur, ipfi interea infidias moliri, Neapolita- 
ni populi fidem per literas, improboique homines 
convellere nunquam deftiterint : modo inimico 
animo cum exercitu in Regni finibus eile: cx- 
peitandumne etiam, dum cun£tantes, & vet^ra 
illa ac pcrvulgata de ancipiti martis fortuna, de- 
que populorum natura mobili perpendentes, op- 
primamur? Quid tandem, inquit, veremur?au$ 

cur 



ai Velhras $e$h* $ 

cur de populi fide, de miiitum noftrorurtt vir- 
tute, de copiis, de pecunia denique ddberamus? 
an non hic populus llle idem eft, qui Proregum 
avaritiam, fuperbiamque nuper pertasfus, Regem 
cupidiifime proprium apperiverit, deinde ejus be- 
nignitate captus adamaverit, a quo Rege magnis 
beneficiis omatus, tantis commodis audus tue- 
rit ? An non hujus iplius populi conftanria ex- 
plorata tum maxime eft , cum littori , portui- 
que noftro Britannorum clailis immineret mi- 
nitabunda, 8c feditionis occafionem avida aucu- 
pan videretur? atque illis turbulentiifirnis diebus 
nemo in tarita feie multitudine commovit; quin 
fuere homines, qui maris cognitione freti au- 
dader fane, atque animofe reciperent Regi , i- 
turos iefe ad Britannorum naves, eafque incen- 
furos. Quid tu igitur nobis, ut populo creda- 
mus, fuades? Ego vero non modo non iili cre- 
dendum, fed fummopere ab eo cavendum eife 
dicam fane, fi vultis. Sed utrum diligentior 
cautio eft in ejufmodi periculis pertimefcendis, 
fi falfa, an in vindicandis, fi vera iunt? nam 
belli apparatu, & quiefcunt timidiores, & fcele- 
rati, li qui funt, obftinatoque adfacinus animo, 
cum non timeri iefe videant, timere ipfi incipiunt, 
neque audacias fuae locum ibi effe exiftimant, 
ubi paratas offenderint ad defendendum vires. 
At credo de militum noftrorum robore, atque 
animis dubitamus: quos qui coliecritios appellat, 
ignorare is mihi videtur, lftorum miiitum ma- 
gnam partem vigefimo jam ftipendio fun&am 
effe: denique hos efie eofiem,qui in Africa apud 
Oramim cum ferociiiima Maurorum gente, m 

Ica- 



io De Rehus 

Italia apud Butuntos eum hifce eifdem Auftria- 
cis congrefli fuperiores difceflerint; & qui in 
Siciiiam deinde tranfgrefli, Syracufis, 8c Meifana, 
quae ab hoc ipfo Duce hoftium Lobcoviczio 
praefidio tenebatur, in deditionem acceptis, duo 
celerrime Regna receperint. Tyrones r atem qui 
funt, ut in omni exercitu funt, hi quidem ju- 
ventutis vi, veteranorum exemplo, Ducum im- 
perio ? & in officio continebuntur, & fi non ve- 
tuftatis. eamdem certe exercitationis , & robo- 
ris opinionem afliiment ; Illum vero exerci- 
tum, Gagio Imperatore, & Campofandenfi prae- 
lio nobilem, Hilpanorum, Belgarumque florem, 
& proximo hoc in Regnum receptu ab hofti-- 
bus laceflitum, num tandem qu&rere otium, 
an congrediendi iterum cum Auftriacis occa- 
iionem fitire arbitramini? Neque me illa movent, 
qux de Mamertina pefte , deque utro mari clau- 
fo jactantur . Nam Mamertina peftis Comitis 
Mahonii Legati diligentia> atque auctoritate , aut, 
extinfta jam fere eft, aut ipfa diuturnitate ita 
relanguit, ut infrequentioribus prajfidiis comprimi 
facile poflit. Ut mare autem cuftoditum, & fe- 
ptum adeo efle concedamus, nulla ut omnino 
auxilia, & commeacus evadere poilint, quid ex- 
terna requirimus , cum domefticis abundemus ? 
An Siciliam, horreum quondam populi Romani, 
beatiflimas Brutiorum Provincias , Campaniam 
praeterea, Apuliam, Samnium non frumentum, 
non omnis gencris commeatum, non equos, ar- 
ma', milites fubminiftrare largker poife cenfetis? 
Nam pecunix ad ftipendium fatis, mea quidem 
featentia, eft 3 ubi vc&igalia fide redimantur^ 

de 



*d Vclitras ge/iis . i r 

dc ac diligentia adminiftrentur , neque auri pon* 
dus in non neceifarias res eifundatur. Hiice igi- 
tur copiis opibufque cum hoftis ferox avidus im- 
pendeat, & noftris prope in faucibus urgeat , 
iedentes adhuc, bellandum necne (k, otioie con- 
iulimus? Bellum , bellum , inquam , gerendura 
eft , vi vis quam maturrime repellenda, ne, quod 
turpiffimum eft, iero fapiamus; hoftes autem io- 
cordiam noftram fuam putent occafionem , Sc 
ad eorum conatus propulfandos , aut animum 
nobis, aut vires defuiiie fufpicentur. Hac oratio- 
ne inducti ad beilum plerique propendebant, uti- 
que Hifpani&ifis exercitus omni aperte re juva- 
(etur, Sc Neapclitanae cum eo copiae quam pri- 
mum conjungerentur, decernere videbantur. Sed 
Rex fatis in prafentia habens, Hifpanos , Re- 
gno, commeatuque non prohibere , quod falvis 
cum Britannorum Rege conditionibus facere po- 
terat, nihil fibi uiterius progrediendum eile exi- 
ftimabat . Nam etfi vera eiie 5 quae dicerentur, , 
videbat, tamen committendum non putabat, ut 
armis fumptis dici pofiet, turbandse quietis ini- 
tium a fe fieri. Dicebatur etiam permotus Du- 
cis Montallegrii confiiio, qui apud eum rerum 
ufu, & ingenio folertiffimo plurimum poterat. 
Is, uti ferabatur, vel quod natura prudentior 
eflet, vel quod partam in pace auctoritatem im- 
minui , fuamque in belio operam minus pro- 
bari vereretur , bellicis propterea coniiiiis adver- 
fabatur maxime, iifque Regem, populumque ibi- 
licitari nolebat. 

Dum hax Neapoli confuluntur , Princeps 
Lobcoviczius cum equitatus, & peditatus partc 

Co- 



12 De Rebm 

Comitem Brounium Legatum miferat, qui Hi- 
fpanos ad Truenturn ufque iamtiem perfequere- 
tur, & vexaret, atque etiam exploraret, li quid 
ab Auftriaci exercitus propinquitate motus in. 
Veftinis, eaque circum loca oriretur. Ipfe in a- 
gro Piceno iter reprefferat de fumma belli admo- 
dum follicitus^ atque incertus, quo progrederetur. 
Namque a principio cogitaverat, pulfis, fugaLif- 
que Hiipanis, in Lunenfem agrum defcendere, 
ibique, & Cifalpinam, Etruriamque refpicere , 
unde illi commeatus faciie , atque abunde fuppor- 
taretur omnis, & Genuenies continere , qui Vor- 
macienfis foederis injuria incitati tumefcere jam 
ad bellum videbantur, fimulque pradto eiie ad 
occurrendum Hifpanis, fi forte vacuum na£H a 
Britannis mare , ad oram portumque aiiquem 
Ligufticum improvifo appellerent. Hifpanorum 
enim auxilia mare jamdiu e Barcinonenii littore 
fpettabant, confeftim in Italiam, ubi fuiiiet oc- 
cafio, avolatura; Bntannorum autem claffis poft 
navaiem ad promontorium Sicienie pugnam ia 
Magonis kk portum fubduxerat, & diutius ibi 
morabatur, dum pralio, & longa maris , hye- 
mifque jadlatione afflid^ fiaves 5 remigefque refi- 
cerentur, ac inftruerentur. Nuncveroin Neapo- 
litanum Regnum hoftibus receptis, Lobcoviczius 
cx rei commutatione longe ahud iibi capiendum 
confilium, atque antea cogitaverat, intelligebat ; 
neque adhuc tamen, quienam hoc allato nuncio 
Hungarig Reginae mens eifet , qu#ve deliberatio^ 
faeis fciebat ; & fi Neapolitani belli fertuna ten- 
tandd eiiet, ut fatis firmtnn, fatifque magnum 
ad eam rem exercitum haheret, magnopere ve- 

re- 



ad VelitfaS geflis. 13 

rebatur. Incertus itaque, uti diximus, quo fe 

verteret, in Agro Piceno confederat, expedabat- 

que ancipiti cogitatione diftrai^us, quoad fciret, 

quid nam Regina, audito Hifpanorum receptu, 

decerneret, atque imperaret. At illam Neapoli- 

lani Regni invadendi cupiditas invaferat tanta, 

uteorum, quicontra inconcilio fentirent , opinio- 

nes negligentius audirentur, neque prorfus quid- 

quam adverfus proficerent focii atque amici Re-> 

gis Sardiniae obteftationes ; cum ipfe amifTis lo- 

cis plurimis munitifTimis, patefadto in Imperii 

lui viicera aditu, faluti jam fu# diffidere incipe- 

ret, debitumque fibi ex Vormacienfi faedere Au- 

ftriacorum fubfidium maxime neceiiario tempore 

imploraret: non diftrahendas vires eile vocifera- 

batur, non bella bellis ferenda: cum conjun&is 

copiis vix fatis praiidii eifet ad pradentes hoftes 

reprimendos , quid uitro alios accerferet ? cum 

fua retinere vix polfet , quid aiienis inhiaret ? fe- 

fe quidem timere detentis Neapolitano bello 

Auftriacis, & fedentibus ad minorem Balearem 

Biitannis, ne ipie interea unus Hiipanorum, & 

Gailorum impetus haurire, neve cogatur, tantis 

jam detrimentis acceptis fortunaj tandem fuccum- 

bere: id fi evenerit, denunciare antea fck^ at- 

que pradicere, non fine maxima ipfius etiam 

^egin^ pernicie, & forfitan totius Italise jaitura 

eventurum. Regina nihilominus in fua fententia 

perfeverat, eorum libentius confilio permovetur, 

qui Neapolim occupandam cenfent, & facillimi 

negotii rem effe demonftrant, diffipatis perterri- 

tifque Hifpanis , quieto atque adeo imparato Re- 

ge, at paratiffimis (ut fibi ipfi perfuadebant } 

ad 



24 De Rebus 

sd defeSronem populorum animis: Sardinias Rc- 
gem nihil non timendo mmium timere: fatis 
in eo viriurn effe ad Italiam ex ea parte tutan- 
dam, eofque repellendos hoftes, quorum magna 
pars dirficuitate itincrum, frigorum vi, crebrita- 
te praeliorum, locorum expugnatione, aut inter- 
ierit, aut dilapfa jam (it: reliquis vero iongc 
a domo in hoftili, & non fruituofa terra, ma- 
n interclufo, beltantibus prafidii parum, pericu- 
ii nimium fupereife. Multum in Germania de- 
periiife, pace cum Boruiliae Rege neceffariis magis, 
quam sequis conditionibus fa£ta: magno in Ita- 
lia ftetiffe Sardinias Regis focietatem: ea omnia 
' ciuobus opulentiffimis Regnis acquiiitis, compen- 
iari faciie poife. Erat Romx Comes Tunius, 
Epifcopus Gurcenfis, Regin^ ad Pontificem Ma- 
:dmum Legatus . Ipfe & rem a princioio per li- 
teras propofuerat, & proclinatam nunc urgebat 
Vehementiffime. Hominem fua fponte officii du- 
fitum neceffitate, quod Regina; Legatus effet, 
tum etiam prcecipuo adverfariorum odio incende- 
bant etiam magis plurimi, qui Romas Auftriacis 
partibus ad infaniam ufque ftudebant , Sc non- 
nulli, qui ad eum ex Regno confluxerant, e- 
xules , damnatique. Hi dum a Regina aliquid 
lcgatoque exprimerent egentes , perditi, nihil ma« 
gnopere penli habebant ailentari , mentiri , falle- 
re, jattare amicitias, & clientelas, comminifci 
fcditiones , magna atque incredibilia polliceri , a- 
lere credulitcitem. H#c tamen omnia, atque u- 
beriora etiam, ut fuas plerumque homines opi- 
nioni largius indulgent, ad Reginam Epifcopus 

Gurceniis Viennam peoaibebatj & Vienp* cre- 

df- 



et d Velttras gefiis . \ 5 

debantur, vel quia facile credimus, enixe quae 
volumus, vel quia Comes Tunius, cujus prope 
in confpe&u Neapolitanum Regnum erat^melius 
propterea videbatur poife illius Regni ftatum 
perlpicere . His de caufis, quas commemoravi, 
magno animo, majoreque fpe bellum adverfus 
Neapolis Regem decernitur Imperatur Lobcovi- 
czio, uti confeftim cum exercitu fuo in Nea- 
politanum Regnum irrumpat . Regni per 
civitates , ac Provincias Reginse Hungariae no- 
mine confcript^e literae diffeminaatur. Solicitan- 
tur veteres, atque occulti Auftriacarum partium 
fautores. Hebneorum Mercatorum, qui commer- 
cii, atque induftri^e caufa Neapoiim vocati erant, 
cxpulfio promittitur. Apparebat id populo dari, 
apud quem iila natio confuevit invidia divitia- 
rum, & Religionis perverfitate offendere . Impu- 
nitates, immunitates, tabulae novas, pnsmia, hono- 
res oftentantur . Omnibus modis omnium hominum , 
atque ordinum fides, ingeniaque tentantur. Co- 
mes Brounius Legatus , quem a Lobcoviczio 
miffum ad infequendos Hifpanos demonftravimus, 
de beiio inferendo certior faftus 7 Truentum 
celeriter tranfiicit , quod flumen Neapolita- 
num a Pontificio Imperio dividit . Ttimultuatur 
longe lateque ; circumjacentes agros hoftilem 
in modum devaftat, occupat parva quaedamin Ve- 
ftinis loca; eorum Magiftratui panem, hordeum, 
maximeque pecunias imperat: levibus etiam prae- 
liis cum Hifpanorum equitum ftationibus con* 
tendit. Quo quidem tempore res accidit non 
pratereunda filentio, & qua in ipfo expeditionis 
initio periclitari hoftes potuerunt, quid Neapo- 

li~ 



i6 De RebuT 

litaat milites etiam gregarii poflent, atque au-< 
derent. Namque Nedpolitanus quidam inter Hi- 
fpanos Dracones merens (genus id equitum eft, 
qui in praeliis ex equis interdum deiiiiunt, & 
pedibus praiiantur) cum ab Huagaricis levis ar- 
mamr& equitibus circumventus eiiet, non fefe 
hoftibus dedit ^ non aaimo concidit , fed equo 
admiifo, fchythicoque enfe elato in illos irruit 
audaciffime, feptem ex iis interfecit, quofdam 
vulneravit, reiiquos conjecit in fugam: atque in- 
terfedorum fpolia cum retuliifet in caftra, atque 
ad Imperatoris pedes projeciifet, admiratus Im- 
peracor viri virtutem, ducencos fortiifi no militi 
aureos numerari juflit, quos ilie commilitonibus 
flatim fuis largitus eft, una le facinoris gloria 
ccmtentum eiie dicens, ut non magis invidi , 
quam magni animi indicium daret . Lobcovic- 
zium interim de bello jam non dubiu n illa 
rurfus dubicatio follicitabat ; qua potiflimum 
parte in hoftium fties . duceret agmen . Erant 
ornmno itinera quatuor, quibus itineribus a Pon- 
tificis Provincia in Regnum Neapolitanum per- 
veniri poterat. Tallacotienfe, & Rheatinumnon 
admodum frequentia, & qua ire exercitus , hye- 
me pralertim, nequaquam poterat; propterea quod 
loca alpera nimium eiient, ac montofa. Eorum 
itaque cogitatio ne fufeepta quklem eft. Reliquae- 
rantduo,quorum alterummarefuperumconfedatur, 
& per Potentia: fluminis oftia, atque Afculano- 
rum fines in Veftinos ducit, eoque ad infequen- 
dos Hiipanos Comes Brounius ierat : alterum 
porro Umbriam attingit , agnunque Romanum 
difcriminat, & per Anagnianij ac Frufmonem 

in 



ad Velhras geQh. 17 

in Campaniam illabicur. Hac erumpere in Re- 
gnum conabacur Lob;oviczius, & erupiife quon- 
dam ajunt Carolum Gallkrum Regem ilium, 
qui Ludovici Mauri Mediolanenfnim Ducis tur- 
bulentis, atque ambitiofis coniiliis evocatus in 
Italiam delcendit; unde Ludovico exitium, Ca- 
rolo fuga, Italia; omni vaftitas, & nunquam in- 
teritura Tranialpinoriun belia evenere . Atqui 
plerique exiftimant , ii adhibita, Lobcoviczius, ce- 
leritaie , traniduHo conteftim exercitu , flumen 
Truentum eodem, quo Comitem Brounium pras- 
miferat , itinere in Veftinos veniifet , indeque 
na&us Apuli# fuiiiet opima, ac maritima loca, 
potuiffe ab eo belium majori cum fua utilitate, 
hoftiumque damno adminiftrari. Qax res tamen 
plures recipiebat difficuitates. Erat anni tempus 
duriirimum altiffima nive. Diffieillimse propter 
viarum ac iocorum, a iuto atque nive fubiiden- 
tium, anguilias, ameorum tormentorum, ca?tera- 
rumque rerum fubve&iones. Confiitiabatur etiam 
rei frumentaria^ pabulique inopia, quse ingrave- 
fcere in dies poife videbatur , ii per ho- 
ftium agros, aut per quos hoftis pene vafta- 
bundus inceiierat, ipfe nufquam praparatis cdm- 
meatibus iter facere ccepiiiet . Cum vero tota 
in feftinando res confifteret, roaximo erat ad 
conficiendi negotii ceieritatem impedimento Ater- 
ni arx objetla excurrentibus , quam pradidiis, ac 
propugnaculis munitam egregie , modo Hifpano 
etiam exercitu luccinflam, & tentare , & relin- 
quere poft fe seque periculoium erat. Dum au- 
tem Reginas mandata expe&at , dum rem frumen- 
tanam expedit , atque auxilia e Gallia Cifalpina, 

B au- 



iS De Rebuf 

auxiiia e Germania conveniunt , multum efflu- 
xerat temporis. Interea accelerabant , ut fefe cum 
Hiipanieniibus conjuugerent, Neapolitanse copi#, 
& rei e veftigio gerendae occafio, m bdlo pra- 
fertim occupanda, pratervolaverat. His rebus 
permotus Lobcoviczius iilam fuperi Mans viam 
reiinquit, & eum vernum jam terhpus praecipi- 
taret, revocato Comite Broumo , fuifque omni- 
bus in unum tandem coaetis copiis via Fia ninia 
per ' Umbriam , ■ Agtunque Romanun m Can- 
paniam > uci diitum eit^ COriftituit irruinpere. 
At quibiis vinbus Neapolitanu n BLegnum 
profedus fit oppugnatum, ftatuere diifioile eft. 
Pro ftudio enirn partium aiii amplificant , aiii 
elevant militum numsrun; & cun beita pie- 
ru.nque fama, atque opimone coniteit, ejuimo- 
di rumores, varia in vulgus edendo> aiaugere 
cailide ipfi foient Lnpera:ores , quo majorem 
fuis fiduciam , hoftibus injiciant mecum . Sed vi- 
ginti millia peditum fuiiie 5 fex equitum ferun- 
tur. Accedebant legionariis colledi ex Tranfilva- 
nia, Croatia, Illyricoque omni, & finitimis re- 
gionibus velites, quos e fuis latibulis excitos, 
ad prxdam^ bellumque in Italiam Auftriaci com- 
puierant. Multi etiam capitis damnati , transfu- 
gceque convenerant, quos vitae, venixque defpe- 
ratio, & rapinarum fpes acrius ad arma concita- 
bat. Ex his conflatas centurix, quod nullo or- 
dine, nullaque difciplina certa pugnareit ? iblu- 
tx appellabantur * Erant pmerea Hangaricorum 
aquitum circiter millia duo, qui libere , atque 
audacter veteri Parthorunj rnore vigari conluc- 
verunt; itinera habcnt mieiti, commeatus in- 

ter- 



ad Velitras geflis. 19 

tercipiunt , loca expiorant . Hunc exercitum 
(quem majoremi etiam f&ma efle nunciabat ) ad 
invadendum Regnum tranebat Lobcoviczius in- 
fignis ipie Dux, & primis apud clariiiimum 
Imperatorem Eugenium ftipendiis, & rebus in 
Boemia geftis, & quod ad Itaiicum bellum tan- 
tum, atque difficile haud nequidquam miiius effe 
videbatur. Jamque Macerata moverat iv, No- 
nas Maii, quatriduique viam progreiius, fupera- 
tis faltibus, qui Picentes ab Umbris dividunt, 
&tque ad Camertes pertinent, modicis ad Forum 
Flaminii itineribus pervenerat. Advolat eo con- 
tinuo Roma Comes Tunius. Omnia r qu2E Lob- 
coviczio fepius per litteras inculcaverat , coram 
ipfe agit rnulto vehementius. Excuat, hortatur, 
docet quantopere ad cauuarrL, Pvegin#que utiiita- 
tem interfit Neapoli confeftim potiri :. expeditionis 
gloriam, commodaque amplificat, Id in primis 
faciliimum faitu eiie diititat : per omne enim 
Regnum y atque in finu urbis Neapolis, effe 
ait fummas potenti& % magnseque cognationis 
homines r qui fremant, praefentemque ftatum #- 
gre patiantur^ 8c idh Auftriacis cupiant quam- 
primum adjungere: auftorem popuiis, non ani- 
mum ad defeitionem deeife: proinde iret, atque 
auderet, nulio negotio opprimi poiie Regem in 
ancipiti pofitum difcrimine, cum domeftica fi- 
mul cavere & externa propuifare pericula debeat. 
Hxc dum in caftris cum Lobcoviczio Tunius 
agit, animadvertit Legatos, & plerofque copia- 
rum Prsefettos alieniore eife h\ Lobcoviczium 
animo, deque illo afperius loqui. Hominem eife 
dicere indiligentem , difficilem., & qui omnia re-- 

B z vo^ 



20 De Ttebus 

Vocet ad arbitrium fuum , nihil de aliorum fen- 
tentia agat. id utrum invidia, ac malevolentia 
addudi, quod homines de his libenter detrahunt, 
eminere quos videant aitius , an revera , quod 
ita eifet, dicerent, ac quererentur , ambiguum 
cum valde fit, non videtur pro certo eiie ponen- 
dum: pnsferthn cum qui Lobcoviczio u(i funt 
perquam familiariter, multa nobis , atque egregia 
de ejus facilitate morum, ingeniique prjeftantia 
retuierint. Sed Comes Tunius llomam celeriter 
reverfus ftatim iiteras ad Reginam dedit , qux 
illi accurate fignificarent , qu^cumque ipfe de Lob- 
coviczio, deque aiiorum Ducum dufenfione, & 
querelis , in caftris cum eifet, audierat , atque 
perfpexerat. Regina, quod Regni repetendi oc- 
cafionem corrumpi proiatando , ac difputando 
poife videret , feverius ad Lobcoviczium lcribit, 
uti bellum, iterque maturet, fimulque (ut ali- 
quid Legatis etiam daret ) Legatorum in con- 
cilio fententiarum rationem haberi majorem jubet , 
neque eorum negligi confilia , qui Auftriacas 
Rom# res curabant; quorum ad bellum Nea- 
poliranum opera, ac diligentia ob loci propin- 
quitatem, & notitiam opportuna admodum eife 
vkiebatur. Lobcoviczius, hifce mandatis acceptis, 
tripartito copias dividit, itaut exercitus pars al- 
tera ab aitera pc r ;rte bidui via abdiet : eo con- 
filio^ ut earum regionum hominibus, per quas 
tranfire copias opoftebat, fpatium daretur ad ex- 
pediendos conimeatus (erant cnim ea circum re- 
requentibus exercituum itineribus magno- 
pere exhauftas, atque attritae) ac ut ipiv etiam 
copix ejufmodi intervallo difpertits tacilioribus 

vc- 



Mcl VeUtras gcfiis. %i 

ve&uris, cxterilque neceifariis rebus uterentur : 
Tali modo mftrudc exercitu, Sc re frumenta- 
ria ordmata a Foro Flaminii Lobcoviczius pro- 
greifus per Spoletanorum, inreramnatiunr, & Nar- 
nienlium fines ad Faierios Falifcorum pervenit. 
Caftra ibi iocat, concilium advocat. Adfunt 
Legati, pnmique Ordines. Adeft Aiexander Al- 
banus Cardmalis, qui Koma tum forte venerat, 
& qui, Sardinias primum Regis, deinde Hunga- 
r\x Regmas patrocinio fuicepto, Auftriacis hac de 
cauia pambus inferviebat ; adeft etiam Comes 
Tunius Epiicopus Gurcenlis, & Abbas Franchi- 
nius ravianus Piftorienlis magni Etrufcorum Du- 
cis Legatus, cum militaribus viris de bello to- 
gati homines confulturi, Varias dicuntur fenten- 
tix. Diinutatur. Cum Legati, caeterique copia- 
rum Praiedi, qui conventui intererant a Lob- 
coviczio cupidius diilentirent , quam tempus po- 
ftularet, acque e conciiio indignantes confurge- 
rent: comprehendit illos Alexander Albanus^Sc 
magnopere cohortatus rogat , diifeniionum > & 
controveriiarum finem faciant , neu privatis fi- 
muiratibus pubiicam cauifam perditum eant : ea- 
dem agunt, atque orant Tunius atque Franchi- 
nius. Difceifun tameri a concilio eft, ut tu- 
multuatum potius, quam dsliberatum aliquid iit* 
Interea dum h&c ab Auftriacis geruntur, 
Rex Neapoiis ea fpe iapfus, quod Auftriacos, 
aut gequitate permotos fua, aut Sardiaix Regis- 
penculo m alteram Italiae partem recraclos, ni-. 
hil quidem contra fe in prafentia aufuros effe 
arbitrabatur, coniiiio omni quietis, & cun&atio* 
nis abjeito, hoftibus quan macumme occurrere 
B 3 in- 



iz Dc Rebus 

inftituit. Itaque, nondum hyeme confe&a, duas 
ex Hetruria fua legiones arceffit, reliquas ex hi- 
bernis deduti, armari, lupplerique, & convenire 
ftatim jubet; quafdam continenter . praemittit, 
quae ipfa fui adventus fama hoftem interim de- 
morentur^ fi per caufam mfequendi Hifpanos 
eruptionem in Regnum Theatem verfus facere 
contendant; quod collectis, jun£iifque ratibus ad 
efficiendos in Truento pontes, & praemiilis non- 
nullis Hungaricis equitibus, conari identidem 
minabantur. Ipfe equitatui ftudet, frumentum, 
milites > pecuniam imperat. Imperata libentiifimis 
animis Neapolitani faciunt, atque hoc etiam 
majori diligentia, quod fummopere cupiebant 
removere ab fe infidelitatis fufpicionem, quam 
fidelifiimae civitati , temere multa Auftriaci ja- 
&ando conflaverant. Portum Neapolis, novis jam, 
ut diximus, extruSis propugnaculis , ne quid a 
mari hoftibus pateret, & difpofifis praeiidiis, tor- 
mentifque muralibus communire feftinabat. Pra- 
terea naves bellicas duas , quinqueremes quatuor, 
totidemque biremes; & magnum actuariarum nu- 
merum expedin jubet, qu# pro Cajetrc littore, 
portuque in ftatione fint, & auxilia exercitui 
commeatufque, ii opus fuerit, fubvehant. Dat 
prudentiflimis hominibus negotium, ut,abfentefe, 
Rempublicam fufcipiaflt, atque adminiftrent y 
idque Michaeli imprimis Retio claiiis Prafedo 
commendat; ad quem non tam propter viri di- 
gnitatem, quam propter egregiam irt moderando 
populo facilitatem totuis urbani Iniperii funtmam 
refpicen* Kcx volueratr Curti vero dubiae fidei 
iniimulati plures in vinculis haberentur, & tali 

in 



eii Vclitras m geflis . 23 

in tempore lemenda potius, quam exagitaada 
populi vis videretur, ioivi eos extemplo, libe- 
rofque abire juiilt. Quo fa^to magnam a popu- 
lo, cfiBterifque ordinibu^ gratiam iniit , improbof- 
que ipfos, tantae mantuetudinis admiratione ob- 
ftupefados, repreilit, ab omni conatu novorum 
conliliorum. Ipfe ad hoftem proficiici conilitue- 
rat, magnam Regium nomen m ijello vim habe- 
re exiftirnans, eoque, & hoftes terreri, & fuos 
incitari, & Ducum uikatas amiulatione imperii 
minui controverhas, intelligebat : fimul, fi quid 
durius domi, fonfve accidiifet, tutiorern multo 
inter armatos, atque apud fuum exercitum fore 
fibi iocum videbat. Accendebatur etiam Philip- 
pi Fratris exemplo, qui iifdem temporibus ia 
Taurinis magno, fortique animo cum Rege exer- 
citatiffino gerebat beiium; & dicebatur per eof- 
dem dies a Philippo Patre , miiitarium facinorum 
cupidiffimo Rege, incitatus per literas ad belli- 
can fortunam, propriamque Borbonii generis 
laudem. Igitur domi rebus optime conftitutis, 
atque omiibus ad profeitionem comoaratis , ci- 
vitatis Primoribus convocatis, Rex fefe ad ho- 
ftem iturum, & Reginam interea cum liheris 
Cajet# quietiori ia loco futuram pronunciat. 
Tum vero hoc audito procumbunt Regi ad pe- 
des Neapolitanse civitatis Principes, & multis 
precibus orant, atque obfecrant; (i ipfe abeffe 
cogitur Reipublioe cauffa, Reginam quoque di- 
fcedere ab ipfis ne patiatur: maximo hanc rem 
Neapolitanis hominibus non dolori tantum, ied 
etiam dedecori fore, cum videri poffit aliquid 
Neapoli fubeife, quoql cavendum Reginas, vitan- 

B 4 dum- 



24 De Rebu$ 

dumque fuerit. Enimvero Rex negat Conjugis 
fu#, qus gravida fit, valetudinem pati, ut gra- 
vius etiam fatigetur Imperii occupationibus, iif- 
que rerum incertis, qu^, turbatapace, in ma- 
gna facilius multkudine accidere poifint : bono 
eflent animo, neve ad injuriam interpretarentur 
fa6ta, cux aiia omnino, juftaque de cauia fie- 
rent, De eorum autem fide eo fe minus dubi- 
tare dicit, quo magis perfoicuam ipforum erga 
fe voluntatem videat; & videre ipfi poffint, nul- 
lum kk pro eorum incolumitate periculum re- 
cufare. Hortatur denique, quando de ipfis non 
male meruerit, fuum ut honorem ab hoftibus 
defendant./& neceiiaria conferre ne graventur 
ad juftiifimum bellum, quod non intulerit ipfe, 
fed propulfet illatum. Equidem quo mea me 
dignitas, & veftra ialus vocat, abeo, inquit: 
at quaecumque acciderit fortuna, utinam, cives, 
faluti veftrae confulere poifim, dignitati mex cer- 
te confulam. Ad hunc orationis exitum flenti- 
bus omnibus, qui ade&mt, cum Conjuge, S: 
liberis difcedit Rex. Difcedentem lacrymis, vo- 
tifque profequitur infinita hominum multitudo, 
quae fubitx profe&ionis nuncio commota (emer- 
gebat enim tum maxime dubiis in rebus erga 
mitiifimum Regem populi amor) jam ad Regia: 
domus fores convenerat, & longo perpetuoque 
agmine luburbium ufque, fora, viafque omnes 
oppieverat, Regis difcdfum, fuam mcerens io- 
litudinem. At Regni Pnncipes, quibas major a 
dignitate metus erat, aut (pes, earadern pleri* 

Smt cum Rep,e fortunam adire parati, in bellt 
lum labores, ac pencula comiuti funt. 

Nea« 



ad Velitras geQis. 2$ 

Neapoli VIII. Kal. April. profe&us Capu- 
am codem die venit. Poftridie Regina Legionis 

Italicse, & Legionis Helveticae Prxcorianorum 
parte, Sc quinquaginta Cultodibus Corporis fti- 
pata Cajetam cum liberis concedit. Rex Vul- 
turnum amnem non longe a Venatro ponte tranf- 
greifus, quem ipfe pontem jampridem c iapide 
extrui ad ornatum commodumque regionis jui- 
ferat, Venafrum altero a Capua die pervenit. 
Apenninum inde fupcrare inftituit, qua id jugum, 
cujus dorio tota italia dividicur, a Campaniaj 
finibus in Veitinos excurrit, & cum Apulia 
continens ett ab ea parte, qu# fpeitat in ori- 
entem Solem. Loca erant ardua, aipera, pr&ru- 
ptis rupibus confragofa, ipfoque anni tempore 
norridiora, & vere incipiente, plurimse Ccelo ni- 
ves deciderant, quse veteribus cumulatss iterim- 
pediebant ufque adeo> ut quamvis difcuifa nive 
giacieque, incedere tamen fine cafu> aut proia- 
pfione aiiqua miles non poflet, & per pracipi- 
tes fepe, iubricafque altitudines provolverentur 
jumenca cum onenbus, intolerandaque frigorum 
vi vexarencur homines, & exanimarentur etiam 
aliquot. Tantis in difficultatibus nihil tarri mi-, 
litibus faciebat animum, quam Regis exemplum, 
quem eadem a Coelo , locique afperitate perpeti, 
eofdemque alacri vultu excipere videbant labo- 
res, ad quorum patientiam ailiduo ipfe venatu 
obduruerat, & regio animo pericuia omnia mi- 
nora ducebat. Maxime igitur difficili via per 
Rivi nigri ? Montifque Vallcnii faitus ad caftel- 
lum Sangri proficifcitur . Oppidum eft opportu- 
no loco fitum, nomenque a flumine fiabet, 

quod 



i6 De Rebus 

quod prope oppidum labitur ; ciii quidem op- 
pido Rex non ita pridem civitatis nomen, & 
jura dedit, ut Dominae loci Familise vetuftif- 
fimae Caracciolx grauficaretur: utque perpetua 
conftaret, non invitum ipfum ibi Regem man- 
fiife. Sed Rex partem jam copiarum pramife- 
rat per latiilimam, ut in montibus, planiciem 
(quinque enim millia paffuum in longitudinem 
patens v a menfura nomen accepit) iifque im- 
perat ut, adventante hofte, Hifpanis celeriter 
iubfidio irent: ipfe cum reliquis copiis, modico- 
intervallo, fuis, Hifpanifque auxilio futurus fub- 
fequebatur . Sed cum hoftium impetus langue- 
fcere videretur, atque ejufmodi languoris caufa 
ignoraretur adhuc, Rex ad caftellum Sangri" 
fubfiftere interea conftituit , haec fpedans; Si Au- 
ftriaci a Piceno fefe in Veftinos effuriderent , 
ipfe ut Hifpanorum exercitu ftatim conjunclo 
validior hoftibus occurreret, ibique decertaret, 
ubi facilius coercere ipibs propter locorum ini- 
quitatem poifet, eademque ratione equitatum 
ipforum, quo multum valebant, ad rem geren- 
dam inutilem efficeret: fin regionis natura, op- 
pofitaque Aterni arce, & duorum exercituum 
conjunitione deterriti tenerent iefe, neque progredi 
audcrent, tum ipfe quoque ledens , itinera ho- 
flium circurnlpeciaret, qufcfjue apud iplos gere- 
rentur, cognoiceret, & coniilium pro tempore 
& pro re caperet . Interim certos homines cir- 
cum finitirna loca miieru, qui de re firumen- 
! providerent, vedurafque civitatibus defcri- 
berent, curarentque uti facile , 8c contjnenter 
ncLciiciria ad cxercitum camportarentur . C^uid- 

quid 



*d Vclitras ge^h . 2? 

quid etiam Truentum , Lyri nque amnes in- 
terjacet, atque Afculanorum, & Fregellanorum 
fines attingit, id omne prafidiis occuoaverat , 
& rrtaxime quacumque penetraturus hoftis vi- 
debatur; atque ita rnilitum manus per prcefidia 
difpofuerat, ut colligi, & figno dato convenire 
in unum extemplo poifent. Hxc apud Regeni 
belli ratio erat. At Romae Trojanus Aquaviva 
Cardinalis, Hifpaniarum, Neapolifque Regum 
ad Pontificem Maximum Legatus, cum bellum 
in vicinia arderet, & plurima, ad beiium qux 
pertinerent, inter Auftriacarum partium fautores 
in Urbe agitarentur, impigre omnia prudenter- 
que attendefaac . Tantum autem poterat confi- 
iio, gratia, audoritate, diligentia, opibus , ni- 
hil ut Auiiriaci Duces in caftris, nihil Rom# 
Legati molirentur, quod ipfi lateret in tempo- 
re. Per hujus igitur viri iiteras Regi renuncia- 
tur, Lobcoviczio eife in animo, depofito his de 
caufis, qu« fupra demonftrat£, funt , invaden- 
dorum Veftinorum confilio, bellum in Caili- 
natem transferre , indeque commodiore itinere 
Neapolim petere maxima cum ipe, quam vani 
etiam rumores alant, fore ut per occafionem, 
& propinquitatem exercitus fui Campania o- 
mnis, ipiaique arx, & caput Regni Neapolis 
ad rebeilandum confurgat ; qua in rerum per- 
turbatione, inclinantrbus nonnullis ad Auftriacum 
nomen 3 novafque res , valde illum confidere 
probam fibi potiundi Regni occafionem dari pof- 
le . Hifce Rex cognitis rebus , copias omnes fuas 
a Veftinis iter avertere , atque in Caifinate 
contrahi , eoque Hifpanorum etiam exercitum 

per 



28 De Rebus 

per Celanenfem, Soranumque agrum contendere 
jubet : ipfe a caftello Sangri Idibus Apriiis pro- 
fe&us in Campaniam regreditur , & cum Vena- 
fri propter rationem belli aliquot dies eilet com- 
moratus , eodem fere tempore , quo fefe a Pi- 
ceno Lobcoviczius commoverat, & jam perUm- 
briam fuas copias transducere caeperat, ipfe ad 
Sangermanum Caffinatis oppidum , & Marci 
quondam . Varronis dofitiffimi hominis villam , 
pervenit. Quo cum in oppido Rex effet , Hif- 
panienfis , ac Neapolitani exercitus Duftores 
primos , qui eodem venerant , confulere de x bel- 
lo coepit, eique confilio interfuit etiam Muti- 
nenfium Dux coftanti erga Borbonios fide cla- 
rus; neque abfuit Montallegrius, quem au&ori- 
tatem apud Regem habere diximus, & qui ex 
gravi morbo in itinere fufcepto , tum primum 
convaluerat. Erant nonnullorum fententise 5 qui 
Regem ad Regni fines opperiri Auftriacos arbi- 
trabantur: nam Caffmatem faltum cuftodiri ob 
loci anguftias facilius pofle ajebant, & melius 
domefticis copiis rei frumentari» ali exercitum , 
quam aut in aliena terra qusefitis, aut longe 
comportatis : populares autera, fi quid intefimi 
motus timeatur, vel nihil moturos Regis pra- 
fentia coercitos, vel acrius etiam pugnaturos pro 
jpatria in confpe&u fuorum. At Gagius, de quo 
fupra diximus, Hifpanorum Imperatpr, non ex- 
pe indum eiie dicebat, dum hwium irruptione 
,i ouies pbturbaretur, & populares, quo- 
cumque animo eilent, irritarentur agrorum po- 
pulatione, caeteriique belli cladibus; quam lon- 
giffime a finibus iiibmovendiim eiie hollcm, tw- 

ba- 



ad Vetitras getth . ig 

barum, & feditionum fpe appropinquantem : ne- 
que de cofnmeatibus defperanduili, quorum eo 
majorem in dies copiam aftiituram, quo magis 
integrc a belli vaftitate Provinciarum opes fue- 
rint: hoftes iptos multum animorum, atque au- 
dactx demiiluros, cum videant exercitum noftrum 
non modo non cedere eorum adventu, fed et- 
iam propius accedere ; fortiores enim videri 
femper qui provocant. Tantum effe militum, 
tantum in militibus virtutis, ut non quxrendis 
latebris, faltibuique, fed apertis viribus, atque 
acie dimicari poilit. Poftremo Regis digmtati 
co fulendum , cui quidem magis ad gloriam con- 
ducere videatur obviam hoftibus ire, quam domi 
fedendo eorum impetus excipere. Gagii oratio 
momenti habuit plurimum ad perfuadendum , 
& propter audoritatem viri militari favore y 
longoque tot bellorum ufu partam^ & quia utilior 
Regi, atque honorificentior vifa eft; plerifque 
etiam, ut in bello, ferociora placebant. His a- 
gitatis rebus, continuo Rex a Sangermano difce- 
dit, juftoque itinere Arpinum , atque inde Ve- 
rulas, mox Anagniam pervenit. Anagnia Erni- 
corum in Latio oppidum eft editiore in colle 
pofitum . Subjeda oppido planicies eft fatis ma- 
gna, quam undique montes cingunt. Caftra ibi 
Rex facit pulcherrimo, aptiilimoque ad copias ex- 
plicandas loco; atque ibi primurn cum Neapo- 
litano exercitu Hifpanienfis conjungitur, unaque 
bellum adminiftrari coeptum eft. Erant Hiipa- 
nienfis exercitus Legiones peditum undecim , e- 
quitum alae tres, magis robore, quam numero 
praftantes , quippe quas admodum extenuaverant 

iti- 



itinera > praliaque 5 & perfugarum frequentia • 
Erant pnetere-i quingenti ferrae excellenti virtu- 
te equites Regii, hifque adiecii erait tercen- 
tum y quos cuftodix i\xx cauia Mutineniium 
Dax habere inftituerat , & Iefta Hungaricorum e- 
quitum turma , qui ad Hiibanos fuperioribus an- 
nis transfugerant . Hilpanienft equitatui pra> 
erat Atrilci Dux, qui manu pronptus, ferox- 
que habebatur. Pnecedebant agmen Montani pe- 
dites ferentarii, audax ad procurfiones genus, 5c 
mnii minus, quarn hoitem mortemque metuens. 
IMeapoikanum exerckum duodeviginti peditum 
le^iones, equitum atee quinque conhciebant; ii 
Provinciales legiones quinque modo conicriptas 
excipias, veteranae omnes, expeditionibus, at- 
que aitero jarn Italico bello ad Scultennam exer- 
chacx , earumque pterafque omnes Regi Filio 
Hiipaniarum Rex concelierat . Hujus exercitus 
imoerium permuium erat Caftropiniani Duci, 
quem e Gallica Iegatione accerfitum propter bel- 
Iicam laudem fuis Rex copiis jampridem prafe- 
cerat . Era it etiam machinx caftrenfes , tormen- 
taque omnis generis , quorum magnam partem 
iumma adhibita celeritate adduxerat in caftra 
Comes Gazola Pnefedus Fabrum Regis Neapo- 
lis, & qui inter arma, ftudiaque verfatus , iingu- 
laris erat propcer Matnemances noritiam in re 
militari praiftantix . Conjundis copiis , luftrato 
exercitu^ donativoque militibus dato, tanta ex- 
arlit alacritas , ftudiumque pugnandi ^ ut cum 
Rex equo circumveheretur oftra,, kvti omnes ad 
:tum Regis conclamirent, eipedari diutius 
non oponerc, quin ad holtes iretur, utque ad 

ho- 



ad VeYitras ge^is. 31 

hoftesducerentur, magnis crebrifque vocibus pete- 
renc. Rex poftqux.n fuos tatn egregie animitos 
cognovit, poftridie ejus diei Anagnia profe&us 
in Labicanum agrum venit , caftraque ad Val- 
montonium, veteris Labici veftigiis infigne op- 
n, locat. Quatriduum ibi moratur, dum ci- 
bavii ad exerciiu.n fubvehuntur, quibus non ia- 
tis proviliirn eiie dicebatur. Interea jubet, necef- 
iariis tancum retentis , reliqua impedimenta di- 
micti , quo milites ad praliandum expediciores 
occurrant hoftibus. Statuerat enim hoftes adoriri, 
& miliium alacritate incitatus., & quod illos im- 
pari numero etiam negligentius agere fciret. Id 
fi ea enet celeritare tadum , qu# mukum iti 
"bellis poceft, oninio fuit^ mari Auftriacos ex- 
ciulos, omnibus circa regiontbus partim exina- 
nitis, partim ab Hiipanienfi, & Neaoolitano e- 
xercitu prseoccupatis , frumenti, pabulique inooia 
compulios , aut iniquo & tempore, & ioco decer- 
taturos f uiile, aut feie, unde venerant, recepturos • 
Cujus tantse rei occafio pukherrima corrupta eft 
paucorum dierum mora, quibus diebus ad Val- 
montonium moratur Rex cibanorum caufa. Tam 
parvo fsepe teinpore, tantaj in bello commutatio- 
nes fiunt. At Lobcoviczius , quem ad Faierios 
Faliicorum concilium advocaae fupra oftendi- 
mus, de Regis coniilio conjeciura judicans . > & 
de itinere certior fatius, omiiia omni difputatione, 
maturandum fibi exiftimavit,& maritimis Romanif- 
que commeatibus timens , magnis Romam ver- 
fus itinenbus contendere coepit . Iiidem diebus 
pramiferat Rex cum parte copiarum Atiiici Du- 
cem, qui Tyberim cseteraque ad Urbem loca 

ex- 






32, De Rebus 

cxploraret , frumentum, pabulumque omne, ne 
cui iioftibus ufui eiiet, aut aveheret, aut corrum- 
jseret', atque omnem alendi exercieus, & longius 
)rogredie:idi, quantum poifet, facultatem hofti- 
)us eriperet. Praemittit etiam explorandi caufa 
!?ramefte Morillii Comitem Sanclacrucium Draco- 
num Tarraconenfis alae Pratfe&um, omni virum 
& virtutis , & nobilitatis laude praftantem . Hoc 
vero magis Lobeoviczius properare, uc cum e- 
xercitu quarnprimum ad Urbem eftet,ne Roma, 
unde ilii omnium rerum fpes, marique, ac flu- 
mine Tyberi prohiberetur; neve horrea, qux ad 
Eretum conftituerat , occuparet hoftis , aut per- 
deret . Itaque Vogthernium Inftrudorem exer- 
citus cum expedita Illyricorum peditum , at- 
que equitum Hungariccrum manu mifit , qui 
irumento, pabuloque, atque horreis coniuleret, 
Antecurfores hoftium reprimeret , pontem ad 
tranfducendas copias in Tyberi etficeret ; ipfe cum 
exercitu ftatim fubfequitur. Qua recognitaAtrifci 
£)ux paulacim ad Regem fefe recipere coepit y 
cum plus Auftriacis terroris, quam damni intu- 
lilfet. Lobcoviczius, omnibus copiis Tvberim tranf- 
dtt&is, ad Erecum pervenit, caftraque ibi idoneo 
loco ponit. Ereti paucos dies dum Lobcoviczius 
moratur allevandorum militum camia, quos con- 
iftriens iter d§tatigaverat, plures Roma omnis ge- 
neris, atque ordinis homines confluxerant in ca- 
ftra , propinquitate exerckus , & novitate rei 
invitati. Alii iludio partium, alii belloru.n in- 
fcitia depravati , communi etiarn vitio naturae, 
cui nova quaeque potiilimuni arrident, in m.ni- 
mam cujuicumqtic rci admirationem rapiebantur, 

Non- 



/td VeVttras gedts. 33 

Nonnulli ex barbaricis veftibus, inmanique ver* 
borum fono miiitum vires, atqueanimum reftima- 
bant. Omnes denique nunerum copiarum, or- 
dinem, robur mirari, laudare, nuilum eife, di- 
cere, nedum Neaoolitanum exercitum, qui tan- 
tx y tamque inviiias multitudinis afpetium modo 
ferre poilit. Horum admiratione, atque vocibus 
mirifica acceffit militibus , Centurionibufque , & 
cxteris. copiarum Prafedis opinio vi&oriae, & 
noftrorum contemptus , fic ut paucis diebus fefe 
Neapoli futuros jadarent ; atque Auftriacarum par- 
tium aliquiRomx, quafi debellatum jamforet, de 
belli pramiis. cogitarent . Ipfe Lobcoviczius, qui 
fpei magis caufam, quam fpem ipfam attende- 
ret, confirmatior tamen in dies, atque alacrios 
videbatur, vel prafentium adulatione, fublatus, 
vel ne aliquid militum fiduciae non ka. \xt\xs 
Imperatoris vultus- detraheret. Inftru&o igitur> 
& confirmato exercita, recenfitoque copiarum 
numero ab Ereto progreffus, traje£toque Aniene 
binis caftris ad oppidum venit, quod Q Ma- 
rii fepties Confulis fuburbanum fuiffe ajunt • 
Rex, comparata tandem re frumentada, aValmo- 
tonio cum omni exercitu profe&us eft eo, quo 
diximus, animo, ut fuburbana prseoccuparet, at- 
que hoftes , ii ferret occaiio , adoriretur * cum- 
que millia paifuum quatuor fere proceffiiie: , nun- 
tiatum eft ei, non longe Auftriacos abeiie, fieri- 
que poile , ut in itinere dimicaretur . Id ne 
accideret, magnopere fibi prsecavendum effe Rex 
exiftimabat ; namque periculoium ducebat inter 
fiivas atque intercifos vallibus coiles , obiice- 
re pralio milites itinere, jejunio, imbre confe* 

C #os. 



34 De Rehus 

&os. Acciderat enim repentinum imbris incom- 
modum. Tormenta etiam ad praelium neceilaria 
neque facile cortvedari, deterrima & lutulenta 
via, neque rede adminiftrari pet impeditos, fe- 
pibufqiie obfeptos campos poterant , Ergo fubitum 
pro tempore & loco coniiliuni capit; retorqueri 
agmeri a Tiifculano, qiio iter direxefat, Ve- 
licrafque occupari jubet* Velitris occupatis tu- 
miiltiiofe coiifidet exefcitus magis, ut temporis 
anguftia, quam ut rei militaris ratio poftiilabat. 
Efat enim perfuafum non manendi animo caftra 
ibi fieri^ ied ut aliqua militibus quies daretur; 
omnefque profeclionis poftfidie fignum expeda- 
bant; n£que de Tiifculano fpem, cogitationem- 
que abjecerant. Interim Lobcoviczius ad Urbem 
cum eifet , falutandi Pdnrificts cauiia , compluri- 
bus tribunis miiitiim, primifque ordinibus co- 
mitatus Romarri ingredituf, tota undique ad ad- 
veritum ejus eflfufa civitate * Cefte multitiidinis 
favore, & cupiditate vifendi Imperatorerri fama 
jam, & pr#fenti expeditiohe clarum, celebratus 
adeo ftiit ejus in Urbem iritroitus , ut nihil ei 
ad triumphum illo die. praiter vi&ofiam, defuif- 
fe videretur. At ille nihii rerum vanis occupatus 
ad exercitum eodem die rediit, motifque a Ma- 
riano caftris, omnique hoftibus fuburbano exclu- 
fis ad Aricinum nemus proceilit, & validam ma- 
num ante milit , qu# loci naturam propter inter- 
jeSi nemoris latebras difficilem cognofcefet, & 
qua in regione hoftes veriarentur, qiiodve iter 
cogitarent, exploraret. Eadem qui cognofce- 
ret , atque explofaret, prxmilfus ab Rege fuc- 
rat, cum peditum, atque equitum parte Joannes 

Fer- 



dd Vditras gedis . 35 

Ferreria caftrorum Prafedlus . Hic cum hoftium 
exploratores in ipio nemore, atque itinere offen- 
diitet, levi commiifa pugna, & nonnullis utrin- 
que vulneratis, interfedifque, maturius fefe ad 
Regem in caftra recepit; eodem omnino tem- 
pore, quo jam Pyrochitrophorum Centurise, 
ftationefque exercitus omnes accelerabant , ut ce- 
dentibus auxilio fuccurrerent. Poftero die Rex 
Draconum equitum, dele&orumque peditum 
manum expeditam eife in armis jubet ad Tu- 
icuianum ( & Tufculanum jam occupaverant Au- 
ftriaci) eamque regionem omnem explorandam v . 
Ecce autem dum h#c ab Rege adminiftrantur, 
repente in fupercilio montis , qui Velitris 5 ca- 
ftrilque Regis imminebat, apparere hoftes inci- 
piunt, horribilemque e fuperioribus locis fpeciem 
prabebant , longe , lateque armis a Sole collucen- 
tibus, atque inftrudo agmine defcendentes , Rex 
improvifo hoftium adventu nihil permotus^ pro- 
dutfis omnibus copiis, equitatu 3 &.. peditatu 
idoneis locis collocato, militibus., Ducibufque ad 
virtutem, & fidem incitatis, quid hoftes confilii 
caperent, forti, magnoque expe&abat animo. 
Lobcoviczius propius fummo e monte confpica- 
tus Regis copias, inviafque convalles, qu# in- 
ter fuum, atque exercitum Regis intererant, 
perterritus tum demum difficultate rei, nihil 
exiftimabat committendum temere. Itaque tene- 
bat iefe. Cumque uterque utrique fuiliet exer- 
citus in conipettu fub armis continenter a pri- 
ma luce prope ad meridiem; primi Auftriaci 
abje&o, ut videbatur, rem praiio decernendi con- 
fjlio, montem y quem infederant, praiidio, ag- 

C z ge- 



%6 De Rebus 

geribus, tormentifque munire coeperunt ; qui mons 
inter duorum exercituum caftra medio fere fpa- 
tio eminebat. Rex ubi videt per Lobcoviczium 
ftare, quominus pugna decertetur, caitra & ipfe 
communire initituit, quse aberant a caftris ho- 
ftium circiter millia pailuum quatuor. Caftra 
autem hoftium a laevo latere negligenter pofita 
videbantur, dhlipato potius 5 quam defcripto per 
Aricini nemoris laltus exercitu . In dextro op- 
pidum Lanuvinum verliis majorem equitatus 
partem Lobcoviczius collocaverat , quo facilius 
ia agros excurfiones faceret , pabulatores in- 
terciperet , & commeatibus, fi poilet, a mari , 
Neapolique Regios interciuderet; ipfe in oppi- 
do Nemorenfi Pratorium conftituerat. 

Erant interea Italiae totius animi , atque 
oculi in utrumque intenti exercitum : neque enim 
majoribus umquam copiis, majorique partium 
ftudio Neapolitanum Regnum oppugnatum, de- 
fenliimque efle conftabat : aliique aiio traheban- 
tur homines, ut cogitarent quid Carolo Regi, 
quid Auftriacis, quid Neapolitanis, quid porro 
Italias omni accideret. Verum tanto difcrimini, 
quod exercituum propinquitate admaturari vide- 
batur, retmgnabat natfcra loci, & eorum confi- 
lium, qui lummai rei praerant; innataque etiam 
mortalibus trepidatio, qui quo propius ad fu- 
premum rerum fuarum certamen acceiferint , eo 
ttfngitts a tanto fortunx periculo abiiorrere animo 
videntur. Namque Rex^ ne hoitium caftris luc- 
cederet, impediebatur cditioribus lous a Lobco- 
viczio prazoccupatis , Aricinique ncmoris anguftia; 
ne autcm Lobcoviczius in Regis caitra irrumpe- 

rct, 



ad Vclitras gctih. 37 

ret-, prohibebatur vallium altitudine ., majoreque- 
Regis exercitu, quem etiam a machinis caftren- 
fibus, tormentifque omnibus multo eile paratio- 
rem explorando cognoverat . Et locus , ut ad 
prselium committendum difficilis, ita erat oppor- 
tunus ucrique ad commeatus parandos, atque a 
copia cibanorum dimicandi irrepferat negligentia. 
Roma Lobcoviczio, & mare omnia fubminiftra- 
bant • nihil Regi deerat , cum Neapolim poft 
fe 8c Campaaise haberet uberrimam illam oram , 
Regem praterea domeftica aliqua feditione re- 
vocatum propediem iri confidebat Lobcoviczius , 
Re^ios item milites 5 ut Provinciales , & modo 
conicriptos , periculorum metu & miiitaris difci- 
plinx tedio dilapiuros . Neque meliora Lobca- 
viczio futura eile fperabat Rex , cum apud i- 
pfos Auftriacarum partium homines iile offende- 
ret cundatione, feditiofis confiliis adverfaria ma- 
xime; cum de Sardiniae Rege, deque Auftria- 
cis trans alpes, & in Gallia Cifalpina duriora 
in dies nuntiarentur; cum peftiiens in paiuftri- 
bus agri Romani locis Sextilis menfis inftaret, 
qui Auftriacum potiffimum exercitum e faluber- 
rimis Germaniae regionibus valetudine tentaret 7 
atque confumeret . Iis uterque de caufis, com- 
mutata belli ratione, pralio abftinere veile vi- 
debatur, atque expe&are beneficium temporis , 
quo alter ad alterum opprimendum uteretur. 

Quoniam ad hunc locurn perventum eft 5 
non alienum videtur notiam afiferre aiiquam Ve- 
literni oppidi, atque agri, in quo & fua Rex 
caftra habebat , & eas uterque exercitus res 
geffit, quas confcribendas fufcepiznus. Ipfum elt 
C 3 op- 



3 8 De Rebm 

cppidum in colle pr&celfo atque edito; utrinque 
convalles funt ditficiles , vitibus tamen , atque 
oleis conveftitse omnes pukherrime. Surnmam 
occupat oppidi partem converiam ad Aquilo- 
nem curia , pauloque infra curiam Minorita- 
rum camobium eft , quod ipio femirutorum 
murorum oppidi ambitu cingitur ab ea parte , 
qu# fpettat inter occaium Solis, & Septemtrio- 
nes. Totum autem cppidum multis tranfverfis 
diftinguitur viis, fed una prafertim paulo latio- 
re, ac perpetua , qua> a porta incipit , qux 
Neapolitanaappeiiatur, in eamque definit, quam 
Romanam vocant. Propter hanc viam quatuor 
funt platese , earumque maxima non longe a 
Romana porta diftat . In ea & fons eft or- 
natiflimus, qui, aqua ab Aricino uique nemo- 
re du6ta, ubertim iane fiuit, & domus eft Gi- 
nettiae gentis, in qua ipfe diveriabatur Rex. Ad- 
diti domui horci lunt , per quos patet ab una 
parte aditus ad viam Syrmonetam verfus, ifque 
aditus , interjetla convalle diremptus > lapideo 
rurfus ponte hortis adjungitur ; pontique erat 
militum prafidium impofitum. In altera horto- 
rum parte, qu& item alteri, qua Vaimontonium 
itur, vix, ponte adjungebatur tignis, atque ag- 
gere extemplo conftrato , cohortes erant dux 
Pmorianorum legionis Belgica: . Ipiorum aurem 
e regione hortorum , Romansque port<r, fub 
tumulo , cui Capuccinorum iniidet camvobium, 
conftituti erant equites Regii, & cuftodes COT- 
poris Muiinenlium Ducis; tormentorum praterea, 
machinarumque omnium bellicarum ledes, Dex- 
trum Regis cailrorum cornu, quod Artcmilio 

(liu* 



*& VeYitvm gcfih. $f 

( tic cnim nominant) monti iuccedebat^ Iegiones 
obtinebant pr&tonanorum , Hiipanienlis, atque 
Itahca, validiiiimum Regiae militi^ robur; fmi- 
ftrum autem Npapolitana; port#,muro, ipfique 
oppido conjundum equitatus ferme omnis tene- 
bat y & veterana, Hybermcorum manus, Belga* 
rumque pr&torianorum cohortes quatuor, qux in 
prima tronce conftitutaj erant . Caeterae copise 
dextro, iiniftroque lateri , medioque agmini op- 
portune interjeitaj omnem undique locum ita 
compleverant . ut Regiis caftris oppidum conti- 
neretur; oppidi autem fitu caftra munirentur. 
Quae ad Velitras regip eft inaequalis, atquein- 
terciia foveis , ea non equitatui quidem, fed pe- 
ditatui maxime idonea erat. 

Non multo longius a Capuccinorum cqe- 
nobio Septemtrionem verius continuatio eft quss- 
dam montium , quorum aiter altero editior af- 
furgit, eorumque editiiiimus, qui ipfe eft Arte- 
mifius , cum Aricino nemore contmeqs eft; pul- 
cherrimumque habet, & latet patentem in o- 
mnem circa regionem profpeelum. Qua vero ab 
Velitris longe millia paifuum duo ejufmodi mon- 
tium ieries aiturgere incipit, duo funt, quantum 
jaculum adjici poteft , ad dexteram vi#, qux 
Romana dicitur, paulo depreifiores montes , quo- 
rum alter vergit in caftra hoftium, & appella- 
tur Spina, aiter vero propius Velitras eft, eum- 
que hoftes primo infediife diximus, 

Hoc igitur Auftriaci monte occupato , quem 

occupare noftri neglexerant, vel propter loci di- 

ftantiam, vel propter fubitam , quam cogitabant, 

profedionem, aliafve ob caufas,quas .commemo* 

C 4 ra- 



40 De Rebus 

rari non eft neceffe, illum illi c veftigio una 
fronte contra Regis caftra communivere, difpo- 
fitis aliquot tormentis, prafidioque hominum mil- 
le impofito. Huic prafidio, munitionique prae- 
rat Piftaluccius. Auftriaci, ut erat e monte de- 
fpe&us in caftra Regis, atque oppidum, cuni fa- 
cile copiarum noftrarum motus omnes, cona- 
tufque obfervarent, nihii in tanta propinquitate 
apud illos inexploratum , ni-hil apud nos tutum 
fcrat. Atque etiam frequentes fiebant excurlio- 
nes ? in quibus erat illis, uti loco fuperioribus , 
melior femper pugnandi conditio; ftationes au- 
tem f excubiseque noftra ^uotidie peragitabantur 
iftu teiorum, <\ux illi de munkione e tormentis 
identidem conjiciebant. Simul noftris magis, ac 
magis in dies caftris appropinquabant, & domum 
quamdam propter viaiii Romanam quingentos 
non longe a Velitris paifiis, tumuiumque occu- 
paverant, ftationeque hide Montanorum levis 
armatura peditu.-n dejeSa, ingentem jam in fpem 
venerant, ita poife nos paulatim coaritari, ut 
vel loco excedere cogeremur magno cum peri- 
culo tam propinquis hoftibus, tamque fubito in- 
ftantibus; vel ii perftaremus, & affiidarentur 
milites aqu# in maximis caioribus inopia, quod 
fontem, quem fupra memoravimus, illi averte- 
rant, & perpetuis vigiliis mifere conficerentur, 
quod eiiet noftris propter imminentem jam ho- 
ftem continuo fere fub armis excubandum , quas 
res & perfugas vulgo augeret, & morbos: ipli 
autem ultenus femper progrederentur, habnent- 
que maximas a loco fuperiore ad exercitum Re- 
gium aut fatigandum, aut etiam pellendum op- 

poi> 



ad Velitras geftis. 41 

portunitates : idque futurum glorians apud fitos 
Lobcoviczius dixerat^ Romaaique perfcripferat- 
Quibus in difficultatibus cum veriaretur Rex, 
conlilia inibat, quemadmodum illos loco tam 
opportuno depelleret, ac ne ulteriora tentarent, 
reprimeret. Hxc deliberanti accidere vifa eft fa* 
cultas rei bene gerend^. Namque animadverfum 
eft, eam montium feriem^ de qua paulo ante 
diximus, monti, qui a Piftaluccio tenebatur, 
impendentem, eiie nudatam oorni praiidio; vei 
quod iitum valde utiiem minime cognoverint 
hoftes; vel quod maie parati ab omni genere 
tormentorum tantum loci opere complecti non 
potuerint. Illud etiam per exploratores cognitum 
eft, montem ipfum a reliquo Lobcoviczii exer- 
citu abelfe nimium; adeo ut invadi prius pot 
fet, quam Lobcoviczius auxilium fubmitteret* 
aut etiam fentiret. His cognitis , dattim totius 
rei negotium Gagio eft, cujus etiam fuiiie con- 
filium fertur. Gagius, exquilito per venatores 
quofdam itinere , & dele&is ad hominum millibus 
quatuor, quorum pars omnibus hoftes viis cir- 
cumveniret, eoramque munitioni fuccederet; pars 
montium feriem iflam peteret, qu& hoftium pra> 
fidio impendebat: multa no&e fiientio e caftris 
egreffiis eft, cum omnem interim exercitum ad 
omnes cafus fub armis vigilare juffiifet. At ho« 
ftes, occupata, uti fupra demonftratum eft 5 pro- 
pter viam Romanam domo, direptaque, hoc fuc- 
ceifu feroces lcetique noftros contemnebant , atque 
obruti vino, cujus magnam ibi copiam na£H 
fuerant, cujufque eft gens avidiffima, excubias 
obibant negligentius • Noftri autem cum , albente 

jam 



4Z Dc Rebus 

jam Ccelo, in fummum jugum, locaque iniqua 
virtute fumma enixi eiient, tam fubito a fron- 
te, a tergo, atque ab omnibus partibus eminus^ 
cominuique provolaverunt , ut hoftibus ad arma 
capienda, telaque e tormentis explodenda tem- 
pus defuerit, Piures primo concurfu in ipfis ten- 
toriis ita, uti erant, jacentes, ac femifomnes 
interfafti ., aut capti funt: reliqui, dum pracipi- 
ti fuga denfiores fylvas petunt , aut ad fuos fe 
recipere conantur, a Regiis circumventi , qui 
omnibp occurrebant itineribus, p.rojedis armis, 
dedidetunt Mq. Unus etiam, qui fortilfime re- 
fiftebat , Tripfius tribunus militum legionis Pal- 
lavicina^ debilitato tamen vulneribus, & con- 
trucidato corpore captus eft, quem paucis poft 
diebus apud nos mortuum honorifice efferri cu- 
ravimus, admirati virtutem, cui neceiiario irafce- 
bamur. Ipie Piftaluccius fubito in domo oppref- 
fus 5 quam pridie expugnaverat , non fe ex ma- 
nibus irrumpentium militum eripere poiujt . O- 
mni Gagius hoftium capto deletoque pr&ijdio, quin- 
que ablatis asneis tormentis, poritus & monte, 
pro quo certatum erat, & omnibus, qui monti 
impend^banc, jagis ; tum deinde ftationes exer- 
ckus promoveri, equiteique a parte oppidi Lanu- 
vini circumfundere idh, & procedere jullit ; at- 
que ea fuit noftrorum celeritas, ut antequam 
fere duo.trefvee pralio elapii rem Lobcoviczio 
geftam renuntiarent , Lobuniczius ipie omnia 
iupehora loca noftrorum armatprum multitu- 
dine complcta reipiceret . Quare incertus & 
perturba.ii>, quo occuneret j aijsiltumque ler- 
ret, quidque m quaque parce opus euet, vi\ co- 

gno- 



A d Velittat gtftis* 43 

gnofcere fubito aut conftituere dicitur potuiiie. 
Jamque Regii -, ingenti ubique illato terrore, Au- 
ftnacorum caftris appropinquare videbantur* & 
Comes Marianus Pmettus Fabrum Regis Hii- 
pamarum, quippe qui montem occupaverat , 
quem appellari Spinaaa, inque hoftium caftra pro- 
pius vergere diximus , tamqua n e ioco editiore ini- 
preilionem jam fadurus cemebatur- Tum vero tur- 
batis Auftriaci ordinibus totis trepidare caftris v 8c 
concuriare caeperunt . Calones autem, Iixsj, puerique 
cfiverfi , diffipatique in omnes partes iugiebant, & 
mulieres, quarum erat in caftris ex coniuemdine 
Germanorurn magnus numerus, loca omaia la- 
mentatione, & fletu complebant . Nonnulli et- 
iam cum impedimentis ad urbem ufque Ro- 
mam continenti impetu procurrerunt • 8c Pvomx 
quidem trepidatum, occluikque fubitas irruptio- 
nis metu porta^ iunt: cum motis iemel nirniunt 
in terrorem animis, & fama rem, ut foiet, au- 
gente, jam fugientium, jam infequentium pul- 
verem videre iibi aliqui viderentur . Atqui po- 
tuiile eo die totum Lobcoviczii excrcitum tuni 
deleri, ne ipfi quidem Auftriaci negant , (i l~M* 
pani, Neapolitanique inftitiilent perterritis, atque 
ad fugam fpe61antibus, oblataque ejus diei oc- 
cafione ufi fuiiient. Sed noftri Duces, five ipfi 
infidias veriti, locorumque anguftias, quod fai- 
tus, vallefque intercedebant, five quod fixum 
jam apud Regem & conftitutum erat , fummam 
rerum in nullum dari difcrimen, confecuti id, 
quod animo potiiiimum propofuerant , receptui 
repente cani juiierunt. At milites pmer opi- 
nionem revocad ^grius recipiebant fefe > cum 

ad 



44 De Rebus 

ad invadendos hoftes, tantulo fpatio interjeSo, 
exardefcerent ipfumque Ducum imperium car- 
pebant in colloquiis, quo imperio celerem , pra- 
fentemque vidoriam interpellari dicebant . Ho- 
ftes porro inopinato noftrorum receptu faculta- 
tem na£ii coliigendi fefe Spinam fubito , unde 
profugerant, montem recuperarunt , atque opero- 
fa munitione circumvallarunt. Hunc noflrimon- 
tem a Ccmite Mariano oecupatum jam, nefcio 
qua decaufa, juiii erant delerere; tametfi teneri 
is propter loci opportunitatem omnium maxime 
oportere videretur . Neque enim hoc etiara a 
noftris obfeifo monte , qui hoftium caftns tam 
ex propinquo imminebat, confiftendi fpatium il- 
lis fuiiiet. Poftero die cum excelfiora etiam, cx- 
teraque amiiia loca recuperare, eruptione fadia , 
■tentaiient, magno a noftris cum detrimento re- 
pulfi funt . Lobcoviczius hac fpe dejectus , & pe- 
riculo coadus, ne fuus exercitus nortris muni- 
tionibus, prafidiifque fubjetlus, tormentorum vi 
vexaretur, caftra paululum a laevo latere redu- 
xit , ac contraxit , ipiumque pratorium longius 
ab oppido Nemorenfi in Cynthianum poft Tri- 
vix lacum removit. Rex montem, qui a Pifta- 
luccio tenebatur, atque occupata etiam Artemi- 
fii montis juga, tribus inlideri ftationibus, & mu- 
nitionibus firmari juifit , adve&iique deinceps a 
Cajeca majoribus tormentis , ollifque incendiariis 
pfteniari hoftium caftra , munitionemque Spins 
monti impolitam labefattari imperarit, eiquene- 
gotio Comitem Gazolam prafecit, qui adnibitis 
quingentis operariis, atque ipie ad opus excu- 
bans, ceieriter, quod imperatum erat, faccre in- 

fti- 



ad Velitras qeftis. 45 

ftituit Imperavit prseterea Rex, Syrmonetam op» 
pidum , quo in oppido faucii deponerentur , tor- 
mUtis^ue opere commumri & Pnv— 
traaum continuis obfervatt curtodns , ne tnieito 
excurfionibus itinere Neapolitano dunor enet 
coriimeatuum fubvetfio. Et fane ommum rerum 
copia terra, marique a Neapoh , atque a portu 
Antiate in caftra ad Velitras comportabatur . A- 
qua: autem inopi*, qua nos illi, interrupto ton- 
te in extremas compelH anguftias crediderant, 
occurrebatur, puteis iubfolTis, atque musb vems 
ubique dihgenter exquifitis. Ita noftn iatis tuto, 
ut videbatur, loco, atque ad omnia opportuno 

confederant. ' -• ' , 

Per idem fere tempus fcnpferat Lobcovic- 
zius ad Praefedum Britannicx claffis , quas ad 
Inlulas Stoecades, qua; funt contra Olbiam 10 
Gailia Narbonenfi, ftationem obtinere coniueve- 
rat , aliquot a clalfe naves abductas, circumagt 
Caietam ac NeaDolim verfus juberet . Item Co- 
mitem Soroum in Veftinos, ac Marrucmos mi- 
ferat, qui partem, quam illi atmbuerat copia- 
rum, in eorum fines introduceret , eo coniilio, 
ut tentato pluribus locis Regno, Regia; vires di- 
ftinerentur; fimul fperans, populos navium, at- 
que copiarum adventu vel perterntos, vel mci- 
tatos labi ad feditionem facilius poiie. Quaj ie- 
ditionis fpes, toties licet irrita, Auftnacorum 
tamen animos detinebat adhuc. Et viiae quidem 
ex continenti naves , quae Cumanum httus lege- 
bant, inanem potius terroris ipeciem, quam 
tumultus cauifam prabuere . Erant enim a 
militibus, quos in terram ad turbandum ejice- 



$6 De Rebus 

jre aporteret* imparatx omnino, atque omnem 
illam oram praefidiis diligenter adfervatam , egre- 
gieque propugnaculis munitam o ! ienderant . Mag- 
donelius pr&terea Legatus, mliius eo ab Rege 
bac de caUila, omes earum motus fpeculaba- 
tur, attenteque videbat, nequid ab ea parte Re- 
gaum detrinienti caperet. Neapoli vero quieta 
ontnia Sc tranquilla erant. Neque enim ullus 
ttnquarn populo acceptior Rex, neque Regi ob- 
feqtientior populus, qui quo cupidius ad defe6tio- 
iiem folicitan videbatur, eo impenfius fuam Re- 
gi fidem prseftare, omnibufque illum domi forif- 
que rebus juvare ftudebat. Tanta eft modera- 
ti^ lenifque imperii vis. Interim Comes Sorous, 
in Veftinos^ac Marrucinos progreifus, Theatem 
occapare conatus erat, atque Amkemum^ Inte- 
ramniumque, bc qnofdam ignobiliores vicos Re- 
gmas Hungariaj Imperio minis, pollicitationibuf- 
qne adjunxerat, ipfamque Amiterni arcem adde- 
critionem pellicere properabat, volitans in tota 
Provincia lsetus, ac prsedabundus . Sed ne haec 
ilii diutina eilet lastatio, primum quidem Mon- 
tani pedites eftecerant non amplius quinquaginta, 
iique valetudinarii, qui pneclare illum ab Thea- 
te rejecerant : & deinde Varga caftrorum Pnc- 
ie&us^qui cum ducentis equitibus, & miiitibus 
aitquot Atemi pralidio dedu:tis impetum ejus 
retardaverat ; 8c poftremo Dux: Vievillaeus Lega- 
tus militaris animi vir, qui Neapoiirano equita- 
tui prserat, & qui cum latis vatida cquitum, 
peditumque manu juilu Regis eo ab Veliternis 
taihis vcnerat, ne illius Provinciiu nulum^nc- 
gledum ii videretur, longius lacili femper ad 

pejo- 



ad Velitras %efti$. 47 

pejora exemplo manaret. Atque hic omnem iubi- 
to adveniens Provinciampacavit, compluribus in- 
terferiis, reliquis pulfis , fugatifque hoftibus, & 
nonnullis popularibus in vincula conjettis, qui 
in Reginx Hungariaj verba celerius juraverant, 
quam ut coa6ti viderentur. Aiiqui, dum fibi ex 
coniuentia timent, aufugerant, in hifque Epi- 
fcopus Interamnenfis,, qui fatuo quodam, atque 
alieno a lanciicate muneris animo iibenus adver- 
fus Regias partes locutus eiie dicebatur. 

Lobcoviczius erat interim vehementer pertuba- 
tus, quod multa, ac diverfa cum eiiet expertus, 
nuila res ibcceflerat , & de concitandis populis, 
deque commeatibus intercludendis , & prohiben- 
da omnino acuatione fpem fe fefelliiie cognove- 
rat. Profiigato etiam Piftaluccii prafidio, & lo- 
cis amiffis editioribus , tantam eife rerum fadam 
converiionem videbat , ut qui premere noftros 
ar&ius de ioco fuperiore cceperant, ipfi modo 
noftrorum tormentorum telis mifere premeren- 
tur. Ipfe autent Lobcoviczius iniolens male au- 
diendi valde angebatur, quod fua culpa, & ne- 
gligentia damnum illud Auftriacis iliatum eife 
nonnulli dicerent; .proptereaquod& noriiatis fir- 
mo prafidio locum illum a Piftaluccio teneri 
juffitfet, & laboranti auxilium non fubmifuiet in 
tempore, & juga iumma Artemifii montis inde- 
fenfa reliquiiiet • fuam iniuper cun£tetionem o- 
mnibusjam irriiui eiie ex ipfius rei judicio fufpi- 
picabatur. Qiii enim magno noftrorum contem- 
ptu ? magnaque celerrime potiundi Regni expe- 
&atione venerat , is triginta millium ab urbe 
Roma itinere vix confedo circa unum modo 



mon- 



48 De Rebus 

moiicem tamdiu, tamque loage a Regno h#re- 
bat. His de caufis, 8c quod de Rege Sardiniav 
deque Gallia Cifalpina gravror in dies metus 
inftabat , mukaque trans alpes accidiffe Auftria- 
cis incommoda audierat , conandum fibi aliquid 
Lobcoviczius exiftimavit, quo & detrimentum 
farciret acceptum > & fibi tandem in Regnum ad- 
itum patefaceret , & denique expeditionis fuas 
jam fenefcentis famam vindicaret. 

Erat, fi vera tacere nolumus , noftrorum 
caftrorum lxvum iatus neque ita diligenter po- 
fieum, neque munitum fatis^ neque etiam cu- 
ftoditum, ut rei militaris ratio, & tam propin- 
quus iioftis poftulabat. Namequitatus,qui expli- 
care fe tam interdfis, & anguftis in locis non 
poterat, quique aliqua peditun mmu contine- 
ri debuerat, continebat ipfe Hib^rnicorum ma- 
nam. Qux quidem manus inter aopidi muros, 
atque equitum aias collocata ad rem gerendam 
efficiebacur inutilis. Fanum autem Mmx y quam 
Hortenfem appellant, quod unum eife pateratfi* 
niitro lateri propugnaculun ante ipfa caftra iub- 
ilrudum., fepire noftri munkionibus neglexerant . 
Acceiiuros enim hoftes ad hanc partem non puta- 
bant, tam longo ab eorum caftris, tamque difEcili iti- 
nere, & impedito, fi acceiiiilent , receptu : atque ita 
fane videbatur. Omnis igitur illius exercicus par- 
tis falus in paucorum militum cuftodia requie- 
fcebat, qui nodu ad ipium ieie Fanum recipie- 
bant, ibique excubab.int, ut his oppreihs facilis 
eiie hoftibus poffet, brcvis, atque tnopinatus ad 
caftra atirus, ut accidit. [pfe erat Locus oppor- 
tunus infidiis propter convalles, quae vitibus, 

uti 



ai Velitrns qeQh. 49 

Uti demonftratum cft , frondofifque arboribus cott- 
veftit# quamlibet militun manun occultare po- 
terant . Acqu* hoc finiftri lateris vitium in o- 
mnium oculos incurrebat, & ut deprehendi etiam 
poilet, hax tbrte acciderant. Primum quod per 
cos dies Comiti Sevio Legato per indicem falfo 
nunciatumerat, bifariam partitis copiis, adeife ho* 
ftem, ut (iniftrum noftri exercitus latus invade* 
ret, quo inani licet rumore admoniti non defue- 
runt, qui, quod non contigerat, faciie tamen con* 
tingere poile animadverterent, 8c dicerent ; tum 
etiam quod Hungaricorum equitu-m Vexillarius 
quidam non ita pridemcaptus ab noftris cum ef- 
fet , palam dixerat , fe efle cum undequadraginta 
equitibus millum protegendi Comitis Brounii Le- 
gati cauia, qui caftra Regis ab ea parte explo- 
ratum una cum militari Architeao" venerat. 
Q\xx res etfi non levem noftris fufpicionem inferre 
debuerint, Scfermonibus omnium ferebantur, vicit 
tamenautfortuna, qiKe vel apertiiTimis in rebus 
prudentiilimorum interdum hominum mentes ob- 
coecat, ut dominetur ipfa; aut eorum fententia, 
qui eam caftrorum partem, tanto ab hoftibus in- 
tervailo disjun&a quod erat, fatis munitam, at- 
que illis inacceiiam arbitrabantur. Itaque quid- 
quid illic munitionis deiiderabatur, negledum 
fuit . Accefferat- huc, quod expiorandi diiigen- 
tia imminuta quodammodo videbatur, & diutur- 
nitate ipfa, qu# plerurhque remittit anirnos, 8z 
perpetua militum defatigatione , qui laborem a- 
quandi ad quotidiana opera addebant; neque e- 
jufmodi diligentia neceifaria admodum exiftima- 
batur, cum item propter aqux inopiam a prima 

D lu- 



$o De Rebus 

luce ad occafum ufque Solis ducenti ferme Dra- 
cones ad fomem excubarent, qui Paganica dici- 
tur, quique a laevo caftrorum noftrorum iatere 
tria circiter millia paiiuum aberat, atque unde 
obfervari facile poteranc vix y perquas Cynthia- 
num itur. Hxc omnia plane nota erant Lobco- 
viczio, delata per exploratores , perque transfu- 
gas 5 & per quoidam fui exercitus mniores Du- 
ces ^ qui captivi cum aliquot apud nos dies ha- 
biti eifent indiligentius^ data fide 5 dimiifi erant 3 
& forcaife etiam per nonnulios oppidanos , qui 
iive odii, five quseftus gratia omnia illi noftra 
indicabant* Lobcoviczius , his cognitis rebus, & 
Conlilio cum paucis primorum Ducum, ne res 
efferretur, communicato, lsevam Regis caftrorum 
partem , oppidum , atque ipfam propte- 
rea, in qua Rex diverfauur , domum patere 
docet infidiis, & repentinx incuriioni. Quas 
ipfe certis nunciis, atque aufloribus compe- 
rerit, oftendit. Tentanda etiam ab dexte- 
ra Regis parte Artemilii montisjuga, atque uno 
codemque tempore in noftras munitiones irrum- 
pendum efle demonftrat, quo facilius incauti , 
duplicique terrore diftradi opprimamur. Auden- 
dum eile; omniafore audentibusproclivia.Unum 
fele pro Imperatoris perfona monere, orare eos 
pro gravitate negotii , ut quod fortunaconfilium 
comprobare videatur, ipfi fide, ac diligentia ad- 
juvent )# fciantque in ejus diei eventu omnium la- 
borum finem , vi£lori#que fpem politam elie . Pro- 
baturrcs; tametfi primo diiienlerit Comes Brou- 
nius, cujus fupra mentionem fecimus, lummi ho- 
mo ingenii, & bellicas omnes a pueritia artes e- 

do- 



g& tfclitrat %sV$s. 5» 

doAws, oui nequ? facis virium ad tanta molien- 
da fuppetere, neque occultiifime ad Regis ca- 
iri , neque ilfinc receptum effe , prafentien- 
tibus Regiis , (ine maximo detrimento poffe 
dicebat, multoque commodius occupari poife 
arbitrabatur munitipn.es Regis, & montium qul- 
mina , fi omnes in id unum copiae incumberent . 
Poft ipfe quoque dedit Brounius manus aut ob- 
fequio erga reliquos, aut quod in afperis audacit 
fimum quodque confilium optimum videretur. 
Ig ; tur omnium, qui aderant, confenfu totius rei 
ratio, & tempus conftituitur. 

Pridie illius diei, qui fuit dies ad III. IduS 
fextiles, tam audacis incoepti memoria celeberri- 
IIMIS, animadverfum eft a noftris fpeculatoribus 
partem quandam hoftium copiarum ab dextero 
ipforum cornu paulatim fe movere , & progredi 
mare verfus. Quod fieri ab iis commeatus caufa 
ncftri fufpicabantur . Jamdudum enim ad oftia 
Tyberina aliquot Britannicae claffis naves confti- 
terant, ut hanc forte fufpicionem augerent . Sed 
Lobcoviczius longe alio fpedans latiilimam plu- 
ribus, atque inter fe connexis ftationibus regio- 
nem complexus erat, ne quis ad nos index erum- 
peret^ neu Brounii Comitis iter dignofceretur. 
Qui una cum Novato Marchione confilii parti- 
cipe, filentio, prima nocle progreffus eft v mili- 
tibus ipfis, quo ducerentur, ignaris,quqrum de- 
ledorum equitum, ac peditum erat numerus 
millium fex. Cum omni circa profpe&u tene- 
bris, ac vineis adempto. clam perveniffet ad fon- 
tem, qui juxta Marias Hortenfis Fanum in ima 
convalle eft, neceilario agmen fubiiftere juffk, 

D 2 dum 



52 De Rebus 

dum equitatum expe;:tat , qui aliam , ut eo 
perveniret, ingreifus viam , ignorantia loci,lon- 
giore circuitu deflexerat; quod accidit incom- 
mode. Lux enim jam appetens opportunitatem 
illis, tumultum noitris deminuebat. Nunciatur 
etiam Brounio aufugifle militem . Quo ille nun- 
tio vehementer permotus Novatum, nonnullof- 
que adhibet militum tribunos , & quid agen- 
dum fit celeriter confulit ; nam verifimiie erat , 
tametfi non accidit ( neque enim hic ufpiam 
transfuga apparuit ) comperto noftros per trans- 
fugam adventu hoftium , in arrnis e veftigio fu- 
turos , infignemque ipiis illaturos cladem, quam 
imparatis noftris inferre illi cogitabant. Cum 
Novatus pedem referri, aliique alia cenferent , 
neque fatis quicquam \ ut in fubiro cafu , expe- 
dirent; tum Brounius, qui tantum incoeptum 
tam parvo momento everti nollet, atque ardore 
quodam militari incitatus : Pergamus, inquit , 
ja$a alea eft: fimul omnem militibus rem ape- 
ruit, eofque prsemiis, ac pollicitationibus cohor- 
tatus, cum jam adveniiTe equitatus, & luceret 
jam fere, fignum dat irruptionis. Acceifere ho- 
ftes illico trifariam divifis copiis: facile vigiles, 
caftrorumque cuftodes obtruncant, quod eos ad- 
orti eifent occupatos in equis contra militarem 
difciplinam inexplorato curandis . Statim inde in 
noftrum igvum latus ab omni parte impetum fa- 
ciunt. Noftri, vix cognita vigilum cgde, conti- 
nenti hoftium impetu & rei novitate, ac ma- 
gnitudine perterriti, perturbatique pailim cxdun- 
tur, pattim fugantur. At Grimaus Barcinonen- 
fis, qui Regina; Ncapolitanas Draconum ala> 



ad Velitms geftft . 53 

pracerat, non amplius quinquaginta cx terrore^ S& 
tuga Dracones colligit • His imperat ut ad pedes 
deliliant, tentent extrema: excurrat intenm ali- 
quis, qui Hibernicorum manui denunciet, ut ce- 
leriter iublidio advolet. Sed cum a fronte fubire 
Auftriaci non intermitterent , atque ab omnibus 
partibus circumfunderentur, & jacula acciderent 
creberrima; non imperio in tumultu , non virtuti in. 
mukitudine hoftium locus eiiet , illi ipti quin- 
quaginta, qui amplius iemihora, compluribus il- 
lorum vulneratis, atque interfedis audaciffime 
repugnaiient , pelluntur tandem ; cum praefertim 
nuilum aliud fublidium Hibernicorum manus fub- 
mifiiiet , quatn militum Provinciaiium centu- 
riam, quasneque paucos illos Dracones laboran- 
tes fuo adventu confirmare potuit, neque ipfa 
hoftium impetum tulit . Hac interim a quinqua- 
ginta Draconibus interjedta mora, equitum qui- 
dem tunnae recipere fe ad laevam Romanae viae 
feftinanter adeo caeperunt, ut plures, equis re- 
li&is, pedibus profugerent. Unus omnium abho- 
flibus circumdatus reftitit Marfilius Senenfis^ 
Hierofolymitani Ordinis Eques ; qui quadam oc- 
cupata cafa cum quadraginta equitibus, qui & 
ipfi , amiffis equis, pedibus praeliabantur, tanturri 
animi fortitudine profecit, ut alas fuse pecutiiam 
publicam, Pra&fectique impedimentum omne fer- 
varet. Hibernicorum autem manus adveribs ho- 
ftes conftitit pro oppidi porta Neapolitana , quam 
qui in ftatione ibi erant 3 inconfuito occluferant , 
Eodem tempore cohortes quatuor Belgarum pr^- 
torianorum, qux in prima lajvi lateris fronte 
caftra habebant, cum tumultuario equitatus re- 

D 3 C<2- 



$4 t>e Rehus 

<eeptu , flexuoxifque tramitibus impeditar ad ffi* 
bernicorum fubfidium adniti non pottiillent , 
in oppidum per dirutos muros ab ea ie par- 
te iiifinuarunt, in qua paulo infra Cufiam 
Minoritarum efle ccenobium demonftravimus * 
Ita Hibernicorum manus omni auxilio deitiruta, 
cum neque in oppidum intrare octluia porta , 
neque pef latera fe recipere, circumventa , at- 
que opprefla a multitudine hoftium, poiiet, fer- 
me omnis fortiffime pugnans interfedta eft > I- 
bi Magdoneliiis tribunus militum, atque ejuf- 
dem manus Centuriones undecim , aliique com- 
plures minores Ducei occiduntur , qui partam 
Campolkn&enfi pradio, & vetuftate militiae bel- 
licam kudem hoc honeftiiFimo mortis genere 
cumularunt . Dum vero noftri Neapoluanam 
portam defendere, conferto illi agmine irrum- 
pere conantur, eodem veftigio temporis Rex 
a Marchione primum Villafuertio caftrorum 
Prafedo de repentina hoftium mcurfione certior 
faftus eft . Nam Deturio tuftodum corporis y 
aut pericuium non prafenferat , aut in tanta re 
Regem ., credo, interpellare verebatur. Rex con- 
feftim gladio fuccintttis, proiequentibus Purpu- 
ratis nonnullis , & cuftodibus corporis ftip.-i- 
tus, qui ad cubiculum ejus excubabant , pofti- 
co egreditur domo . Cumque ab ea parte , 
qua Valmontorium itur per adjacentesdomui hor- 
tos , quinquaginta vix paiius pedibus progrei- 
fus eiiet , equum nadtus, primum equites Re- 
gios pratervehitur , iifque ad iui deteniionem 
jam exardeicentibus, clare, ut nemo non exau» 
diret; Recordammi, inquit , veltn lUgK, \c- 

ftra> 



ad Velitras geHis. 55 

flrsque priftin^ virtutis, & ne quid durius acci- 
dat , dihgenter providete . Mox ad Gappucci- 
norum tumulum evadit. Illum Dax etiam Mu- 
tineniium, & Marchio Hofpitalius Galliarum 
Regis Legatus, & in exercitu Regis Neapolis 
voluntarius caftrorum Prafeitus proiequebantur ♦ 
Qui quidem de quarta vigilia ad Artemitiuixi 
montem una profedi, audita hoftium irruptio- 
ne, in oppidum properantes redierant de rege 
Iblliciti , ad eumque iele in itinere aggregave- 
rant, omni jam militari inftrumento, quod apud 
fe in oppido habebant , adempto ab Auftriacis ve- 
litibus, diftraitoque. Utriufque eo die & in ad- 
eundis periculis , & in fuarum ja;tura rerum 
fortis v conftanique animus appamit . Sed Rex 
ad dextrum cornu profeetus , atque in media 
Hifpanienfium pmorianorum legione confiftens, 
quid ubique opus fit , forti , atque ereito ani- 
mo circumfpicit 5 atque imperat, nullum eodie 
fcientiftimi Imperatoris ofHcium prxtermittens # 
At hoftes, Hibernicorum manu deleta, diffipato 
equitatu, equis fuffoifis, & captis plurimis, fi- 
niftrique cornu tentonis omnibus direptis , at- 
que incenfis, impetu fa£to, portam efifringunt , 
cuftodibus nequidquam obnitentibus , 8c Nico- 
lao inprimis Sanieverinate Bifiniani Principis 
fratre nobiiiffimo , qui dum fugientes miiites a- 
lios increpat , alios manu prehendit , <8c confi- 
fterc jubet, plurimis ipfe vuineribus concifus ja- 
cuit , & pro occifo reiiitus eft . Illi, effract^, 
porta, captifque militaribus fignis novem, qax 
ibi congefta raptim in unum repererant, tripar- 
tito iterum copias dividunt , quarum dextera 
D 4 pars 



$6 De Rehuf 

pars in illam fe viam innmifit , qu# ad Gin* 
nettise geniis domum pertinet; fmiftra ad Cu- 
riam Septentricnem verius contendere ccepit ; 
per latiorem autem, ac perpetuam illam viam^ 
qua totum oppidum diftingui diximus, media a- 
cies proceifit. Tali inftrudo agmine , & malleo- 
lis, quos iecum ad Velitras incendendas tulerant, 
in proxima quaque verium teCta conje&is, ma- 
gna ftrage, majore tumultu oppidum invadunt. 
Oppidanorum multitudo iniolens belli , abdita m 
penetralibus , aut ingenti terrore perculla obftu- 
pefcit, aut quem eiie illum putat ultimum Pa- 
trise, fuarumque fortunarum diem miiera detefta- 
tur. Diicurrunt illi ^bique cum ferro , & faci- 
bus, obvios omnes armatos, atque inermes oc- 
cidunt . Scrutantur domos , nulloque diicrimine 
noftrorum , atque oppidanorum bona diripiunt . 
Qui ex noftris forte in domibus eraat, & prius 
intra parietes verfari hoftes viderant, quam ve- 
liifle cognoverant , ad unum oinnes .> aut truci- 
dantur, aut capiuntur . Ardens podagra dolori- 
bus Comes Marianus confurgere de ledo fta- 
tim jubetur, atque in equum illatus abducitur. 
Atriici Dux ex femiuftulata , ac diruta domo 
vix elapius ad equites Regios , quorum erat 
Pnefedtus , equo citato contendit. Et jam ma- 
jorem oppidi partem ignis, atque hoftis , caete- 
ra omnia tumultus, ac terror compleverat, ad- 
eo ut nemo enet tam fortis , quin tanta re- 
rum perturbatione moveretur ; cum praefertim , 
qui timorem plerumque coniequitur , vanus 
deleti exercitus rumor percrebeiceret . His taiv 
lii mttUs hasc iuere iublidio , quominus eir 

ti\> 



nd VelitYas gctfis. $y 

ircma acciderent : quod noftri tametfi a fortu* 
na deferi videbantur, animum omnino tamen 
non demittebant; illi autem efiiifi in rapinas 
magis de praeda, quam de reliqua vicloria co- 
gitabant. 

Gagius cum primo mane vigilias circumiret, 
Sc tum forte ad Virtzianam manum, quas in 
medio exercitu collocata erat, perveniilet, cogni- 
to l^evi lateris tamultu, conclamari primo ad 
arma, deinde Virtzianam ipfam manum illuc ce- 
leriter iublidio jubet accurrere. Ipie fore id, quod 
accidit, fufpicatus, ut ab dextero etiam latere 
Artemifii montis juga, munitionefque hoftes ten- 
tarent , eo properat , fatis in Caftropiniani Duce 
prafidii effe exiftimans ad defenfionem oppidi. 
Auftriaci ubi jam fuos in noftrorum caftrorum 
laevum latus , ipfumque oppidum irrupiile ex 
incendiorum fumis cognoverunt, quod tempus 
inter eos irrumpendi etiam ab altera parte con- 
venerat, ftatim cum audaciffimorum peditum mii- 
libus III. bifariam diftributis montem occupant 
editiffimum ilium , quem cum Aricino nemore 
continentem effe fupra docuimus, Sc qui in fta- 
tione ibi erant, Montanos pedites facile inopi- 
nantes deturbant . His deturbatis , eadem vi alte- 
ram, atque inde tertiam ftationern adoriuntur; 
quarum milites, communicato viciffim terrore, & 
disjedis ordinibus , regredi cceperunt . Cum jam 
haud multum abeffet, quin noftris illi munitio- 
nibus potirentur, refque hoc etiam in loco ad 
extremum deduita cafum videretur; Gagius ve- 
teranam legionem, quae a Corona nomen acce- 
pit, & Campanam legionem Provincialem , co< 

hor- 



58 De Rebm 

hortefque alias nonnullas eo ftatim occurrere, Sc 
auxilium ferre jufiit. Tum vero atrox oritur 
pralium. Fit magna utrinque csedes. Ipfe, qui 
toti negotio praerat, ejuique auitor pracipuus 
fuiife creditur, Dux hoftium Andreafius vulne- 
ratur: aliqui ex noftris, aliqui ex hoftibus con- 
prehenduntur, fuos quifque miiites hortatur, 
atque excitat : unum illud elfe tempus , quo 
maxime contendi oporteat: noftri, nifi rem ob- 
tinuerint , de omni faiute defperant : iili , ii no- 
ftras occupaverint munitiones , fe omnino vickfe 
exiftimant. Hic cognofci potuit, quantum ad 
incitandos milites, eorum, qui prafunt, valeat 
exemplum. Nam Campanse legionis milites mo- 
do conicripti, primum quidem deterriti hofltium 
multitudine, qui acrius de fuperiore loco infta- 
bant, ipfiufque loci iniquttate, qux mixima 
erat, & quo eniti vix quiiquam fme armis, 
fineque ulla dimicatione poiiet, paulum ceifere, 
parumque abfuit, quin ordines perturbarentur. 
Poitea cum ad tribuaum mihtu.n Ariciae Prin- 
cipem , & Centuriones, fuoique alios Ducesora 
convertiiient , qui omnes, gravibus licet debtti* 
tati vulneribus, acerrime pugnabant; horum ipfi 
exemplo erecti jacuia exceperunt, imniferuntque 
fornliime . Idem cum veterana legio tribuno 
militum Alphonlb Savalho Sc ipfo vulnerato 
faceret, ne a tyroiibas vartuce vuueretur, no- 
ftjum paulifper impetus tardacus eft. At Rex, 
qui lingula ex propinquo attcndebat diligenter, 
cum fuos premi animidvertnfet , Joannem Pa- 
ci#cum opportunilii ne miiit, qui cum iegio- 
nis, qu# Regina Hiipanieniis appellatur, co- 

hor- 



fiortibus duabus inclinantes reftitueret; eodemquc 
tempore Gagius una cx pane Macedonicam le~ 
gionem, qu& veterem eo die Macedonum glo- 
riam #mulata eft , unaque Parmeniis manus cen- 
turias aliquot procurrere : Ex altera vero Caftel- 
lanam manum, quam Hifpanienfium pnetoria- 
norum cohortes fequebantur, figna inferre juiiit* 
Quo fado tantus hoftibus terror injedus eft, 
quod circumveniri fibi videbantur, ut complu- 
res, armis projectis, fefe per rupes pracipitarent, 
atque ita alliiis ad faxa membris interirent : re- 
liqui vero omnes pedem, qua poilent ratione, 
referrent ; deiperatis prafertim fubfidiis , quse fub- 
mittere lilis Lobcoviczius nequaquam e re judi- 
caverat. Noftri autem, Macedonica potilfimum 
legio, & Parmenfis manus Pyrochitrophorum 
centuria^ plus tertia hoftium parte interfetfo., 
tam auda&er infecuti funt fugientes, ut omnia 
juga Artemifii montis citiiTime recuperaverint «, 
quae illi fuorum paflfim conftrata cadaveribus re- 
liquerant . 

Quae dum illic geruntur, Caftropiniani Dux, 
qui oppido defendendo praerat, comperto Re- 
gem, cujus magnopere periculo commovebatur, 
exiifle jam ad dextrum cornu, ut quae ibi opus 
efient , adminiftraret cum Gagio : Ipfe cohortes 
Belgarum prgetorianorum quatuor, quas a Mi- 
noritarum coenobii parte fefe in oppidum in- 
finuaiie antea diximus, adverfus hoftes eodem 
fubeuntes ire jubet. Huc evocat Virtzianam ma- 
num a Gagio jam iubmiffam initio tumultus, 
atque Heivetiorum pmorianorum partem. Reli- 
quas Belgarum pmorianorum cohortes duas Pla- 

ci- 



60 De Rebus 

cido Sangrio Legato imperat, uti a Ginettiae 
domus hortis in oppidum deduitas medix ingruen- 
tium hoftiu-n aciei opponat. Harum partem, 
atque una Fiandrorum manum, qu& in proximo 
erat, & caftrenies machinas duas Facardo* ca- 
ftrorum Prafedo adtribuit. Cum his mandat, 
uti eam teneat viarn, quse ad Ginettiam per- 
tinet domum, & qua etiam hoftes progredieban- 
tur. Regiorum equitum turmam fubfidiariam ia 
maxima oppidi platea inftruit . Sic noftris quo- 
que copiis tripartito divifis, tribus locis concur- 
ritur . Minoritarum coenobium , curiam , o- 
mnemque illam oppidi partem fummam ad Aqui- 
lonem converiam^ obtinere hoftes conabantur, 
& iuccedebant inlblenter. Attamen a noftns, qui 
catervatim per compita, ut a viris fortibus in 
extrema ipe falutis pugnari debet, acriter pugna- 
bant, loco tandem pelluntur; & multis utrin- 
que interfe&is, ex iis autem captis centuriis in- 
tegris duabus, peden coguntur referre. Eanien 
ab altera parte fortunam ii tulere, quos Ginet- 
tiam petentes domum urgebat Facardus , & con- 
fiftere nufquam patiebatur. Sed longe vehemen- 
tiiiime in lariore oppidi via ad mediam aciem 
laborabatur. Namque hoftium pars domos in- 
grena e feneftris, ac tedis jacula in noftros 
conjiciebat, fuofque reliquos per viam audi^ier 
progredientes, & c#dem tacientes maximam pro- 
tegcbat; cumque noftris nocerent plurimum, 
quod nullum e feneftris jaculnm fruftra mitte- 
retur, noceri autem ipfis, qui a muris sedifi- 
ciorum ddendebmtur, vix poifet, eo }am VCHr 
tum erat, ut tn^inta non amplius paflus a nu- 

\i- 



ttd Vetitras %e%h . 6\ 

■scima oppidi placea hoftes abeifent . Quorum 
audacia, praliique anguftiis permoti ipfi Belgas 
pratoriani, etfi nullam dabant fug# fufpicionem, 
lente procedebant tamen. Eo tum advenit Co- 
mes Bofortius Legatus, qui in eadem Belgarum 
pmorianorum legione ordinem ducebat, fingu- 
laris animi vir. Hic videns imminere hoftem, 
fuofque regre procedere : quid cun&amini, inquit, 
com nilitones , aut quod tempus probandae vir- 
tutis veftra expedatis? hic dies maxime noftrum 
nomen illuftrabit. Hax eloquutus, diftrido gladio , 
praxurrit ante omnes. Sequuntur hunc redinte- 
gratis animis milites, centurionefque. Ipfe ad- 
hortans , & pugnans Bofortius graviter in adver- 
fum pedus jaculo vulneratur. Non tamen defi- 
ftit, quoad jam femianimis per manus tractus 
extra aciem refertur. Tum vero tanti viri cafu 
irritati Belgae praetoriani in hoftes ardentiifime 
irrumpunt^ nonnulli, allatis fecuribus, domorum 
portas exfcindunt, atque omnes ibi repugnantes 
interficiunt. 

Mutatur belli fortuna. IllL, qui in fpempo- 
tiundi oppidi certiiiimam venerant, fugantur a 
noftris, qui ceiliiie videbantur. Capitur Nova- 
tus, antea oppreiius, quam nihii tale fufpicari 
poiiet, & qui diutius dum moratur in domo, 
quae Mutinenfium Duci habitandi caufa erat at- 
tributa , fugam non fentit fuorum. At Brounius, 
qui agmen cogebat , neque in oppidum intrave- 
rat adhuc, ubi captum Novatum, cedentes iuos 5 
noftros infequentes videt, receptui confeftim ceci- 
nit, maxime, ut dicebatur, timens ne a latere 
circumveniretur^ cum pr»fertim Lobcoviczius, 

qui 



V 



6% De Rebus 

qui idoneum na&us locum omnia fpeculabatur, 
non fibi fubmittendis fubfidiis nudanda caftra, 
atque exercitus fortunas omnes devocandas in du- 
bium exiftimaveriu Simul videbantur fubfidia, 
quas ille, inclinata jam re, fubmifiifet, implicata 
pracipiti fuorum receptu tumukum potius,quant 
prafidium aliatura cedentibus. 

Receptis Velitris y Caftropiniani Dux ad cu* 
ftodiendam inprafentia oppidi portam Neapoli- 
tanam cum iis copiis, quas in eam partem ex 
tribus viis, repulfis hoftibus,. confluxerant> 8c 
cum machinis caftrenfibus duabus, & pmerea 
noftris Hungaricis equitibus circiter centum Lef- 
lium caftrorum Prafedum reliquit: ipfe ad dex- 
trum cornu profedius de rebus geftis certiorem 
facit Regem. Rex, qui uno eodemque tempo- 
re & a montanis munitionibus , & ab oppido 
fugatos hoftes cognoverat, imperat Caftropinia- 
ni Duci, fi re&e atque exercitus commodo fieri 
poftit y recipientem fe Brounium adoriatur : de- 
icendat interim Gagius ab Artemifio monte, 
atque irrumpat in caftra hoftium, quae imparata 
fere a miiitibus eife conftabat. Sed controverfia 
illata de itinere, quomaxime hoftem, ficuti Rer 
imperaverat, perfequi placeret, & noftros ad in- 
fequendum tardavit, & quietiorem illis receptum 
dedit. Nequc enim iatis erant noca noftris loca 
tam multis tranfverlilque tramitibus divifa, ne- 
qiu oppidmoru n ad ea coinmonilranda fid.?Iis 
opera videbatur: & multa in utramque parteffl 
dilputabantur, cum alius veftigiis hoftium inli- 
ftendum, alius breviore itincre occurrendum pu- 
taret. At Vallibhermofa: Comcs, qui omnia eo 

die 



/id Vditras %cQU . 6% 

die ducis, ac militis officia preftiterat , & mi- 
rifica tum ulcifcendi hoftes cupiditate flagrabat; 
fidenter, ikne-> ac libere, quid inquit, confuitan- 
do tempus conterimus? Hoftes impune in con- 
fpedu noftro elabi non eft ferendum; manu opus 
eft, & celeritate. Simul fe itineris ducem profi- 
tetur: ( omnem enim circa regionem, adjutore 
uius Ambrolio Hurlierio praftintis ingenii honi- 
ne, & Borbonix Dracoium atafi Proprefedo^ 
quod eft in adaiiniftrando bello precipuum, ac- 
curate cognoverat) fefe ait ab ea parte , qua 
pons eft, qui appeilatur Mela, prope oppidum 
Lanuvium copias adducturum, ubi & equites no- 
ftri manus poffint conferere, & hoftes circum- 
venti a latere, atque omni ad Cyntnianum in- 
terciufo itinere, prefentes infignis audaciae poenas 
luant. Hax vicit fententia. Sed ipia jam difpu- 
tatio muitum extraxerat temporis, atque aliquid 
etiam more addiderant Helvetiorum pretoriano- 
rum cohortes, dum accerfuntur, dum veniunt; 
eo quidem confilio accerfire, ut majori peditum 
numero feptus equitatus ex anguftiis tutius emer- 
geret, atque in agro Lanuvino locum nancifce- 
retur aequum atque apertum. Tandem procedere 
noftri incipiunt eodem itineris Duce, qui fuerat 
auitor fententise. Sed jam eftugerant hoftes; 
quod ubi refcivit Rex, intercludi illos receptu 
poife defperans, & militum labori parcendum 
exiftimans, quod valde eo die defatigati fuerant, 
Caftropiniani Ducem, Gagiumque ulterius pro- 
gredi vetat, & copias reducere jubet in caftra. 
Sic cum prima luce prelium coepiiiet, hora fe- 
re nona reiederant omnia ab tumuluu & in fua 

fe 



tf 4 . De Rebu$ 

fe ucrique caftra receperanc: Regii quidem fe* 
roces , atque alacres , quod cum omnium judicio 
oppreifi, ac deleci pene viderentur, animum ta- 
men non defpondiifent, Sc colleclis viribus terga 
hoftes fubito vertere coegiifent., magnaque eorum 
csede novem militarium tlgnorum ja&uram com- 
penfalfent . Auftriaci autem magis prseda onufti , 
quam laude infignes ferebantur; nam latrocinan- 
di aviditate corruperant gloriam facinoris , quod 
laudari poterat, fi pera^um fuiifet. 

Poftero die Rex , collaudatis nominatim Co* 
mite Gagio, & Caftropiniani Duce, quorum in 
repellendis hoftibus opera fuerat ufus forti, ac 
diligenti, omnibus generadm gratiasagit; Hifpa- 
nis, quod tantis fubito objedis difficultatibus y 
tamea a confueta virtute non difceifiifent ; Nea- 
politanis, quod veteranorum virtutemfide atque 
amore erga fuum Regem adajquaifent . Atque 
incitandae honeftand&que virtutis caufa, militari- 
bus nonnulios pramiis auget, cum primis Ni- 
coiaum Sanfeverinatem, atque Ariciae Principem, 
qui periculofe ex vulneribus decumbebant; quo- 
rum alterum ab inferiori gradu ad tribunum 
militum fe traducere pronunciat, alterum in am- 
pliiiimum Divi Januarii equitum ordinem co- 
optat. Totum denique excrcitum bona fpe com- 
plet, hortaturque, ne, quae fortuhae quodam ju- 
re acciderint, graviter ferant; 5c quoniam in bel- 
lo omnia cedere fecunda non polfint, lxtentur 
potius, quod hoftes pene vidores tanta fuerint 
cum eorunr capde a caftris rejc&i*, quam doleant, 
quod ad caftra accelierint, 8c partcm aliquam 
abduxcrint lmpcdimentorum. Cogitur etiam ifl 

unius 



sd VelttTnt gclis. 6$ 

tmius oppidani fupplicium contra fuam naturam 
Rex jure belli, & maximo miiitum concurfu, 
quod multa oppidanorum perfidias detrimenta 
accepta referebantur y uti tamen magis fama r 
quam re compertum videbatur* Converfus dein- 
de ad reliquas beiii cogitationes r proximi diei 
cafu admonitus, firmari caftra. diligentius r Sccu- 
ftodiri vigiiantius jubet . Porta oppidi Neapoli- 
tana, & Mari# Hortenfis Fanum, atque omnis 
caitrorum laeva pars , impofito Virtzianar manus 
prxiidio,. collocatis aeneis aliquot tormentis, op- 
pofito Ericio , extrudo aggere, foifa & vak 
lo communiuntur; omnia opere tam properato, 
ut diebus duobus quidquid a peritioribus rei mi- 
litaris deliderabatur, celerrime perfeilam fuerit. 
Armantur, ac veftiuntur, qui, amiiiis equis atque 
armis, a repentina hoftium irruptione refugerant, 
Certus Provinciis militum numerus, fingull fin- 
gulis Regni Principibus equi imperantur. Prolixe 
in eo populi,ac Principes refpondent. Neapoli- 
tana civitas pecuniam ad ufum beili ultro et- 
iam non imperatam confert. Revocatur a Ve- 
ftinis Dux Viavillseus Legatus^ qui r repreiTo jam 
ac remoto Comite Soroo, adducat ftatinv ad 
Velitras in caftra r quamfecum habeat r peditum 
atque equitum partem. Adducit. Etiam fortuna 
ipia per eos dies facere quodammodo cum Re- 
ge vifa eft. Nam qux ne expectabantur quidem 
ab Hiipaniis auxilia, de repente opportuniilimo 
tempore inter medias Britannorum claiies Caje* 
tam, ac Neapolim appulerunt . His rebus ce* 
leriter id , quod ad III. Idus Sextilis in. no* 
ftris caftris ad Velitras deperierat , expletur, 

E re£ 



66 • De Rebus 

refque ad priftinam belli rationem redigitur . 

Lobcoviczius eo confilio depulfus , quod ex- 
tremo veluti conatu fufceperat, & cui, grandi 
licet accepto detrimento, fpeciem victoriae often- 
tanonis, uti videbatur, caufa imponebat > rece- 
ptui aliquando tandem coniulere coepit. Com- 
rnunitis enim noftris caftris, atque amiiio iua- 
rum copiarum robore, nullum jam infidiis, nul- 
ium pradio relinqui locum videbat. Milites au- 
tem, quos beili caius fe^erat reliquos, partim 
vulneribus ac coeli vitio confli&ati, partim diu- 
turno labore, atque infelici expeditione intabe- 
fcentes segre vix neceiiariis militix muneribus 
fungebantur. Diffidebant inter fe Duces, quod 
plerumque actidit in adverfis, fummumque Lob- 
coviczii imperium carpere videbantur atque ab- 
nuere. Erat equitatus omnis macie prope ene- 
dtus. Erat omnis circa regio defefla, & confum- 
pta commoratione exercitus tam longa* Adven- 
tabat etiam Autumnus, grave maritimis com- 
meatibus tempus. Pecunia deerat. Lobcoviczius 
ipfe, qui valde fubfidiis indigebat , fublidia com- 
pellebatur fubmittere Sardinix Regi tum laboran- 
ti, & quiritanti maxime. Erat denique in fum- 
mis anguftiis res, & iecundum ea multa Lobco- 
viczium hortabantur, quare iibi loco excedendum 
putaret . Nihiio tamen iecius menfes ipios duos 
caftris Regiis caftra collata habuit, adeo ut ob- 
torpuiile inops confilii videreiur; five ille erat 
pudor abjiciendi inccepti, live fpes^ qux ultima 
lblet homines deierere. Quo quidem tempore 
noftro exercitui cariflimum atque invi&um bel- 

irum Atrifci Ducem morbus cxtnmt : Hun- 

6* 



dd Velttras geflls. 67 

garici autem equites circiter centum impetum 
in Valmontonium oppidum improvifo fecerunt, 
Sc qu,e ibi indiligentius verfabatur, noftroruro 
centuriam una cum Portocarrero Duce concide- 
runt omnem, atque ipfum deinde oppidum ha- 
buerunt prasd# loco. Neque poftea quidquani 
maanopere accidit, quod memoria dignum prae* 
termittendum non videatur, 

Interim Regi Sardiniae qui auxiliarentur , ad 
rcille Illyrkorum miii-t, & legionem Paliavicinam 
mutilatam admodum fuperiore pralio; atque ea- 
dem Lobcoviczius de profe61ione cogitans, quas 
jam antefenf erat , £grorum, atque impedimento- 
rum partem dat Andreafio, mari traniducendam 
in Hetruriam, partem . itinere terreftri ad Fale- 
rios Falifcorum pramittere incipit, quo expedi- 
tius in ipfo receptu rapiat agmen. Mittit etiam 
ad hominum centum, qui junSis ratibus pon- 
tem in Tyberi ad trajicendum exercitum juxta 
pontem Milvium faciant, prafidioque ibi fint. 
His explicatis rebus, cum equitum alam pridic 
Kal. Novembris mane mifiiiet ., qui ad lajvann 
noftrorum caftrorum adequitarent r & quafi mu- 
nitiones explorare vellent, noftros praelio. etiam, fi 
opus eiiet, commiffo detinerent : Ipfe noctu filenti 
agmine fubfequutus, quas interdiu prserniferat kn- 
fim legion.es ^celeriter e confpedu Velitrarumdifcef- 
fit. Neque vero hoc audito moram ullam ad infe- 
quendum intuiit Rex ., antea jam fufpicatus , 
huc neceffario defcenfurum Lobcoviczium ; & 
pramiilo equitatu ., qui noviffimum hoftium a- 
gmen male haberet , & receptum demoraretur , 
ipie cum univerfo exercitu inftabat, atque im* 

E z mi* 



6$ De Rebus 

minebat . Illi unam nodem ad locum , qui 
medi& wix Turris appellatur , commorati , qua 
no61e noftri in Albana valle coniederant , ex- 
pedito itinere anteceiierunt : cumque ante ipfa 
Urbis mcenia iter facerent , Romanorum oculis 
mutabilis fortunae exemplum objeceruni , noti 
eodem certe vultu, neque iiidem animis rece* 
dentes , quibus venerant . Extremum hoftium 
agmen vix praceilerat ., cum fubito apparereno- 
ftri, & fe oftendere coeperunt : aifequi vero il- 
los, aut non potuerunt , quod major iliorum 
fuerit in fugiendo, quam noftrorum in perfe- 
quendo celerkas; aut noluerunt, uti tum vul- 
go jadlatum eft 5 quo vires magis integras af- 
ferrent ad earum copiarum conjunfhonern, quas 
percuiio jam cum Genuenfibus foedere, iri Gal- 
liam Cifalpiriam, Pnilippo Regis Fratre Duce, 
influebant. Parva tamen inter noftri exercitus 
antecurlbres , & noviifirnos eorum dimicatio fa- 
£ta eft ad pontem Milvium, dum pontes illi 
refcindunt, quo noftrorum incurfum reprimant. 
Ivionnuiii utrinque vulnerantur^ atque interficiun- 
tur. Sed refcihis pontibus Lobomczius celerem 
fibi fuga n per diffidliora itinera, atque Eugu- 
binos montes qu#Iitum ivit, iibi non omnino 
difplicens, quod expeditionis exitum foediilimum. 
multo ante praferiferat, alieno autem judicio 
vexatus, & eorum potiilimum, qui fortunam 
convertunt in culpam, & quod male cecidit, 
male confultum putattt. At Rex ciim in Sub- 
Patricio perno&aret, ibi eUm ex liomana 
nobilitate Principes, & Gardinaies muiti convene- 
runt, quos ille omnes perbenigne excepit, maxi- 

me 



ad Velltras geQis. 6q 

mcvero Aquavivam Cardinalem, quem ut vidifc 
complexus, & gratulans lalutem fe Regni videre 
dixit. Poftridie rnane equo Romam mveitus Pon- 
tificem Maximum Benedictcjm hujus nominis 
XIV. falutatum venit, praftantem dodrina, pru- 
dentiaque virum^cujusconfilio, atque audoritate 
tummaxime RomanaReipublicaftetit. At San&ifs. 
Pater tantum Regem, maximi ipfum Regis 
Filium^ genibus advolutum fuis cum videret 9 
tanta eft voluptate periuliis , ut difficiilimi tem- 
poris acerbuatem ingenti confolatione leniret. 
Luftrat deinde Rex celeberrima Urbis loca,cir- 
cumfluente omnium ordinum multitudine, quas 
tum primum foluta propinqui belli metu, ala- 
cnor profequebatur Regem, incredibili plaufu, 
atque acclamatione . Statim inde a convivio, 
quo magnifico, ac fplendido acceptus in Vati- 
cano fuit, Roma proficiicitur, cum partem Nea- 
politani exercitus Gagio ad infequendos hoftes 
attribuiifet , partem ie fubfequi juiiiiiet in Re- 
gnum. Ipfe, receptis Liberis, 8c 'Conjuge prae- 
ftantiilima, qux illi ad Regni ufque fines ob~ 
viam procefferat ^ Cajetam primum^ rnox Nea- 
polim pervenit. Advenienti tota obviam Nea- 
politana civitas longiffime prodiit Regem fuum, 
Liberatorem fuum videre geiiiens, & prateriti 
periculi recordatione laetior. At vi£tor Rex di- 
gnum vi&orias, ac virtutis (ux fruftum tulit, 
benevolentiam populorum, quos ille admodum. 
a bello revertens exhilaravit: hoftes autem do- 
cuit, non leve negocium eife Regnum invade- 
re, non tam militum armis, quam optimi Re~ 
gis praefentia communitum. 



COMMENTARIORUM 

D E 
BELLO ITALICO 



LIBER 1, 



73 
CASTRUCCII BONAMICI 

Commentariorutn de Bello Italico 

LIBRI PRJMI 

A D 

C A R O L U M 
BORBONIUM 

NEAPOLIS , ET S1C1L1& REGEM 
PRiEFATIO . 




Ifficile profetto eft , ai+ 
que arduum , CAROLE 
BORBONIRex, eorum y 
quce cetate contigerunt fua, 
Jcribere hifloriam ; pro* 
pterea quod non ingenii 
folum ea fcribenti , fed etiam capitis interdum y 
Mtque id quod ego plurimi facio^ exiflimationis 
difcrimen adeundum fit. Etenim cum illudma- 
ecime propofttum hiflorico ejfe debeat^ ut nthil 
non audeat veri dicere^ pertculum fane efi^ne 
certarum explicatio rerum neceffaria potentio* 
wum pojjtt animos offendere> qui affentatorum 

d$* 



74 Prafatio . 

depravati blanditiis^ fi quid male gefferunt , 
non redargui memoria fcriptorum^ fed defen- 
di volunt oblivtone ^ & filentio: adeo ut vel 
fides in hi^orico^ fi tempori obfequatur , vel 
prudentia deftderari pojjit^fi veritati ferviat . 
Quamobrem mehus fibi 3 fuifque profpexiffc 
monumentts mthi videntur ii , qui res a tem- 
poribus fuis longe rem^tas perfcribendas fu r ce~ 
perunt. Nam qui dominabantur, extinftis ^rc- 
bufque commutatis^ nulla fcrtptori mentiendi ^ 
nulla e(l cutquam caufa fuccenfendi ^ Itcetque 
fpe^ ac metu vetu^ate (ublatts mortuorum fa- 
Ba^ & laudare fine invidia, & vituperare 
finc periculo. Qjtod item nobis factllimum fa- 
£lu futjfet^ magnaque liberati cura viieremur^ 
nifi gravis jam caufa impuliffet nos , ut res> 
ad Velitras ge^as, con r crtberemus , & tua nunc 
mthorttas, CAROLE Rex, accejjijfet^ quct 
mandatum nobis etiam atque ettam effe volui* 
fti , ut eam Italict belli partem, quderes con r e~ 
quttur tllas , commentarits notyris perfequere- 
mur , iterque in Ct r alptnam u r que Galliam 
fufctperemus , ut <C7 locorum^ ubi maioreex par- 
te bellum illud geftum r.#, & hominum, qui 
aut eidem imerfucrurt bcllo , aut prcefuerunt , 
explorata cogntttone y naturaque per peHa, bt- 
ftortde no^ra: non mtnus diligenttce, quam ve- 
ritati conluLrcmus . 

Ac verttatis qutdem praferenda co vel 
maxiyne dtjfcultas extenuatur, quod ad Recemc 
fcribimus > qui praclara fufientatus virtutum 
fuarwn confctentia hfhriarn non borret^ aflto* 
num indicem humanarum^ qut.jue cadem ani* 

mt 



Frafatio * 7=J 

mi magnitudine , qua mcndaciis rcpugnare adu~ 
lantium folct^ vcra fcrtbcntcm tuttbttur ; ne~ 
que patietur unquam necejjartam btdortro eri- 
pi libcrtatcm , qua^ ipfo rcgnante^ fruuntur 
omnes: cum piifjimo^ ju^iijjimoque Rcgi fcrvi- 
re nthil aliud fit, quam gratifjima^ ommbuf- 
que bonis cumulata libcrtas . 

Quanquam prtefentis temporis confcviben- 
da btfloritf ita poffe rationem temperari ar- 
bitror^ ut neque fides, neque prudentia in fcri- 
bendo defideretur . Magna efi enim oratto?th 
vis hi utramque partem «, ut ncque ajjentatio 
placeat fine quodam artificio dicendi ^ neque 
fit odiofa verttas^ qu& lenttate fermonis afper- 
fa in animos illabatur ; nifi fi quis efl aut 
natura ita afper^ ut nullam ab acerbitate fe- 
junHam veritatcm probet^ aut ingenio ita de- 
licatus, ut ne boneflam quidem, & quafi le- 
gitimam hiflorici libertatcm ferre pojlit . Qttch 
rum ego hominum faflidium atque infulfita- 
tem adeo non' moror^ ut prudentis contra^ 
O* gravis efje bifiorici putem ejufmodi opinio- 
ntbus a refta fcribendi ratio?ie non detcrrcri ; 

Sed neque mihi audiendum efi altud ge- 
nus hominum, qui militari infiitutioni con- 
trariam ejfe dicunt fcientiam rerum pulchcr- 
rimarum, negantque tantum in- fcribendo ope- 
rce^ ac temporis ponere militem oportere. Nam 
quid hos requirimus leves & ineruditos , cum 
veteres illos Romanos auciores habeamus pra- 
clarijjimos? qui ab humanioribus difciplinis 
adeo non abhorruerunt , cum bellicis florerent 
laudibus^ ut iidem res agerent fcriptione di- 

gnip 



j6 Prafatio . 

gnijjimas^ iidem Jcriberent. Romanorum ego 
indudriam imitari pr& me fero; utinam affe- 
qui vinutem pojfem! Tunc enim non obtre- 
ftattonem deprecarer , fed pramium po 'lularem: 
atque a Te pofiularem^ CAROLE Rex, qui 
nuhquam profefto fobolem milttum^ nova in- 
flituta Academia, meque ipium infigni bene- 
fiao ad opttmas artes excitajfes^ ntft armorum 
banc , hterarumque coniunfttonem valde pro- 
bares , maximeque regale duceres, iis potijji- 
mum Patrocinii Tui quafi lucem porrigere^ 
quorum armis Regnum defendi , illu 'Irart Itte- 
ris potefl. Neque vero exi^iimare aliter potes y 
cum & quibus hominibus imperes^ & a qui- 
bus ortus Jis^ tj* quos denique in lu r em ecli- 
deris ip r e tecum Jcepijjime coqltes. In totius 
enim Italtce parte b^atijjima collocatus a Deo^ 
ut regnares, verfa^t Te profecio vides tn eo- 
rum bomtnum veftigiis^ qut magni femper in 
omni arate fuerunt r crtptores, ati)re r que rc* 
rum ; Tuque ipfe^ CAROLE Rex, diffcdli- 
mo tempore expertus es^ non domi fidem^ & 
conftlium, non fortttudinem fons, aryue armo- 
rum vtm Stcults, Neapolitanifque deejfe. Q<o- 
rum quidem homtnum regiones amcevttate cixli , 
bonttate agrorum y ctvtum nobtlttate, notyrts^ 
vetuflifque temportbus cclebratx ideo mibt Grx- 
ctam quodnmymdo re r pextjje, / ium vt- 

dentur attigijje, ut eo. tn unam v ':>>/, 

& Grtecorum elegantia* & virtus immigrajfe 
Romanorum videatut. Quare mirandum non dl 
fi Grxcorum, R 

C yiattvo quodam fenfu , atquc injita felicha** 

tc 



Vrxfatto. 77 

te Reqes femper bello , paceque inftgnes aut ac* 
ceperint, aut ipfe fecerint: mtnufque etiam 
mirqndum efi , fi Tu^ Optime Maximeque Rex 
ad eos imitandos Reges^ & luperandos etiam 
Commoveris . Qute enim pojfederunt ipft^ rezna 
obttnes eadem^ eodemme fanguine ortus . Aba- 
vum prceterea hab;> Magnum Ludovicum GaU 
lix Regem, & Patrem Piilipp jm Hifpanide 
Regem prteQanti/pmum . Quod igttur a Ludo- 
vico Gallta, Hifpania a Philippo habuit^ ut 
bonarum artium Parentes , atque tllutfrtum vi- 
rorum Patroni hoberentur «, & ejfent^ id a Te 
Italia tuis , tuorumque Majorum peragrata vi- 
floriis , atque ornctta legibus, & tua inprimis 
po^ulare Neapolis jure optimo videbatur^ feque 
ajfequutam ejfe fummopere gaudet • Tefiantur 
id cum moles illce ob/effg HuHtbus , atque ho- 
fiibus , portufque manufatti , tum omnium dt* 
fciplinarum domicilium magnifico abs Te ope« 
re exornatum: quce duo, ut omittam cxtera^ 
quoties Neapolitam vtdent ^ toties fecuritatem 
ii fuam , (y beneficium necejfe efi tuum vide- 
ant^ latenturque nthtl ejfe abs Te pr&termif- 
fum^ quod ad pacts., bellique artes in civita- 
te excolendas pertineat. 

Quanta vero gaudii accejfio cx eo fafla 
efi) quod gloriari pojfunt editos ejfe apud fe 
Regtos Ltberos tuos^ qui mihi jam ab incuna- 
bults falutem i?inuere videntur Itali&^ & gen- 
ttum fugam barbararum • Quo autem in maio* 
rem Impertorum , magnorumque factnorum jpem 
?iati funt , co diltgenttus folida virtutis prace* 
ptis 3 (2> veterum Romanorum exsmplts imbuen* 

di 



1, J 



78 -Prafatio. 

di funt , ut ad maxtmas res conficiendas acce- 
dant paratiores. Atque haud fcio , an boc ideo 
fortuna tulertt y ut eo potijfimum tempore n&- 
fcerentur Liberi tui, quo plurima, ac vetuflif 
fima illorum hominum monumenta in eodem 
httore e tenebris erumitur , ubi in lucem ip(i 
fu r cepti funt. Nam eorum faffa fummo fibi 
fiudto imitanda effe (latuent, quorum levijfi- 
ma qudeque a doffis viris tanta cura conquiri^ 
expltcarique videant . Et fane ejuCmodi antiqui- 
tatis flndia nift ad ■ hifioriam cognofcendam y 
clarorumque adeo virorum imitationem perfe- 
quendam referantur , curiofitatis cujufdam pie- 
?iijjima^ fapientiae autem tnanifima reperientur . 
Quanquam non maqnopere illt quidem vetera 
requtrent , cum domi habeant ante oculos omni- 
um exempla virtutum . Parentes enim habent 
cos^ qui cum recriis abundent virtutibus , /wf/- 
tia y beneficentia^ ma^nttudine animi, privatis 
pon carent , continentta , probttate , fuavitate 
morum^ quae licet recondttae, atque intertores 
Jinty emanant tamen, multaque de iis narran- 
tes egomet audivi himines nobtltjimos, qut pro- 
pter generis pr,t1antiam vcrl^rt famtltartus 
tum Reqibus confueverunt , propter familiartta- 
tem auton cas factlius nnjjevtrtutcs, £)' qux~ 
fi reducio mijeHatis velo perfpicere pojfi 
At i/ftalterci\ qtnc appellar :',.z\ propter- 

ca ijuod tn publica ntilitatc , 

foribus^ ut tta dicam , theatris propofi- 
%t teliifk 
nu$ , ne quis grai >nam 

in fcribendo menriri putet 7 vum eo mand 

Re* 



Prdefatio . yp 

Rege fcribam, qui laudibus cumulatus verijji* 
vus nullis falfis deliniri potefi . Ad altenam 
vero gratiam, quid ego refpiciam^ qui Tibi^ 
CAROLE Rex, debeam uni omnia? fin au- 
\ovtrt gratia non pnjfumus, metu certe 
non debemus. E/ufmodi enim ingrefji fumus 
vitcc rationem 5 ut quae vere , atque honefie dh 
ci pojjunt, fortiter^ ac Itbere dicere ne verea* 
mur- nihilque prceter dedecus metuendum no- 
bis ejfe fiatuerimus. Qtiapropter omntmetu^tS? 
cupiditate vacui; eaque libertate ? qu<z militem 
decet, atque hifforicum^ qui nthtl temere fcri* 
b«t, nihil aQute pratereat ^tuaque /it^CAKO- 
LE Rex, teftus auttoritate, eam Italici belli 
partem latinis mandare litteris agqredimur ; 
qua ab Aufiriacorum a Velitris receptu initium 
durens Aquifgranenfi pace y & Nicceenfi inlta- 
lia conventu terminatur . 

Opus fane memorandum, & fortunte varieta* 

te adeo inftgne , ut viftores interdum defperave- 

rint^ fperare vifli nunquam defierint x ferociJJimi- 

que extiterint , qui imbelles videbantur , omniaque 

forttapajjt pro libertate, atque auji fint. Fuga- 

ti, cafique exercitus^ Ducefque nobiles^ expu- 

gnata urbes 3 direptce Provincice leguntur etiam 

alibi , & exitus funt communes bellorum omni- 

um . Illud hujufce belli 5 de quo fcribimus, 

prcecipuum efi^ quod tot pralits , tot cladibus 

tantorumque Regum viribus nihil fere per- 

fe&um efi^ quod rerum gefiarum magnitudini 

refponderit^ non Principum ambitio fedata , 

7ion Populorum confiabilita feltcitas : bellum 

dentque vehemens , atque atrox pax repente 

con- 



80 Prtffatio. 

conrluCerh otiojis ma$is optandd^ & defatigA* 
tis necejfaria y quam cuiquam opportuna y aup 
gloriofa bellantium , 

Totum autem opus tribm Libris comple* 
&emur y quorum hic primus in tuo, Rex, no- 
mine apparet. Scriptionis enim noQrde fruttus 
aliquis ad neminem prius y quam ad eum per* 
ttmre debet 7 a quo accepimus^ ut fcriberemus* 




COM^ 



8» 




COMMENTARIORUM 

D E 
BELLO ITALICO 

LIBER PRIMUS. 

Epulsis Auftriacis, Carolus 
quidem Rex , ita uti m Com- 
mentario de rebus ad Velitras 
geftis diximus, Neapolim vi- 
&orrevertebatur. At Mutinen- 
fium Dux 5 Gagiufque cum 
Hifpanorum copiis , & auxilia- 
ribus, quas e fuo dele£ias e- 
xercitu illis Rex attribuerat, fe fe recipientem 
Lobcoviczium. infequuntur, effeiftfque ea decau- 
fa duobus in Tyberipontibus^exercitum iv. non, 
ISiov. traducunt. Lobcoviczius^miffis jam antea 5 
qui idoneum prope Viterbium caftns locum de- 
ligerent, in ea fe caftra leprimo a Velitris die 
contulitj qua: quidem egregie loci natura, obj@~ 

f ao 




82 De Bello Italico 

&o monte fatis edito, nemoreque denfo, atque 
alpero muniebantur. Haec Gagius animadvertens, 
qui hoftes Roncilione n erat ulque perfequutus, 
ad Faienos Faliicorum, Spcletumque lubito fe 
convertit, atque ex lis locis in UmDriam erum- 
pere meditabatur, fperans fi prior Perufiam oc- 
cupaiiet, Lobcoviczium receptu, & commeatu 
poiie omni intercludi. Sed Lobcoviczius 3 cogni- 
to confilio ejus, motis extemplo a Viteroio ca- 
ftris, per Urbevetanum agrum iter arripiens, & 
fdvas inter, ac faltus properans antecefferat tam 
opportuno tempore, ut fimui ipie Perufiam at- 
tingeret, & Hiipani, Neapolitanique in Affifien- 
fi agrocernerentur. Erat enim ex oppido Peru- 
fia propinquus defpefilus in pulcherrima Umbrias 
vallem . 

Gagius in eaplanicie, qu& inter Aflifium, 
Forumque Flaminii intereft , caftra facit : cohor- 
tes aliquanto latius porrigi^ fimul plures nottu 
ignes accendi jubet, quo ex tam late produ&is or- 
dinibus , difperfifque ignibus amplioris fpeciem e- 
xercitushoftibus oitentaret. Suseenim copiae,quan- 
quame Neapoiitanis, ut diximus, auxiliis, atque 
his, qui ex Hilpaniis per eos dies ad oram Roma- 
nam, Centumque cellas appulerant, refeita:; in- 
frequemiorcs tamen adhuc, vixque iixx. millia 
numcro erant . Lobcoviczii autem ne xiii. qui- 
dem millium numerum explebant , infigni mor- 
borum, & perfugarum frequentia, quod in o- 
tnni fere receptu accidcre confuevit : multis etiam 
ad Aricinum nemus abfumptis, & nonnullis co- 
hortibus, quas Regis Snrdinix auxiliarentur, in 
Galliam Ciialpinam fummiiiis. Quapropter cum 

luo- 



Liber Primus . 83 

fuorum paucitatem videret , hoftium nume- 
rum multo etiam majorem ex caftrorum ampli- 
tudiae arbitraretur , profedionem fugse fimiiem 
circumfpedabat vehementcr timens 5 ne interclu- 
deretur. Itaque ne celeritati quidem fatis confi- 
fus fuae, Comiti Soroo, qui fuis, exercituique 
impedimentis prxfidio ibat, magnopere nundat, 
uti aliquam iniequ^nri Gagio moram inferat ; 
dum ipie per Eugubinos montes .> fup-snto Apen- 
nino , fecundum Adriaticum mare in Fiarniniam 
defcenderet , inque ejus regionis oppida exerci- 
tum in hiberna deduceret . Hifce mandatis acce- 
ptis, Comes Sorous, converfo itinere, Nuceriam 
occupat,ibique confiftit. Erant cum eo nongen- 
ti ferme projeda audacia milites ad omne faci- 
nus, atque difcrimen impunitate diutuma, cre- 
brifque certamjnibus obdurati, perfug^ omnes^ 
eoque acriores,' ne, fi inpoteftatem Hifpanorum 
venirent, ad ultirnum fupplicium progredi coge- 
rentur. Et jam Hifpanorum, ac Neapolitanorum 
primum agmen a Foro Flaminii profedum infta- 
bat, & occupatis circa Nuceriam ^ollibus immi- 
nebat univerfum . Neque ob id Sorous a propo- 
fito deterrebatur. Infanire hominem oppidani di- 
cere, qui ab omnibus rebus flagitiofe imparatus 
tam parvulis copiis , nullis munitionibus, adverfa- 
riorum exercitui obfiftere velit; monere, ut fibi, 
fuifque, iubito difceffu, confuiat. Enimvero ille 
animo feroci, minacique vultu negat, univerfum 
adverfariorum exercitum tanti effe, ut ipfe fu- 
giat; & memor eorum, qux paulo ante Lobco* 
viczio Imperatori fuo confirmaverat , milites co- 
hortatus, ut nullam niii in armis falutis fpem 

F % po- 



8 4 De Bcllo Italico 

ponerent, urbem, fuburbiumque , pro loco, ac 
tempore communit, portas ooitruit, tranfverfas 
trabes viis inducit , denique nihil reliqui ad de- 
fenfionem audacillime facit.At Hifpani, Neapo- 
litanique primo impetu in fub^rbium irrumpunt, 
portamque oppidi unam incendunt , neque tamen 
ukerius progredi audent loci difficultate, fuorum 
c#de , hoftium furore deterriti . Quibus reDus fa- 
ilumeft, ut^ in foro, ubi mercatum habere oppi- 
dani folent , aggere extrudo , \ tbrmentis quatuor, 
quas aForo Flaminii advexerant 5 collocatis \ quate- 
re oppidum, ac diruere inftituennt . Tum vero 
atrocitate rei oppidaii commoti Soroum circum- 
iiftunt, unam univerfi orant, atque obfecrant , 
ne fua pertinacia ipforum fortunas omnes deieri 
funditus patiatur. Ille omni re defperata, cum 
jam nec jacula militibus, nec vires fuppeterent, 
fimul Lobcoviczium effugiife jarn fciret, collo- 
quium petit, paratumque fe dedere ait, fi mo- 
do incoiumitatem transfugis, veniamque impe- 
tret . Non impetrata , tamen ad deditionem com- 
pellitur. Deditione fk&a, ipfa e veftigio ab Ga- 
gianis miiitibus Nuceria diripitur, Pontificis Ma- 
ximi oppidum; adeo nihil in bello fan6him,ni- 
hilque tam opportunum injurix, quam medium, 
& quietum iine armis imperium . Gagius, con- 
ato Comite Soroo, in cxteros, uti in tranf- 
i , legc agi jubet. Inje&a continuo omni- 
bus vincula unum querentibus, quod vitam, 

im projicere in pnelto pervirtutem potcrant; 
Idpplicio, atque ignominia: refervaifent, Statim 
inde ln caftra ad rorum Flaminii abripiuntur, 
ibiqufe in eos 5 toto infpedante exercitu, paulo 

ic- 



Liber Prlmus. 85 

feverius animadverfum eife videbatur, propterea 
quod non forte decimus quifque, uti militari 
confuetudine receptum eft* fed quintus quifque 
ledus ad iupplicium fit, illique ipfi milites, qui 
fortium beneficio fupplicium vitaverant, tamen 
iliuvie obliti, catenatique longo, ac miferabili 
agmine Cajetam ufque perdudi fuerint, ubi qui 
honeftioris in militia ordinis erant 5 compingeren- 
tur in carceres^ reliqui ad opus, atque ad tri- 
remes damnarentur. At ii, quos e::tremum fe- 
qui fupplicium damnatos oportebat, pars arbori- ' 
bus fujpenfi, pars jaculis confoffi foediffime perie- 
runt. Perhorruere milites, populique prafertim 
leniffimo Pontificis imperio aifueti tantam fubito 
ftragem, non reputantes ea feveritate militarem 
diiciplinam contineri, & reipublicae intereiie ve- 
hementer punire transfugas . Juftiffimo igitur fup- 
plicio affe&is transfugis, Gagius ailequendi ho 
ftis fpe deje&us, cum fumma jam hiems infta- 
ret, diftributis circum agri Romani municipia 
legionibus, ipfe Viterbii hiemare conftituit . Quo 
in oppido cum casteri copiarum Piiaefe&i otio- 
fum ab hofte tempus ludis 5 fcaenifque conte- 
rerent, ille tacitus plerumque totius Italici bel- 
li molem animo agitabat. Itaque maturius pau- 
lo, quam tempus poftulabat , dedu&o ex hiberms 
exercitu, quaii incertus qua progrederetur, ut fua 
hoftibus confilia occultaret, modo fe Flaminiae- 
v\x dare , interdum Hetruriae oftendere fe ve- 
luti minitabundus , atque in earn partem im- 
prefiionem fa&urus videbatur. Qxxx quidem fa- 
ma erat edita in vulgus, adeoque percrebuerat, 
ut qui ei provincias praerant , trepidarcnt , at- 

F 3 que 



%6 Dc Bello Italico 

que aliquot in fines Aretinorum cohortes pr£* 
fidii cauia mitterent . Quanquam enim Vien- 
nenfi foedere diligentiffime cautum de Hetruria* 
non turbanda fuerat ; quo fadere Hifpania- 
rum Regis focius., atque amicus Galliarum Rex 
accepta a Francifco Duce, quam R.egi Stanif- 
lao focero attribueret , Lotharingia, Hctruriam 
Franciico in perpetuum addicendam, Hifpano 
confentiente , curaverat , reque ipfa addixerat : 
interdum tamen ilia fuberat cogitatio , quam fa- 
ciles eilent hominum, & cum primis Regum 
ad fallendum mentes; neque tam, qui Hetrurias 
pr&erant , Hifpanos timebant , qui adventare di- 
cebantuf, quam populares, quorum ipfi adverla, 
Hifpani fecunda voluntate utebantur. Nam Flo- 
rentinos Borboniarum partium ftudio omnium 
in Italia maxime flagrare opinio erat, vel quia 
Caroli Hifpaniarum Regis F. adventum, ejuf- 
que benignitatis memoriam nova nondum domi- 
natione expulerant, vel quia Mediaeorum ex- 
tinfta apud ipios familia in Tranialpinorum po- 
ieftatem reda£ti iervitute premi inclementiorc 
videbantur. Vitio etiam gentis humana:, qua* 
Jonginqua expetere, faftidire pr&fentia confuevit. 
Sed Gagius, qui in Hetruriam cogitaverat nun- 
quam, fuperum mare verius iter iacere, ad ho- 
itemque contendere coepit . 

Quadringenti ferme vicum quendam in Fla- 
minia, qui Catholica appellatur^ infcdcrant Vn- 
garici equites, ibique erant abLobcoviczio collo- 
cati, ut Hiipani cxercitus conatus, atque itinc- 
xa fpeculcirentur. Quem exercitum ubi appropio 
quare cognoverunt, eo Itatim loco exccticrc. 

Quo 



Liber Primus . 87 

Quo fa£to, qui Arimini, quique Cxfenx Au- 
ftriaci milites prafidii caufa erant, Ungaricis fe 
fe equitibus adjunxerunt, unaque omnes ad Cor- 
nelii Forumperrexerunt. Hiemabat ibi Lobcovi- 
czius. Hicde Hiipanorum adventu certior fa&us, 
cum qure per literas, nunciolque ab Rege Sar- 
dinia* flagitaverat, nufquam adhuc apparerent 
auxilia, acque ipfe, attritis jam viribus, multo 
omnibus rebus eiiet Hifpanis inferior, educere 
ex hibernis exercitum, fefeque properans recipe- 
re ccepit: neque prius properandi finem jfecit, 
quam ad Mutinam perveniret, caftraque ad eam 
urbem opportuno^ 6c munito loco poneret. 

Ipiius enim caftrorum dextrum latus ita 
urbi adhaereicebat, ut adaitis ex arce Mutinenfi 
telis protegi poiiet. Siniftrum foffa fepiebatur, 
qu# derivandi fluminis caufa prope Mutinam 
erat non mediocrem in altitudinem deprefla. A 
fronte munitiones Lobcoviczius inftituera-t opti- 
mas, eafque tormentis, perpetuifque ftationibus 
inftruxerat. A tergo autem caftrorum amnis erat 
Gabellus, eoque in amne pontes effecerat tres^ 
quo facilior eiiet in Mantuanum agrum receptus, 
ex eove eommodior, fi nemo premcret, com- 
meatus. His rationibus Lobcoviczius ad utrum- 
que paratus, feu pontibus effectis fe fe ulterius 
recipere, feu communitis caftris remanere mal- 
let, auxilia certe expe£lare 3 & beiium ducere 
velle videbatur. Jam vero eo magis feftmare 
Gagius, atque in maximam conficiendi negotii 
fpem adduci fi Lobcoviczium affequeretur, cum- 
que eo confligeret , priufquam ille ie fe Trani- 
alpinis, & Sardinienfibus auxiliis confirmaret. 

F 4 Ita- 



*8 De Bello Italko 

Itaque ad Forum Cornelii, eodem, quo hoftis, 
itinere properans in fines Bononienfium celerius 
opinione omnium pervenit , continuatoque itine- 
re Scukennam cum omni exercitu flumen va- 
do tranfit, ita ut humeri tantum, fummaque 
militum peitora extarent , eademque ufus celeri- 
tate, cum hoftium manum, qu& Spilinbergium 
(in Mutinenfi agro ad Scultennam vicus eft) 
tenebat, in fugam conjeciilet , ad iocum perve- 
nit, qui appellatur Montalus, atque abeft a 
Mutina pafiuum iii. millia, Caftra ibi Hifpani, 
Neapolitanique faciunt. Poftero die Gagius de- 
curionem exercitus cum fatis valida peditatus, 
atque equitatus parte pramittit, qui caftra ex- 
ploret Auftriacorum, <x loci naturam cognofcat. 
Quibus cognitis rebus, exercitum confeftim in 
eam parteni adducere, ubi iterii eft in agro Mu- 
tinenfi vicus, quem Bonumportum appellant, 
atque inde in hoftium caftra, triplici inftru>to 
agmine, irrumpere, eodemque ternpore, fumm f- 
fis militibus, atque operis, qua> cum iis ratibus, 
quas carris devehebat, pontem in flumine Ga- 
bello extemplo perficerent, hoftes ab tergo ado- 
riri Gagius meditabatur, ancipiti iplos praelio di- 
ftra&os facilius opprimi poiie fperans.Hasc ciun 
ille cogitaret, atque ageret maxime;ecce fubito 
ab Hilpaniarum Rege nuncius apparet cum li- 
teris: debere Philippum Regis F. in Genuenfium 
fines quamprimum fe conferre; properaret cum 
illius exercitu iuum Gagius conjungere, omnia- 
que poilhaberet. Quibus literis acceptis,aggredt~ 
cndi holtis confilium depofitum ell, fufceptaque 
de itinere , concilio ltatim advocato, deliberatiq, 

Dux 



Liber Vrimus. 89 

Dux Mutinenfium concilio, fummeeque re-* 
rum imperatorio nomine praerat . Is re6ia eun- 
dum Novas eife arbitrabatur , Genuenfium oppi- 
dum in Gallia Ciialpina plenum, atque opulen- 
tum; & Philippici exercitus propinquitate op- 
portunum: aiiuetum fe ie iis circum Mutinani 
locis; non viam fe certe noiie uliam aliam , qua 
exercitus ire, impedimentaquefupportari poiiint: 
iibi quidem perfuaderi magni animi rem eife, 
magn« difficultatis propter afperitatem viarum , ho- 
ftis propinquitatem , occultandi confilii deipera- 
tionem : ied nihil eife virtutis arduum ; cumque 
Regi parendum neceiiario fit, enitendum eile a- 
jebat, etii aliquo accepto detrimento, ut eo, 
quo Rex juiierit , mature cum exercitu perve- 
niatur. Porro erant, qui Bononiam ftatim, at- 
que in Pontifieis provinciam regredi cenierent, 
quod facilem ibi commeatum, iter denique non 
incommodum ad inferum mare 5 Cofarumque o- 
ram eife arbitrarentur^Sc falvum inde exercitum 
cum omnibus impedimentis una in Liguriam na- 
vigatione poife tranfmitti demonftrabat. Gagius 
utramque improbabat fententiam , quantum alte- 
ri deeffe confilii^ tantum alteri fuperefle animi 
dicebat . Qua enim fiducia, aut quibus copiis 
Novas perveniendum ? lxx. circiter miilia paf- 
fuum intercedere itineris afperi 5 atque difficilis : 
ipfum aPiacentia Apenninum tranfcendendum : fub- 
eife rivos, amnes, nobilitatum Gallorum fuga, 
vi&oriaque Tarum , Romanorum ciade Trebiam; 
tempus adverfum, maximas aquas, longum iter, 
& corruptum, impeditum agmen : inftare ab uno 
latere hoftes, qui agmeu affidue noftrum pera- 



go De Bello Italico 

gitent, ab altero montes aifurgere gelu, pruina- 
que oppletos: vix quinque dierum cibaria fuper- 
eiie: in tantis anguftiis ecquam eife militibus 
fpem poiie inopia, & laifitudme confedis, mon- 
tibus, atque hofte circumclufis? magnopere fe 
quidem Mutinenfium Ducis perfpedtam jam in 
maximisrebuslaudare virtutem, cui nihil arduum 
videatur: fed eiie m beilo non minus confilio, 
quam virtuti locum, eaque propter cavendum 
efle, ne temere progreffis , aut certum exirium, 
aut turpis impendeat exitus. Reditum vero in 
Pontificis provinciam quid habere, nifi inopiam 
cibariorum, & militum fugam, & difcrimen o- 
mnium rerum ? Ecquam enim fore copiam , ii 
loca repetantur noftrorum, hoftiumque invetera- 
tis jam caftris exinanita, atqueexnaufta? milites 
autem, qui, cum ad hoftes itur , alacres, atque 
erecti vadunt, demittere, cun recedatur, ani- 
mum, & fa&a receptus mentione, ftacim de fu- 
ga, vi£iori£, pradaeque defperatione incitatos 
cogitare. At illud, cujus tandem confilii eiie ? 
Neapolitani Regni robur, Hifpanorum florem , 
totius belli fpem, atque eventum mari, & flu- 
£tibus committere? prafertim cum omnia litto- 
ra , portuique tanta diligentia a Britannicis claf- 
fibus alierventur. Poftremo afterre ie, quod tu- 
tius, atque explicitius conlilium videatur. Pias- 
miiiurum enim ftatim Bononiam Pincaronium 
Pnetedum Fabrum firmo cum prafidio, qui ea 
via celeritcr tormenta omnia , « quidquid in c- 
xcicitu gravis, a&gue infirmi eft, m Hetrurise 
maritima adducat^ indeque idoneam na&US tcm- 
peftatem, cSc Ligufticam or.im legens neque ad 

unum 



Liber Prhnuf. gi 

ainum locum appellat, neque uno commeatu* 
quo fallere melius Britannos, atoue eftiigere poi- 
fit. Ipfum interim, quaproximum eft iter, cum 
expedito, ac dele&o agmine per Apenninum^ 
Lunenfemque agrum in Genuenfium fines per- 
venturum : neque defuturos exercitui corrimea- 
tus^ cum, trinis vix caftris fuperato Apennino* 
Luceniium campi occurrant integri & fertilesy 
qui pabulo , frumento, pecore, & omni reruan 
copia juvare excrcitum queant. H#c vicit in 
concilio iententia, cujus fententiae hx erant cer- 
tx opportunitates, quod pramifla tormenta ab 
omni hoftium impetu, Pincaronii celerrima pro- 
fedtione defendebantur, quem aflequi cum unius 
diei iter antecederet, illi profe&o non poterant; 
& quod oppofitus obftabat Apenninus , quomi- 
nus reliquum infcquerentyr exercitum. Neque 
pneterea verifimile erat, Lobcoviczium a Gallia 
Cifalpina, atque ab Rege Sardinise longius ab- 
duci velle, animis Genuenfium tum incertis, at- 
que Philippi 5 Gallorumque copiis ingruentibus • 
Gagius cum omnem in celeritatem pofi- 
tam rem videret , concilio vix dimiflo 5 tor- 
menta, atque impedimenta omnia filentio pri- 
ma no£le ex caftris Bononiam confeftim pra- 
mifit, ac conquiefcere ante iter confe&um ve- 
tuit . His Pincaronius Praefeftus Fabrum cum 
equitum, peditumque millibus v. mifius prafi- 
dio eft. At ille cum ad Scultennam amnem 
perveniflet , qui ea nofte ex maximo imbre 
admodum creverat, fimul iis temere credens ^ 
qui vado amnem tranfiri pofle negabant, iter 
iupprimit. Quod ubi Gagius cognovit, decurio- 

nem 



gz De Bello Italico 

nem ftatim exercitus miiit > qui hominem fe- 
verius commonefaceret , uti acceleraret . Quo 
fa&o vadum in flumine repertum eft . Pericu- 
lum erat, ne, fi tam fubitam Lobcoviczius 
profeilionem fentiret , multo breviore itinere 
Pincaronium aiiequeretur , eumque interciperet . 
Ita unius hominis focordia parum abfuit , quin 
tormenta omnia, atque exercitus impedimenta 
in hoftium poteftatem venirent, totiufque rei 
confilium deperiret . Interea Gagius cum ex- 
pedito agmine e confpectu Auftriacorum evo- 
lavit . Lobcoviczius Pincaronii profedionem 
non fenferat, Gagium vero ne profectum qui- 
dem effe exiftimabat, fed eo tantum exceifif- 
fe arbitrabatur , ut paulo ultra eum locum 
caftra transferret . Qua de caufa , primi diei 
roora illata, deinceps , reliquum fruftra labo- 
rem fulcipi intelligebat , cum jam neque Pinca- 
ronii iter demorari , neque Gagium confequi, 
neque etiam extremum ejus agmen carpere pof- 
fet . Dickur eo tempore Lobcoviczius tantam 
eiie celeritatem, reique militaris fcientiam in i- 
pfo hofte admiratus. Ea eft magnorum facino- 
rum vis, atque fpecies. 

Apennino, qui ab alpibus maritimis , fu- 
praque Genuam mitium duccns , omnem Ita- 
liam difcriminat, ii quoque montes annectuntur, 
qui Mutineniem agrum mendiem venus a Lu- 
cenfi dividunt, Balilta quondam , & Letus a- 
pud Romanos appellati , iiunc a peregrino quo- 
dam, quem iummo apud Scoros loco natum 
auftere, & folum plures ibi annos vixiile ajunt, 
D. Peregrini montes dicuntur . Ferebatur eo 

Ga- 



Liber Primui. 93 

JGagius triplici inftru£ta acie. Facile a princi- 
pio iter , atque amaenum . Colles affurgebant 
leniter acclives . Ubi ad afpera , ac montofa 
ventum eft, farcinaria omnia jumenta defecere 
jadco ut, cibaria ipli (ibi milites fupportaverint . 
Accidifle id latis conftat eorum improbitate , 
iqui veduras de Regibus redimunt ; propterea 
quod, ut fuo privatim compendio fervirent , 
jumenta coemerant macie corrupta , neque ad 
iuperandos montes idonea . Atqui ejufmodi x- 
rarii depopulatores , pofteaquam ex egeftate, ac 
iordibus permilfo jam latrocinio emerferint, ad 
opes, atque ad honores obrepunt non fine Re- 
gum pernicie , & juftiiii.na populorum quere- 
la . Cum, uti diftum eft r in tres partes diftri- 
butus Gagianus Apenninum fuperaret exercitus, 
dextera quidem iiniftraque pars \ quod mollio- 
re itinere montem circuibat, facile progredieba- 
tur. At media acies, in qua Dux ipie Muti- 
nenfium, & Gagius erant, loci iniquitate, mi- 
fere admodum divexata eft. Nam quod duces 
itineris na:ta eilet imperitos, per devia, atque 
afperiora incedebat, nullumque neque ordinem, 
neque imperium iervare poterat, & quod reeia 
montem adverfus peteret, segrius- neceffario in- 
grediebatur, quaque difficilior erat aditus, atque 
praruptior. Tum iii. ferme millium palTuum via 
adeo gelu conftrata erat, ut, nifi difcuiia glacie 
iv. in altitudinem pedum, infiftere miles non 
poffet, & complures nihilo fecius prolaberentur, 
prsecipitefque agerentur per lubricas illas monti- 
um altitudines. Ipfi ante primos ordines ibant 
lrnperatoresj Dux quidem Mutinenfium pedes, 

Ga- 



94* De Bello Italtco 

Gagius vero, cum-podagra doloribus ureretur, 
equo mfidens, & cohortabancur fuos, ne labori 
fuccumberent, neve animum tot prseliis, atque 
hoftibus invictum in tancuio non faciliimi itine- 
ris fpatio deiponderent . lmperatorum vocibus, 
atque exempio tantum milkibus incedit itineris 
conficiendi ftudium , ut in fummum jugum in* 
credibili labore, ac perfeverantia conniterentur: 
ex eoque properantes defcenderent , atque, ac 
Caftrum novum, qui non ignobilis in iliis mon- 
tibus vicus, 5c totius Capheronise provincias 
caput eft, fubito pervenirent; aieo ut qui Mon- 
tis Aiphon!! arci, quae vico imminet, pralidio 
erant Auftriaci milites, cum ninii tale fufpica- 
rentur, & incuriofe obverfarentur in foro, prius 
captam arcem, feque captivos feaferint, quam 
appropinquare hoftes cognoverint; quorum indi- 
ligentia Gagianis admodum profuit. Nam parva 
licet arcis oppugnandae mora maximo fuilfet ip- 
fis detrimento, cum neceifariis omnibus rebus 
egerent, atque extrema jam fame laborarent. 

Tam improvifum, tamque difficile per Apen- 
ninum Gagii iter cum late fama vulgaifet, 
migna apud otiofos rerum arftimatores coatro- 
verfu extitit, cum alii ten^ritatem homiais 
caxperent, qui fuas eo copias conjeciiiet, ubi ef- 
fet ipiis & fantie , & frigore pereurtdum; alii 
virtutcm, atque itnmerfabilem difl&cultatibus ani- 
mum extollerent, Annibaiique alpes perrumpen- 
ti adasquarent. lta, vinantio.is honinu n ftuaiis, 
fententias quoque wriantur, deque rebus nemc 
confidenrius judtcat, quam qui eas ignorat. Ego 
ficat non parum virtuti tribueriai Ipiperatoris 

ita 



Liber Primus . 95 

ita non multum confilio detraxerim, quod pra- 
fcrtim fortuna comprobarit. Faeda enim tem- 
peftas, qux per eos ferme dies cooriri conftan- 
ter in iis locis, atque ingentem decidentium ni- 
\ium vim circumfercns, deprehenfos in itinerc 
homines opprimere folet, cum vix milites ab 
Apennino defcendiiient y fubito ? vehementiifime- 
que iniurgere ccepit ita, ut exiguo tempore ma- 
gno caiii totius exercitus falus conftiterit. 

Capta Moncis Alphonii arce, Lucenfium 
finibus appropinquabat exercitus, quod ubi eft 
auditum, iniolentes homines belli , & quorfum 
tam repentinum, atque abhofte, ut videbatur, 
diverfum iter evaderet, ignari (id quod in ejuf- 
modi rebus neceiie erat) perturbati vehementer 
funt. Nam quanquam ufitato ]am a principio 
belli inftituto R.eipublic& prudenciffimo parem 
Lucenfes Auftriacis , Borboniifque voluntatenj o- 
ftenderant ., nihilque fecerant , dixerantve^ quod 
aiteros contra alteros juvarent; tamen prudentiae 
non femper fortuna comes per ldem ferme terri- 
pus tulerat , ut homines a potente quodam Roma 
fummiffi, Hifpanienfem in agro Maiienfi tabel- 
larium deprehenderent , ac difpoliarent, & pu- 
blicas potiiiimum literas interciperent . Quo faC:to 
in fines fe fe Lucenfium receperant; atque eos 
qui Montignofii oppido praerat, cum apud il- 
lum de injuria, quam fibi fadtam eiie a latro- 
nibus putabat, vehementer eliet tabellarius con- 
queftus, comprehenderat , pr#fe£loque arcis cu- 
ilodiendos tradiderat , Senatumque ea de re cer- 
tiorem fecerat . Senatus , qiiod eos latrociniL 
iniimulatos 3 latrones elie exiftimarent, literas 

qui- 



$6 De Bello Itallco 

quidem tabellario confeflim reddi, ipfos in Vin* 
culis habendos videri cenluit. Poilea vero quam 
iiii dipiomata oftenderant, quibus eos eiie mili- 
tes compertuii eft,Seaatus cum omiia ubique ho- 
ftibus in hoftes licere jure beili inteiligeret , cum- 
que non in fua provincia facinus admiilum ef- 
fe conitaret,& iiteris redditis,fatis Borboniis fa- 
&um eife arbitraretur, Auftriacos milites folvi 
extempio , iiberolque abire juilit. Erat #quita- 
tis, & prudentias confiiium plenillimum. Non 
defuerunt tamen , qui literis, nunciifque Sena- 
tum apud Reges populari induiti rumore crimi- 
narentur. i^deo nihil eft a calumnia inta&um, 
muitoque piures funt, qui reprehendant , quam 
qui laudent. 

At ne in animis Regum utriufque partis 
fufpicio hxreret faifo injerca, ad Reginam Un- 
garia: Caroius Manfius , ad Regem Sardinisc 
Joannes Sardinius, Neapoiim Laurentius Deoda- 
tus, atque in Hifpaniam ufque Andreas Sbarra 
ex S. C. mifll funt, eifque mandatum,ut Rei- 
publiae caufam Regibus probarent. Harum vero; 
legationum exitus adhuc erat incertus, cum, utl 
diximus, Luceniium finibus appropinquaret exer- 
citus, civitaique fufpenfa metu, ac folicita eilet. 
Cum autem in timore multa fingantur impuniusi 
omnia credantur facilius, eo factum eit , ul 
nonr.ullri temere vulgata timere Lucenfes coge-| 
rentur, quae quidem non timuiflent, li confcien 
tiae potius fux, quam temporum rationem ha 
huiflent : ne videlicet Reipublicas vis aliqua in 
ferretur, neu miiites in eorum agris maximo cun 
detrimento diutius verfaienturj neu dcniquemul 

ta 



Libcr Primus. gj 

ta neceflario quodam armatorum hominum im-> 
petu acciderent, qu& ne prudcntia quidem cor- 
rigi poiient. Aujebat timorem, quod nullae Du- 

effent literse, qux de ipforum adventu cer- 
tiorem S?natum facerefit, itaque inimico animo 
adventare magis, magilque dieebantur. 

At Lucenfes, ut aliquam in repentino tu« 
multu dignitatis, ac falutis rationem habere vi^ 
derentur, Moatanoi, qui in eorum ditione funt, 
genus hominum miUti& aptum maxime, fumrna- 
que erga Rempubiic^m fide cognitum ad fe vo- 
taverant, eos armavsrant, cuftodiendxque urbis 
fex viros creaverant . Interea Imperatorum literas 
venere adventum nunciantes. Itaque paulo quie- 
tior Senaius Francifcum Bernardinium ad Bor- 
bonii exercitus Imperatores, & Ducem imprimis 
Mutinenfium milit, qui eos ad Caftrum ufque 
novum in caftris conveniret , diceretque : egre- 
gium iemper fuiflCe, & eiie erga Borbonios Re* 
ges Senatus Populique Lucenfis animum : minus 
ob eam rem fe fe ab eorum adventu timere, 
quos op:hna fide dilexerint: effe potius, cur gau- 
*kant, veniile tempus , quo fuam Lucenfes erga 
Borbonios voluntatem verbis toties , legationibuf- 
que teftatam, re tandem ipfa dedarent: nihil 
ea proter eife,quodin eorum poteftate iit, quod 
non ipfe fortilfi nis Imperaroribus ex aurtoritate 
Senatus poiliceri & repraefentare- etiam poilit . 
Illi tam iiberaii oratione, promiiforumque fpe 
deliniti, cum exerckum haberent frigore, fame- 
que iere enectura: non fibi, non Regibus iuis 
in animo eiie, refponderunt , quicquam adverius 
Rcmpublicam moiiri: militarem tuliile rationem, 

Q m 



$ 8 De Bello Italico 

ut neceffario per eorum fines iter facerent: cu- 
rarent ipfi, ne commeatus deeffent : fe fe datu- 
ros operam, ut milites fme maleficio, & inju- 
ria tranieant. Quibus rebus cognitis, omnis Se- 
natus cura eo converfa eft , ut commeatibus ex- 
templo confuleretur, utque Cives eligerentur ido- 
nei,qui ea diiigenter curarent , quas ex uiu Bor- 
bonii exercitus eife cognoicerect. Quo facto ex 
omni agro, & vico, paoulum,& cibana in Bor- 
boniorum caftra comportabantur , ommumque re- 
rum eopia portabatur undique, atque agebatur 
pleniffimis viis. Idque eo erat mirabilius, quod 
Lucenies anguftis agris, minimeque frumentariis 
utantur; tempus autem eifet anni difficillimum, 
quo neque frumenta in horreis funt, neque mul- 
tum a maturitate abfunt; Sc milites, qui in flo- 
rentiifimis provinciis in maximis fefe fuiffe di.fi- 
cultatibus recordabantur, non fine fu.nni adni- 
ratione videbant diligentia, ac fide parvas auge- 
ri res poffe, magnas contra dilabi, II prave ad- 
miniftrentur . Cum Hiibanus, Neapolitanufque 
exercitus ad fextum ab oppido Luca lapidem . 
perveniifet , Senatus eo ftatim Caetarem Santinium 
proficifci juffit, qui cum Duce imprimis Muti- 
nenfium, cseterifque Imperatoribus ageret, quem- 
admodum ex offi< io ac dignitate Reipublicas 
eife intclligcret. Quibus rebu^ confedis, ita a 
Lucenfium finibus difceffum eft , ut militibus 
Lucenfes, Lucenfibus milites accepti effenf; Rei- 
publica in adminiftrandis rebus folertia ab o- 
mnibus coliaudareturj Neapoli autem, atque in 
Hifpania Legati ejus cpmiter ab Regibus acci- 
perentur : & qui jam veritate rei commoti , Le- 



Ltbcr PrimuL gg 

torumque o^ficiis fecundum Rempublicam judica- 
verant, tum vero his auditis, omaem de tabel- 
lario fufpicionen ex aaimis delerunt fuis. 

Ac Gagius nihil in itiaere moratus per Lu- 
nenfem Agrum Sergianum pervenit , primutn 
quod eft ab ea parte venientibus Genuenfium 
oppidum. Quatriduum ibi lub!iftere placuit, dum 
in flunine Macra pons efficeretur, & allevaren- 
tur milites, quos longum ex Mutina, atquear- 
duum inter Apennini tramites, infeftumque ni- 
vibus., & pluviis iter divexaverat. At magna 
Gagius folicitudine afficiebaiur , novis fubinde 
difficultatibus objeitis. 

Macra vicinis moatibus rapidum flumen, 
tuncque etian ex nivibus, imbribmque maxi- 
mum erat^ & pons in eo confieri difficilius pro- 
pterea videbatur pofte: loca excipiebant horrida 3 
& faltuofa, iatebriique, & filveftribus tramitibus 
prxrupta , quo certe ex militari progrediendi con- 
iuetudine, aeque ordine adiri non poterat, idque 
erat incommodum, Sc -periculofum maxime, cum 
prafertim Auftriaci, fi ab Apuanis montibus de- 
fcenderent, paucis immiilis equitibus, omnemnia^ 
le habere exercitum, & faciie etiam poifent er- 
rantern, 5c defatigatum opprimere . Ac jam ut 
nullus ab hofte metus eifet, non pabuium ia 
vaftis locis, atque inaniiiimis non frumentum 
erat : non denique certus tam incerti itineris 
dux. Una omnium erat in Genuenfibus rerum 
fpes, quorum obfcura adhuc voluntas, &■ con- 
fcripto nuper exercitu fufpe£la videbatur* Infir- 
mx erant Hifpanis, Neapolitanifque copise, v. 
millibus cum Pincaronio diftra&is., compluribus 

G z U- 



ioo De Bello Italico 

labore confeiYis, nonnullis fuga dilapfis. Philip- 
pus vero Hiipaniarun Regis F. ibciique Galli, 
quibulcum fe fe conjungere Gagius properabat, 
adeo non properabant ipii, ut incredibili torpe- 
fcere mora viderentur. Erac ipfe praeterea Ga- 
gius five aecace, five nacura, five etiam confilio- 
rum, qux omnia femper ab Hifpariia uique af- 
ferebantur, expedatione cunifator, magifque ti- 
mens adverfa, quam fperans fecurida, adeoque 
omnia confilio tribuens, ninil uc foftun^ relin- 
quere videretur velle, quae tamen iri beilo plu- 
rimum potelt. 

Sed cum elfet Gagius, in quibus demonftra- 
vi, curis, atque anguftiis, mulcaque hominem fo- 
licitum haberent, atque anxium: commodum ad 
eum, & Ducem imprimis Mutinenfiun G^nua 
venit miifus ab Senatu Jofephus Auria, qui bo- 
no illos effe animo juberet , & pacata omnia 
ab Genuenfibus, benignaque ipfis, militibufque 
eorum ex au^oritare renunciaret . Miifus una 
cum Jofepho Auria Vinfonius fuerat Trib. mil. 
in exercitu Genuenfi, illarumque peritiiiimus ho- 
mo regionum , qui Hifpanos , Neapolitanofque 
faciliore per monces, faltufque duceret tfia . 
Hoc primum in illo itinere Gagii animum ere- 
xit, ex eoquc primum fieri quxdam ad mehorem 
fpem inclinatio vifa eft. Si nul omnibus locis 
com.neattis imperabantur, defcribebantur ve&u- 
rx, fmmentumque, & pabulum ( quod erat 
ta.ncn pef exiguttrtl ) co.nportabatur, nihil deni- 
que reiiqui ad opus y patientiamque Licures 
taciebant : Qui induftrii honnncs 5 ac dillgerf* 
tes, quod pLerumque in ilerili agro evcnit t 

mul- 



Ltber Vrimut . 101 

multa duritie, improboque labore naturam vin- 
cere velle iocorum videbantur. Nuaciatur etiam 
Gagio difce.iiile a Mutina Lobcoviczius, cujus 
difceiiii futuros Auftnacos ai infequendum tar- 
diores videbat. Jamque tandem Philippus, 84 
Galli parare iter dicebantur, & pons, qui de- 
miifis in flumine trabibus bipedalibus, Sc con- 
junctis inter fe iintribus properabatur, pene erat 
perfedus. Itaque cum de hoftibus, dc:que fociis 
ea, qu& optabat, audiret, & Genuenfium copiis 
exercitum fubievari fuum poiie non nequicquarn 
fperaret, exquifito per Vinfonium itinere^ non 
diu commorandum fibi effe Gagius exiftima- 
vit. 

Interim Lobcoviczius, guem fupra demon- 
ftravimus delufum a Gagio fuiife, hoc incenfus 
ludibrio, cum belium etiam faftidiret, quod ino- 
pia fupplementi, ac pecunias haud quaquam adr 
miniftrari ex fententia poife vidcbat, reiidis ad 
Mutinam caftris, Mediolanum contendit. Et 
palam quidem evocari fe illo Mediolanenfis pro- 
vincise, cui prseerat, procuratione neceifaria di- 
ftitabat; clam vero cum Luca Pallavicino col- 
loqui, eumque fibi omnibus conciliare modis 
meditabatur. Hunc jam inde a principio belli 
Veliterni iratum libi semulatione imperii , & opi- 
nionum diffimilitudine, & quem Viennam tunc 
cogitare acceperat, exulcerato difcedere animo 
nolebat. Ipfum eife cupidum rerum novarum, 
magni ingenii , magnas etiam apud Reginam 
propter libertatem quandam ingenuam fentiendi, 
& Taroccae Comitis Lufitani gratiam autho- 
ritatis cognoverat. Itaque diifimulans quam po- 

G 3 te- 



loi De Bello Italko 

terat hurnaniftime appeliabat, eumque facilitate, 
obfequioque illicere ad benevolentiam conabatur. 
Non tamen facere potuit, quin Viennam ipfi 
profifceretur infenfus, ibique Italici belli incom- 
xnoda omnia in unum conferri Lobcoviczium o~ 
portere diceret, cujus in imperio iocordiam con- 
temnerent hoftes, acerbitatem horrefcerent mili- 
tes. Qux cum Pailavicinus vociferaretur. amici 
autem Lobcoviczii , ut plerumque fit in calami- 
tate, fiierent, cumque ipfius in belio infelicitas 
non leviffimum in Imperatore peccatuna, admo- 
dum vulgo carperetur^Regina de fuccenore deli- 
berare inftituit . Qua ille re cognita^provmciam 
bellumque reliquo deinceps tempore adminiftrayit 
ita, uti folent ii, qui lucceiiorem expectant. 

Principe Licieftenio, qui Lobcoviczio fuc- 
cederet, dele61o,exercitus, quoad ille veniret in 
caftra, traditus Comiti Sculemburgio eft. 

Statim Sculemburgius per Apuanos montes 
equitum, ac peditum levis armatura partemmit- 
tit, qui Gagii iter cognofcant, infeftumque ex- 
curfionibus habeant : ipfe cum omnibus copiis, 
cux Germanicis nuper, & Sardinienfibus adauclx 
fublidiis eiie ad hominum millia xx. dicebantuf, 
per agrum Parmeniem , ac Placentinum iter fe- 
cit, caftraque ad Novas, quod efle oppidum 
Genueniium diximus tn Gallia Cifalpina, ioca- 
vit : ut Genuenles quocunque animo eiient, fci- 
rent Reginae Un&ari$ exercitiim verfari in fini- 
bus fuis, & Sardinwe Regem focium,atque ami- 
cum maxime conjunAum haberet , cujus confi- 
lio, atque opibus adjuvari (e poile arbitrabatur : 
uitra autem opportuno loco ellcnt ad commefr 

tus 



Llber Primus . 163 

tus parandos, omnemque Cifalpinam lateGaihan* 
tueadam . 

Properabit Gagius, ut quamprimum Ma- 
cram trajiceret , ne in ipfo trajectu occuparetur 
ab hoftibus , quos Mutina profeetos magnis "Par- 
mam verfus itineribus contendere audierat. Ita- 
que, ponte perfedo , fignum datur profectionis . 
Cum iubito aqu& magnitudine, ac rapiditate 
amnis, maximo no£tu coorto imbri, pons inter- 
rumpitur. Erat enim prave inftitutus; propterea 
quod immiilas in aiveo trabes bipedales, de qui- 
bus ante didum eft, non fatis erant firmx ad 
vim fluminis refringendam, quod pradejtim pro- 
ximo ex Apennino decurrens majori fe fe irnpe- 
tu incitaret . Quae res quam dedit hoftibus ad 
iniequendum facultatem , noitris ad exercitu a ce- 
lerius tranfportandum ademit.Poftridie ejusdiei, 
qui fuit dies ad v. non. Maj. nofter tranfduci 
exercitus eo feftinantius , atque ipfis urgentibus 
Imperatoribus , caepit , quo conitantior de adven- 
tu hoftium fama perferebitur. Ratio , ordoque 
agminis erat ejufmodi. Prascedebant agmen equi- 
tes , pediteique levis armacuras , qui totms exer- 
citus impedimentis, qnx in prima acie ageban- 
tur, pradidio erant. Lide in prima item aciepe- 
ditatus, & equitatus ferme omnis progrediebatur, 
tum iecunda acies ex legionariis tanturn militi- 
bus confecta fequebatur, quam Reginx Hiipa- 
nienfis Manus, Regiique equites, & Pyrochitro- 
phorum centurise aliquot ciaudebant. Multo de- 
nique die oc noftri exercitus prima acies tranfie- 
rat, & Auitriaci cernebancur, qui arnplius oitin- 
genti, Gorano Duce impigrp hoittine, atqueau- 

G 4 da- 



104 De Bello Itallco 

dace, pramifli n Sculemburgio , qui noftrum a* 
gmem lacefierent, ab Apuanis montibus defcende- 
rant. Na£ti quasdatii propter amnem Macram x- 
dificia, quorum muris defenderentur, fubito no- 
ftros, qui citra flumen erant, adorti funt illud 
fpectantes, ii eos ab reliquo abfciifos exercitu 
prohibere tranfitu, aut, ne pontem interrumpe- 
rent, impedire poilent. Id cum . animadvertiiiet 
Comes Sevius Legatus, qui lecundse aciei pras- 
erat, qux quidem acies anguftia pontis, & dif- 
fenfione militum diverfarum nationum paulo tar- 
dius proceflerat , GoranoPyrochitrophorum centu- 
rias o&o oppoiuit, qux virtute, ac perfeverantia 
tantum profecere, ut hoftium impetum fubftine- 
rent, & quietiorem noftris tranfitum darent; ip- 
ix . demum, multis illatis, & acceptis vulneribus^ 
fe fe ad agmen reciperem . Imminebant ni- 
hilominus hoftes,atque inftabant acerrime; jam- 
que pontem ingreiii^ qua nofter erat tradudus 
exercitus, iefe quoque tranfituros minitabantur. 
Sed repulfi multitudine telorum, qux ex difpo- 
fitis in adverfa ripa tormentis quatuor iine ul!a 
intermifiione trajiciebantur , temerario deftiterunt 
incoepto. Relinquebatur, quoniain exercitus par- 
tem tranfeuntem pronibere non potuillent, ut 
pontem interlcindi prohiberent , idque cona- 
pantur . Nam jaculis noftros iubmovebant cre- 
hrerrimis, nonnulloique iubire aufos interfeccrant, 
plurimos vuineraverant • Cun^antibus ea de cau- 
ia noftris, languidiuique ad opus venientibus , 
unus l\<: exercitu Ncapolitano Signifer legionis 
Hibernicse, quem poftea Carolus \ic\ hujufcc 
facinoris cauia ab inferiori ordine ad Centuria- 

tum 



Liber Trimus . fo$ 

furft traduxit, non fuorum csedc, noti periculi 
magnitudine deterritus cum quacuor omnino mi- 
litibus prorupit audaciiiime , & infpectantibus 
trans ripam hoftibus, inter tela , jaculaque pon- 
tem relcidit. Quo faflo, ipfe cum iuis fe fe ad 
cxercitum incolumis adnando recepit . Ut quan* 
tum ad periculum adeundum audacia , tantum , 
quse plerumque adjuvat audaciam, fortuna ad 
vitandum valuiife videretur. Tradutfo exereitu, 
Gagius, refcilio ponte , atque hoftibus repreilis 
ante pnmam confedam vigiliam Spediam eo- 
dem die venit. Id oppidi nomen eft. Hoc fe- 
re eft in intima portus Luneniis parte poiitum. 
Hujus amplitudo portus, ac pulchritudo nulli 
non cognita naviganti eft, qui duobus eminen- 
tibus promontoriis continetur , obje&amque ha- 
bet infulam, qux illum ab effervefcentis maris 
impetu, & quibufdam protegit ventis. 

Poftero die Gagius nuncios ad Philippum 
celeriter mittit , quibus regionibus effet , & quid 
militum fecum haberet: negavit cum iis inGal- 
liam erumpi Cifalpinam pofie: orat, ut accele- 
ret. Ipfe pramiffis ad hominum millibus iii. y 
qui ad Segeftam Tiguliorum aditus occuparent, 
ne qua fieret ab ea parte in difficillimo itinere 
irruptio hoftium repentina , per illam Liguftici ma- 
ris oram , q\xx ad Orientem eft , iter facere 
coepit . 

Erant, ut fupra demonftratum eft, loca a- 
fpera, & faltuofa, anguftifque tramitibus, alti£ 
fimoque in mare defpe&u horrida, & quod eas 
ad regiones pertinerent, in quibus hoftes verfa- 
bantur, valde infefta, ac fufpiciofa • Erat pra^ 

terea 



io6 De Belh Italico 

terea fumma inopia pabuli & propter ipfius a* 
gri naturam, & quod anguftius noftri pabula- 
bantur, adeo ut pabulo mari fupportato , hor- 
deoque , & quacumque ratione poterant tolera- 
re equos cogerentur. In his anguftiis Gagius , 
cum prope Segeftam Tiguliorum in ardua necef- 
fario fubftitillet convalle , & quacunque proce- 
deretur, iniqua, Jolephum intuens Auriam , qui 
Imperatores noftros officii caufa profequebatur y 
non iis fe certe locis comrniifurum fuilie dixit , 
nifi plane Genuenfibus confideret: Tum Auria , 
re&e inquit , Imperator, Genuenfium te fidei 
commififti, quibus jam uti fociis, atque amicis 
potes ; fecretoque illum de Genuenfium cum 
Borboniis fado jam pridem in Hifpania foedere 
monuit: Tumque primum de faedere ifto Ga- 
gius cognoviiie dicitur. Nam ante id tempus ru- 
more potius quodam , cui fervire Imperatorem 
non decet, percrebuerac, cum Borboniis confen- 
tire Genuenfes, quam pro certo poiiet afferri . 
Hoc quidem nuncio, auxiliique Genueniis fpe 
confirmatus reliquum conficere iter pergebat , 
eoque alacrior, quod multum de infequendicon- 
tentione ipii jam hoftes remiierant, qui fatis ha* 
bebant minoribus nos fubiequi uineribus, & ra- 
ri tantum, dilperlique m lummis procul jugis 
apparebant, ut noftrum obiervare iter, non de- 
morari velle viderentur. 

Atque hic non alienum videtur Genuenfis 
belli caulas a principio proponere, tum quod, 
cognitis caufis, reliqua faciliits inteiliguntur, tum 
vero, quia res ea eit, adeoque celebrata (ermo- 
nibus, ac literis omniuin gentium, ut fcriptio* 

nem 



Liber Prirnus* 107 

ilem paulo diligentiorem , atque in parte operis 
procemium quafi quoddam poftulet. Nam bellum 
Genuenfe tanti momenti fuit, ut maximamnon 
modo Italiae, fed omni etiam Europae corifilio- 
runi , atque rerum commutationem attulerit ; 
tanta autem virtute geftum ab ea Repubiica, 
qux longa defes pace videbatur, ut vetuftis Ro- 
manorum temporibus geftum videatur; fic a no- 
bis porro integre, lincereque narrabitur, ut non 
magis apud pofteros habiturum lit propter re- 
rum magnitudinem admirationis , quam fidei 
propter veritatem. 

Belli cauia Finarium fuit , opportuniffimum 
ad Ligufticum mare oppidum . Carrettii generis 
homines antiquitus habuere. Genuenfes porro 5 
qui ea tempeftate Orientis opibus clari, ac po- 
tentes habebantur, oppidurn, a Carrettiis alias prj- 
tio, alias faedere, aliquando etiam jure belli rc- 
ceperant, receptumque iis, cumterreftre ipfi Im- 
perium in Orientem diftratli faftidirent, impera- 
tis certis rebus condonaverant . Perlongo deinceps 
intervallo graviftim^interFinarienfes, &Alphon- 
fum Carrettium Regulum controverfiae obortse funt 5 
cum indignarentur illi avare iibi ab Aiphonlb , adeo- 
quefuperbe imperitari, ut ferendus non videretur. 
Hic contra Finarienfes infanire diceret, qui rebellio- 
ne fadta ab Imperio 3 obiequioque difcederent. Fi- 
narienfes Genuenfium , quorum in vetuftiffima 
clientela erant, opem implorant : Alphonfus Cx- 
farem adit, eumqueorat, ut profua 3 Imperiique 
Romani audoritate feditionem comprimat . At 
illis omnibus jure inter fe diu, multumque difce- 
ptantibusj fubito Gabrkl Cueba, qui pro Rege 

Hifpa- 



io8 Dc Bello Italico 

Hifpanise Mediolanenfem tunc provinciam obti* 
nebat, coa6ta militum manu, Finarium armis oc- 
cupat, idque propterea iactum eife pronunciat, 
ne Galli Hiipanorum eo tempore hoftes per cau- 
fam diiienfionum ad oopidum obreperent. C^far 
Imperatoriam in eo Majsftatem minui pradica- 
bat; r\QC Genuenfes, ad quos oppidum pertine- 
bat, hac accepta injuria, Senatufconfultis, lega- 
tionibufque fibi deerant. Sed cum Gsefari neque 
animi , neque virium fatis elfet ad jus fuum per- 
fequendum; Genuenfes autem querelas tantum 
jadarent nihil (ine armis profuturas ; iique effent 
in Italia reru.n, atque temporum motus confe- 
cuti, ut Finarienfem ab iis intermitti curam o- 
porteret ; Finarium ad Hifpanos tranfiit, ab iif- 
que ad Carolum Sextum Cadarem unus viriiis 
iexus, qui reliquus Auftriacorumerat eorun,qui 
inGermania, & eorum, quiin Hifpania ducentos 
ferme annos regnaverant. Huicgrave, ac diutur- 
num cum Philippo Borbonio bellum fijit, pro- 
pterea quod Hifpanix, atque Itaiiae Regna, qux 
Caroli Secundi Auftriaci foiffent, libi Auftriaco 
enpi iniquum putaret . Pax ita tandem conve- 
nit, ut Carolo Cxfari Italia , Philippo Hifpa- 
nia obvemret. Ca;iarem interimcum maxima ex 
ejufmodi beilo pecunia: urgeret inopia; Pontitex 
Valentinus iummus tum illi in conliliis capiendis 
au:tor, vocat ad ie Dominicum Spinulam Ge- 
nuenfis Reipubhcx* Legatum, cum hoc agit:Si 
Caefari Genuenles pecuniam dve, quae (it quia- 
gcnties H^., & acerba ipfum praeterea moleftia 
levare velint, pro ea pecunia, eoque beneficio 
Caefarcm Genueniibus Inurium tantopere ab ii> 

<is* 



Liber Vrimm • 109 

fis expetitum reftituturum . Legatus ftatim cupi- 
dius fortaiie, quam oportebat, rem arripit, auri 
pondus Reipublicrc nomine pollicetur. Genuenfes, 
quanquam & pecunia immanis erat, & Legatus 
temere, inconfulto Senatu, rem tranfegifle videba- 
tur, tamen, quoniam valde Reipublicas intererat 
Finario potiri, reipondent : Quod Legatus cum 
Gaefare de Finario egerit, id Senatum cenfere 
ratum, atque e Republica efie. Itaque praiens 
Qeiari petunia adnumeratur. Finarium oppidum 
ad Genuenies eo jure redit^ ut ipiorum antiqui- 
tus Genuenfmm fuerit, Sc Hifpanorum eile Re- 
gu n dicebatur, deque eo diferte admodum iri 
quadruolici foedere per potenthlimos Reges Ge- 
nuenfibus cautum eft. Eo tum ftatu res erat y 
cum repente novus extitit Finarii captator Allo- 
brogum Dux, nulla quidem caufa, q\xx aflferri 
poiiet, fed imperii proferendi cupiditate indu^us* 
Horum familia Ducum beili ea quidem, pacit 
que artibus inlignis eft, fed ita inftituta, ut pro 
animi magnitudine anguftos fe fines habere fem- 
per putet . Nam opimas Cifalpinse Gallias regio- 
nes nafta faederibus, bellis, & loci imprimisop- 
portunitate, quod emittere in Italiam tranfaipi- 
nas nationes, & coercere una dicatur poiie, uf- 
que eo progreifa, eft, ut regium ex Sardinia 
poiieila nomen adepta Italise omni imminere vi- 
deatur. Unum ei deeife ad opes confirmandas 
videtur paulo liberior, atque commodior ad 4 nja- 
re aditus. Nam illa omnis> quae in ipfius ditio- 
ne eft, circa Oxibios ora ? importuofaeft, atque 
ipfe Oxibiorum portus difficilis , & magnarurn 
navium minime capax . Ea de caufa infidiari 

Ai- 



iio jDe Bello Italk$ 

Allobrogum Duces temporibus, infidiari finitimis 
8c potiifimum Genuenfibus, qui maritimi valde 
funt, jampridem cceperant. Genuenfes etfi in 
Itaiiae faucibus collocati, plurimas adbellum Ita- 
licun terra mariqueopportunitates habeant, nihi- 
lofecius quieti 3 & qux omnium fere Italias Prin- 
cipum hoc tempore mens eft, ut neinjuriis qui-1 
dern exagitati ad arma defcendant, imbelles, fuis ; 
contenti finibus , fibi jamdiu vivere confueverant . ! 
Erexerat tamen illorum animos potius quam 
concitarat vicini nunquam non vigilantis magni- 
tudo, atque affidua inter finitimos semulatio.At 
Carolus Emanuel Sardinia^ Rex^cum a Majo-j 
rum fuorum virtute, atque inftitutis non dege- 
neraret, acer, bellicofus, atque in omnem occa- 
fionem intentus, fuperiore jam Italico bello 
Carofo Caefati focietatem oftentaverat fuam,-, 
& focietatis pramium cum multa alja,tunr 
Finarium imprimis flagitaverat . Grave id 
Oeiari, fuaque fide, Sc majeftate indignum vi- 
fum eft, itaque negatum. Ille ejufmodi irrita- 
tus offenfione cum Gallis, atque Hifpanis adver- 
fus Caifarem conjurat. Bellum geritur. Sed pax 
repente confequuta non commodiifima illi ac- 
cidit. Nam cum Finarium fperaret, omnem fere 
Cifalpinam Galiiam tenerct, ea dumtaxat parte 
contentus eiie cogitur, qux ad Novarienfem, , &"' 
Dertonenfem agrum, Langarumque regionem fpe- 
&at. Avellit nihilominus a Genueniium finibus 
Regium,Altum, Capraunam, parcem etiam Bar- 
dineti, partem itein Carofii, qux Genuenlium 
erat, libi vindicat, eaque omnia ad Langaruna 
fpedare regionem fidenter fane confirmat . Sunt 

ilU 



Liber Prhnm . 1 1 r 

illi quidem pagi in montibus ignobiles , ied e- 
rant baidinia: Regi ad ea perficienda , quas 
jdiii tum adverfus Genuenfes meditabatur, ma- 
Xi ne opportuai . Genuenies fuos eiie dicere , 
nihil ad Langas pertinere, poiieilionis vetufta- 
tem , Imperii etiam Romani jus proponere * 
vim queri, obteftari , legatos trans alpes ufque 
ad Cefarem , atque in Galliam mietere . Noa 
audiuntur. Vicit enim, aut vis, ut fere fem- 
per, aut prrefens utilitas, aut denique non ea 
caufa fatis digna vifa eft , qu# pacem y & 
fancitum jam foedus convelleret . Mortuo Ca* 
rolo Sexto Caefare, bellum ftatim inter Borbo- 
nios, atque Auftriacos coortum eit. Initio hujus 
belli Sardiniae Rex , armatus quanquam eilet , 
nullam fe tamen in partem movebat, quietem 
fe, atque Italicae libertati confulere dicebat vel- 
le; re autem vera expe&abat , dum ftatueret 
utrius partis eife mallet ( nam ab utraque in- 
gentibus pollicitationibus folicirabatur ) eoque 
potiiiimum accederet, quo uberioribus pr&miis 
invitaretur. Equiti Gforio, quem Sardiniae Rex 
legaverat jampridem ad Britannige Regem, mul- 
ta intercedebat cum Joanne Carteretio neceili- 
tudo . Is magnae inter Britannos auctoritatis , 
atque ipfius Britannorum Regis fummus erat 
in imperio Adminifter. Carteretius, cum pla- 
ne ex Britanniae uiu eife inteltigeret, oportere 
Gallorum , qui perpetui Britannorum hoftes 
faht, nimias jam opes quam maxitne infnngi , 
atque imminui , Sardinix contra Regis augen , 
& confirmari, ut ab ea Galtise parte, quae ii-> 
li fimtima, atque etiam infirauor eft/diftine- 

xe 



212, De Bello Jtaltco 

jre ipie per fe, atque adoriri Gallos poffet; E- 
quiti Oibrio, per eumque Sardimae Regt per- 
luadere omnibus modis conabatur, ut cum Bri- 
tannis, atque Auftriacis adverfus Gallos, Bor- 
boniofque omnes conientiret. Homo lblertiftimus 
Oibrius, & qui Regis fui mentem probe noliet, 
quafi recufaret quod vehem^nter optabat, Re- 
gem in eo luum excufare impenfe caepit, quod 
adverfariorum potentiam > 8c belli exitus incertif- 
fimos vereretur: non iis iliurn eife divitiis, non 
viribus, ut Borbonios , , qui valentiifimi modo 
fint, irritare in fe aut debeat, aut omnino pof- 
lit : Auftriacos tot in Germania detrimentis acce- 
ptis jacere : nolle iilum , quod ftuitiifimum eft > 
alienam rem fuo periculo curare. Sin autem in- 
fperata rerum commutatione, quod plerumque in 
bello evenit , & fociorum auxiliis fe fe Auftriaci 
erexerint, ac fuperiores fuerint, tum vero illud 
verendum effe, ne non fibi potius Auftriaci vi- 
ftores, quam fociis confulant, atque his belli o- 
nus, fibi viilorix ufum refervent. Contra hasc 
Garteretius, omnia Sardinias Regi parata a Bri- 
tannis eife demonftrat, arma, viros, pecuniam, 
magna mari auxilia, magnos commeatus, quibus 
copiis, atque opibus non elfe cur Borbonios ho- 
ftes, atque incerta pr&liorum tantopere Rex 
perhorrefceret : errare illuni vehementer, fi conli- 
lium libi capere feparatim poiie iperet; evocato 
in ltaliam, quod, Auftriacorum potentia immi- 
ruta, accidere necefte ell, Philippo altero Hifpa- 
niarum Regis filio, ecqucm Auftriacis, ecauem 
ipii tandem in [talia locum eiie putet? Ean- 
dem uinlque cauiam ciie , candcmiordbrtunam; 

mul- 



Ltber Primus. 113 

multo etiatn ip(i graviorem fubeundam effe, fi 
Borbonii vicerint, quem eorum undique viribus 
circumclufu n, & fruduofiifimis CifaipiiMe Gallise 
regionibus mul£tatum in avitisalpium jugis regna- 
re precario vix patiantur: demque proponeret 
ipfe focietatis conditiones , & qu# ab Auftriacis 
poftularet, interpofita Britannorum Regis fide, 
habere certe confideret. Hxc a£ta in Britannia, 
eademque Regi Sardinige nunciata in Italiam cele- 
riter funt. Et fecundum ea multas illum res hor- 
tabantur, quare fibi focietatem cum Auftriacis 
faciendam putaret : imprimis, quod Borbonios 
confuefcere paulatim in Italiam cuni exercitibus 
tranlire iibi eife penculoium videbat: modo Ca- 
rolum, nunc Philippum, neque fibi homines ma- 
gnis imperiis, regnifque aiiuetos obtemperaturos 
exiftimabat, quin aiiqua Itaiias provincia recepta, 
ut paucis antea annis Carolus Rex Neapoiis fe- 
ciiTet, fubito ad majora contenderent . Suisautem 
rationibus magis conducere arbitrabatur Auftria- 
corum humiliiatem, quam florentem Borbonium 
ftatam; propterea quod Auftriaci, & ftare, ut 
miferi, conditionibus neceiiario coguntur ( rejedt 
cnim ab fe, quo in Italia confugient?) Sc qu«- 
daturos receperint, reapfe dare extemplo poflint.. 
At illi aiten potentiores, & fidei faciie iux ob- 
livifcentur , 8c libertatem prius eripiunt, quara 
promiiia exfoivant . Poftremo metuendum fe Au- 
ftriacis eife poffe, cum metuere Borbomos certe 
debeat: imperii etiam 5 commerciique ad mare 
proferendi viam oftendi , quod a Gailis Narbo- 
nenfibus, atque a Genuenfibus 5 •averfum traduci 
ad ie incrediDiii utilitate- cueau Ipfa autem Bri* 

H tai> 



H4 De Bello Italke 

tannorum focietas, acque amicitia peropportuna 
videbatur, quod maxime num nati homines & 
mari potentiliimi eilent , adeo ut bellum , & eorum 
pecunia tolerari, & perfici etiam poilit. His de 
caufis placuit ei, ut literas ad Legamm iuum 
in Britanniam mitteret: fi citerioris Galiia par- 
tem aliquam Auftriaci fibi extemplo dent, uti 
vanis promiftis non fe duci intelligat, & (i Fi- 
narium Genuenfium oppidum attribui fibi, ali- 
qua interpofita caufa, velint; item fi triginta ho- 
minum millia a paito ftatim foedere in Italiam 
mittere fibi^ Italiaeque iubfidio polliceantur, foe- 
dus fe fe cum iis failurum eife > eofdemque , & 
amicos, & noftes habiturum, quos ipfi habeant. 
Poftuiata Regis Sardini» quam maturri- 
me in Germaniam ad Reginam Ungariae perfe- 
renda curavit Britannix Rex cum literis , quae 
illam ferio monerent , conditiones ne refpueret : 
fuis rebus aliter confuli non poffe . Regina im- 
poni fibi a iociis duriora querebatur, quam pe- 
ne poifent ab noftibus imperari, fi vi&a difcef- 
fiffet * Finarium porro , quod Genuenfes a Ca- 
rolo Patre fuo grandi numerata pecunia coeme- 
rint, eamque ipfa emptionem jure jurando fir- 
maverit, Regi Sardinia? condonare turpiilimum 
iibi, minimeque confentaneum effe demonftra- 
bat . Qjlii enim convenire, ut ejus fidem ipfa 
convelleret 5 pro cujus hasreditate Patris bellum 
acerrimum fufciperet? Praterea cum tot hofte^ 
circumftent , atque immineant, nonprudentifti- 
me fieri dicebat, uti Genuenfcs ultro, ac fine 
certa quadam caufa commoveantur . Negabat 
Britannia: Rex, grave Reginx videri debere exi- 

gua 



Liber Primus* iij 

gua unius provinci# parte redimsre amicitiam ejus 
Regis, quo freta, & erepta in Italia, recupera- 
re fperet, & reliqua omaia obtinere : neque fidet 
tam fevere habendam eife rationem docebat , cum 
de regno, atque incolumitate agatur: Genuenfes 
vero quid vereretur? Ignavos homines, timidos, 
neque in bellis gerendis , fed in mercaturis facien* 
dis exercitatos , qui neque vires ad nocendum ha- 
beant, &, fi attulerint, facili negotio coerceri, 
& proteri etiam poffint. Tandem Regina vel 
Britannorum fatigata literis, penes quos &. confilii, 
& virium erat auctoritas; vel luo etiam pericu- 
lo admonita, ne Sardmia^ Rex, ad hoftes fuos 
repudiatus delaberetur^cum eo focietatem &Bri- 
tannorum item Rege inire conftituit . Itaque duo* 
rum Regum, & Reginas Legati, Oibrius rei fe- 
re omnis auttor prxcipuus,& concitator Carte- 
retius, & Ignatius, Vafnerius Vormaciam conve- 
niunt. Ipfe adeft Britannorum Rex . Sancitur fae- 
dus: quo ex fcedere confilia > vires, arma, pe- 
cuniam conferre, bellumterra, marique gerere, in 
eoque perfeverare univerfi tenerentur, quoad o* 
mni Borbonii Italia pellerentur : triginta equi* 
tum, peditumque millia Regina Ungariae, xlv. 
millia Sardiniae Rex confefta, parataque in Ita- 
lia haberent: Britanni prater trecenties HS. quod 
fingulis annis Sardiniae Regi in belli fumptum 
darent, cum valida, inftruciaque bellicarum Na* 
viurn claiie infero mari navigarent, ut eifent I- 
taiise iittoribus pr^efidio adverfus hoftes:qu£ pars 
citerioris Gallias cisTicinum, atque intra Nurarn 
amnes eft, & nominatim Placentia, atque Bo- 
feium Urbes, qu<eque a Nura amnis fonte pro* 

H * ge 



\\6 D? Bello Italico 

pe Genuenfmm fines ad lacurn ufque Verbanum* 
atque Helvetiorum pagos pertingit, exceptis in- 
fulis, qu# funt contra Ticinum Urbem., ea o- 
mnis Sardinias R.egi extemplo cederet; Finarii 
item recipiendi jus eidem poteftafque etiet : quse 
beJlo Regna, quseve provinciae receptx in Italia 
effentj eas fibi Ungarise Regina naberet ; Bri- 
tannis omnes Italiae portus com nercio paterent y 
iifque, ubi eis videretur,emporium aliquod con- 
ftitueretur. 

His de rebus quanquam fccreto apud Vorma- 
ciam a6ti&, atque conftitutis primi in Italia Ge- 
nuenfes certiores fatti funt diligentia, ac literis 
Joannis Franciici Pallavicini, qui Reipublicx Le- 
gatus Britannorum Regis lalutandi caufa Vorma- 
ciam venerat. 

Hoc loco non abhorret a propofito ea fcribere, 
qu# de Genuenfibus cum ego quarerem, fic re- 
periebam: Homines elfe navos^atque induftrios; 
optimis legibus , libertate indomita ; habere Urbem 
arte naturaque munitam, & mari, terraque op- 
portunam : maximas ex eo divitias atque opes 
quxfiffe: Profligatis olim Pifanis, attritis Venetis, 
magnum foris nomen, marique imperium obti- 
nuiilc; domi fa£tionibus, profcriptionibus, caedi- 
buSj omnique leditionis genere laborafle: eam ob 
rem faftum effe, ut anguftis terra finibus uteren- 
tur: non prius conquieviife, quam ante annis 
CLXXVI. magnorum Priocipum legatis arbi- 
tris convenirent, eamqtie, quae niinc eft, Rem- 
publicam conftituerent : Nobilitas regnaret,plebs 
nuilo numero eflet. Nobiles ii dicerentur omnes, 
quibus in Concilium Majusaditus pateret ; Coii« 

ci^ 



Liber Primui . 117 

cilia duo Civitatis eifent; Majus, Minufque vo- 
carentur: legum condendarum, veftigalium impo- 
nendorum, & nonnullorum Magiftratuum crean- 
dorum Majori poteitas eifet: de pace, ac beilo, 
deque omni Reipublicx ftatu Minus , adhibito 
Senatu, decemeret: fumma eifet Senatus audo- 
ritas: penes ipfum, & Ducem^ quo nomine ci- 
vitatis Principem appellant , qui regnum obtinet 
biennium, totius imperii fpecies, ac dignitas ef- 
fet: nemini pmer Ducern cum Senatu, Con- 
ciliifque agendi iaseifet. Dux igitur pro more, 
inilitutoque Reipubiioe ex literis Joannis Fran- 
cifci Pallavicini ad Senatum, Minufque Conci- 
Hum retulit. Patres, hoc accepto nuncio, varie 
aftidebantur . Erant pr&ferocis ingenii aliqui, 
qui beiium ftatim, arma , legiones , caftra denun- 
oarent, Borbonios focios accerferent, quorum o- 
pibus Sardiniae Regem deprimerent, Auftriacos 
coercerent. Imperiorum etiam in belio, & giorks 
cupiditate, ac fpe incitabantur . Pierique natura, 
uiuve rerum tardiores^ feque, & Rempubiicam 
circumfpicientes a confiiiis fortibus refugiebant : 
belli cafus, serarii darnna, tributi nomen Iiberis 
prafertim civitatibus grave, mare infeftuin, hoftem 
finitimum, focios longinquos cogitabant ., atqus 
etiam hos ipfos fufpeitos habebant, & componi 
rem, aut mitigari pofle fperabant. Nec deerant, 
qui dolerent potius Reginse fortunam, quam ia- 
fe&arentur iniquitatem, & miferam dicerent, 
quas hoftibus seque, atque amicis pradse loco ef- 
iet, fuaque, & aiiena diftrahere cogeretur . 

In tanta animorum varietate unum modo 
placuit dari negotium tribus prudentiifimis viris,- 
H 3 Paur 



i tS Dc Bello Italicp 

Paulo Hieronymo Pallavicino, Joanni Baptifta 
Grimaldo, Jacobo Laumellino, qui rem Fina- 
rienfem , praefentemque temporum ftatum etiam, 
atque etiam confiderarent , Sc deeo quid eis vi- 
deretur, ita ut e Republica, fideque fua cenfe- 
rent, Patribus renunciarent. Ubi tota inter ipfos 
agitata res 5 & confiderata eft, eorum unus 
proceflit, atque ejuimodi in Minori Concilio 
fententiam dixit : Arduam eiie rem, multoque gra- 
viorem^, quam quiiquam exiftimare queat : imminere 
acerrimum Regem ? potentem, armatum, & deFi- 
nitimorum pernicie dies^ atque no&es cogitan* 
tem : haberi ludibrio Reipublicse conditionem , 
ad cujus oppida, nulla injuria commemorata , 
nullis repetitis rebus, tanquam alicujus proje&i 
cadaveris fpolia diripienda vicini advolent: non 
Finarium (quod graviiiimum tamen eiiet ) fed 
per Finarium omnem oram maritimam, ipfam 
peti Urbem, qux ii mare, & peregrinarum u- 
fum mercium amiferit , quod amiilo Finario ac- 
cidere eft necefle, egeftati, ac folitudini addice- 
tur. Aiperum eiie, trifte, durum fpoliari, def- 
pici ; verum & illud imprimis providendum efle , 
ne praienti malo gravioribus malis remedia ad- 
hibeantur: multa quidem in utramque partem 
cogitantibus occurrere , qux animum ita diftra- 
hant.> ut ubi poflit coniiftere , dijudicari vix 
poiiit: nam & in tanta Reipuhlicat calamit 
tantaque contumelia iedentem convivere flagi- 
iioium; &; in varios belli eventus demittere le- 
fe paratioribus animis, quam viribus ilulrumei- 
ie, atque a Patrum gravitate , & conftantia u- 
Vumque abhorrere. Unum cile in praefentia . 

quod 



Liber Primus * 119 

quod tutum ad omnes cafus confilium videa- 
tur, fiignavia omni, & cundatione abje&a, ex- 
citetur pnftina Genuenfium virtus , fi pecunia 
cogatur, fcribantur milites, oppida, & Finarium 
imprimis muniantur. Ita, fi bellum placet, nori 
poiie Genuenles , ut quibus vires adiint , ab a- 
micis repudiari , non contemni ab hoftibus ; fin 
quies , & neutram in partem inciinatio probatur, 
fieri tum facile poile , cum mrique formidolofi y 
aut certe non laceriendi videamur, ut Reipubli- 
cx dignitatem, & ftatum incolumem conferve- 
mus. Otiofis. vero, atque inermibus quidnam a« 
liud propomi, nifi aut inopem fervitutem , aut 
calamitofum interitum ? Patres 3 his auditis «, 
frequentes decreverunt, ut milites quamprimum 
conllriberentur, atque augerentur, decem ut iint 
hominum miilia ; rei miiitaris periti duces evo- 
carentur, Finarium, ceteraeque in finibus Reipu- 
blicae arces communitiores, atque inftrutiiores ter- 
ra, marique fierent; item majoribus lex comi- 
tiis ferretur, qua lege fexcenties HS. Finarii de- 
fendendi cauia corrogetur; itemque legatis Rei- 
publiae fcriberetur, uti Regern , Principemve , 
ad quem quifque eorum legatus fit, conveniant, 
caufam ReipubiioE doceant 5 quo quiique animo 
Rex, Princepfve in Rempublicam fit, Senatui 
confeftim refcribant. Interea Patribus placere pa- 
rem Auftriacis, Borboniifque voluntatem often- 
di , & neuLros eorum contra alteros juvari . 

Haec dum a Genuenfibus magna cura , & 

diligentia aguntur , Sardiniae Rex «, qui omnia at- 

tente ipecuiabatur, fufpicari tum primum coepit, 

Genuenfes non patienter, neque rcmiiie Vorma- 

H 4 cienfis 



€2o De Bello Italko 

tienfis foederis injuriarn laturos; itaqueut majus 
aliquod iis nomen opponeret, quo a belli appa- 
fatu deterrerentur , cumRege Bmannorum agit, 
uti Rovelejo Britannicas clailis ad mare inferum 
Praefetto fcribat: aiiquem ex iis, quinavibus pr#- 
funt, ad Senatum Genueniem mittat,ex eoque pro- 
pe minaciter caufara percunctetur armorum . Ro- 
velejus , accepris mandatis, Navarcum ire Ge* 
iiuam jubet: qui ftatim aphrado in portum ex 
alto hfve&us Ducem, Senatumque adit; & Re- 
gem mirari fuum vehementer dicit, qtiid cauias 
Genuenfibus fit, quare cum ab omni contentio- 
ne abefle teftati toties fuerint, be # llum repentc 
parent; poftu!are 5 uti fibl, quas Reipublic& o- 
pes, quantus fit exercitus , accurate indicent: nori 
debere eum pati , qui Italiam ab hoftibus de- 
fendendam fuiceperit, novus ut in Italia tu- 
multus excitetur. Ei orationi Dux rei : pondit : 
Non tumultus, neque maleficii caula exercitum 
Genuenles confcribere^fedutie tantum muniant;ad- 
eoque deledtus ab iis intermitti . nolle, ut angan- 
tur potius, quod pro rei, & temporis gravitate 
non fatis fortaflis magnam manum cogere queant; 
cum prafertim jura omnia permifceri nefario bel- 
lo videant; neque Italise quietem magis ad Bri- 
tannos ultra Gaditanum fretum fobiHotos 9 -.quam 
ad Genuenfes pertinere, qui & Rempublicam in 
Italia obtineant, & non poftremi Italorum fint« 
Cxterum ab eo, quod initituerit, Rempublicam 
non receiruram , ut mcdiam fe 'talico belio pro- 
fitcatur. Cujus rei teftes ipibs haberet Britannqpj 
quibus a principio hujus belli Reipublica; por« 
tus, iittoraque omnia, omniumquc ex iis rerunj 

UlU3 



Libcr Vrimus. nt 

ufus femper, tamque liberaliter patuerint , utfatis 
conftet majorem in eo Genuenles fidei, quani 
commodi rationem habuifie. Navarcus y hoc ac- 
cepro refponfo , difcefiit . 

Sub idem fere tempus Legatorum literae ve-» 
nerant, quse adverfa omnia Genuenfibus , iniVfta- 
que apud Auftriacos nunciabant. Nam & Regina 
Ungariaj vicem Reipublicae multa, atque inani 
miferatione cum profequeretur, fua fibi tamen 
propiora pericula efle, quam aliena loquebatur : & 
Britanniae Rex fpeciofum Italicas iibertatis nomea 
pratendebat 5 cui remitcere aliquid Genuenies de 
liiis rebus non iniquum putabat . Sardinias autem 
Rex, non eife, cur fe Genuenfes interpellarent, 
ftomachans laftidiofe dicebat: irent Londinum, 
ibique Britanniae Regi caulam prcbarent fuam . 
Soli ex omnibus Borbonii Reges animo eiie in 
Rempublicam fingulari dicebantur. Nam probe 
intelligebant , plurimum ad res fuas pertinere eo- 
rum hominum amicitiam, quorum eifet -urbs ad 
exercitus in Itaiiam traniportandos , inftruendos y 
omnique re juvandos opportuniflima , atque id 
Hifpani praecipue fentiebant, cum reminifceren- 
tur, quatuordecim fibi naves onerarias tormen- 
tis, & commeatibus refertas non ita pridem di- 
fperiifle, propterea quod Genuenfes, in quorum 
ex portum refugerant, quique ob eam rem ve- 
luti Borboniarum ftudiofi partium a Britannis 
infimulabantur, ut omnis feu controverfiae , feu 
calumniae caufa tolleretur, illas in Corficam fe- 
ponendas cenfuerant, praefidiis additis, ne amo- 
verentur, nifi bello perfe&o. Itaque cum Rem- 
publicam ad arma a fuamque deducere focietatem 

ftu- 



122 De Bcllo Italico 

jftuderent, Vormacienfis fcederis iniquitatem du« 
rius etiam interpretabantur, incitabant , offere- 
bant fe, 8c, fi fibi ipfa non defit, non fe Rei- 
publics defuturos pollicebantur . 

At Genuse Patres, cognita Regum volun- 
tate> haerebant nibilominus in dies magis, rem- 
que multos jam menfes extraxerant non tam 
gravitate negotii , quo ijuidem permovebantur y 
quam rerum publicarum cdnfiietudifie quadam , 
qux cun&abundse omnes videntur , maximeque 
Genuenfis, in qua &c lentius omnia , diiigen- 
tiufque perpenduntur, & eo fuat homines ad 
decernendu a tardiores , quo plures ad deliberan- 
dum confentire debent. Lege enim cautum a- 
pud Genuenfes eft, ne quid in Minori Conci- 
lio gravioribus prafertim de rebus referatur > 
quod non Senacus antea probaverit , neu die 
una eademque referacur, acque ftatuatur , neu 
denique ratum , firmumque fit , ni id , cum 
CC. adiimt, CLX. iufiragiis latis approbarint . 
Accedit ad haec ingenium hominum fubtile , 
atque in seftimandis rerum niomentis paulo mo- 
rofius, tum illa, de qua iiipra didum eft, a- 
rikr.orum ftudiorumque varietas y ipfa denique 
Oratoruin altersatio , qua fiebat , ut diftiueren- 
tur m judicando Patrum animi, atque aHerrent 
ancipitem cnram cogitandi . Qui enim' ociunt 
fumme videbantur cupere, omncm belli focieta- 
tcm tfpernabantur, quietem Reipublica utileni 
ctle d monltrabant: impedito enim ubique ferc 
commercio, diiientientipus inter fe nationibus , 
Genuenfium autem cura omnibus gque 

pateant, omnes omnium ad eo&pecunias pervea- 

tu- 



Llber Primus • ixy 

turas dicebant. At qu& bello damna? quas cla- 
dcs ? JErarium Corfico bello exhauftum nulluni 
eife: Tributum homines horrere; prseterea peri- 
culofum effe magnorum Principum inimicitiis , 
& focietatibus immifceri : femper id infirmiori- 
bus civitatibus fuiffe fatale : hoc Senenfem, hoc 
Florentinam Rempublicam cafu corruiiie : qui- 
bus vero fociis fidendum Genuenfibus effe? Gal- 
lifne? qui amicos, ac neceifarios fuos in medio 
rerum impetu, proximo hoc Italico bello dd^ 
ruerint, cum profpera omnia cederent, adeo ut, 
aut fibi cupidius confuluiile , aut invidiiie illis 
Italise pofieffionem videantur? an Hifpanis? an 
Neapolitanis ? quorum utrique lk per ie minus 
valent, & fortunam potius, & Gallos , quam 
fidem fequentur? fperare his copiis, atque au- 
xiliis Germanicarum legionum robur , Britanni- 
ci auri vim , Sardinienfis confilii folertiam po£ 
fe vincere, audacis eiie , nimiumque confidentis; 
prafertim cum auxilia procui abfint , hoftes 
autem in finibus hsereant , & mari , terraque 
ipfam fuffbcare Urbem ftatim poffint. Non cer- 
te Finarium tanti effe, ut fortunse omnium u- 
na cum patrias libertate in apertum difcrimen 
prcjiciantur: caruiffe eo oppido per multos an- 
nos Rempublicam ; num aut divitem miq.us y 
aut potentem fuifle? feciffe majores hac ipfa in 
re fapienter, qui Finarii potius ja&uram, quam 
totius Reipublic& naufragium facere decreverint: 
non efle adeo graviter inimicis irafcendum, ne 5 
cum illis nocere in animo fit -, fibi noceatur : 
poftremo fatis compertum videri Vormacienil 
foedere non effe contentos Auftriacos ipfos : ac- 

cl* 



HZ4 T>e Bello Italico 

cidere profe&o pofle multis de caufis, Vel fimu- 
Iat£ ad tempus amicitiae, vel majoris commodi, 
vel calamitatis repentinx alicujus etiam commu- 
nium temporum, Sc fortunae motus, ut Fina- 
rium nullo penculo, viribus integris, infperato 
retineacur. Haec cum avidfc arriperent, & ii, 
qui parum, & ii qui nimium timebant, cum 
approbarent divites, non reprehenderent pruden- 
tes, quibus ferociora omnia iiifpeda funt, & 
cum contra etiam permulta occurrerent, quare 
turpis quies, aut periculoia videretur; deliberan- 
di taedium quoddam in Patrum animos irrepfe- 
rat , ut fpe, metuque fufpenfi bellum pariter, 
pacemque taftidirent. Ibi tum aliquis, qui ma- 
gnas habebatur authoritatis, & eloquentiae: Pa- 
tres confcriptos primum orat, atque obceftatur, 
ut moram omnem abjiciant Reipublicse perni- 
ciofam, quse eventum belli expedando prxda 
eifet iine gratia futura vidoris; non fe deinde 
pacis commoda, non belli cafus ignorare dicit, 
eaque efie aetate, iiique fortunis, ut conquie- 
fcere res, quam perturbari malitrdebere tamen 
fe Patrix magis laborantis ai*pe:tu , quam harum 
ommum rerum cura commoveri: tum acerbita- 
tem, atque odium Brkannorum queritur, qui 
cum eos portu, & commeatu Genuenfes femper 
juverint, tam inimico in Reinpublicam animo 
fint, fuerintque jam tum, cum latronem Theo- 
dorum regiis devettum navibus, & publicis Car- 
teretii literis commendatum in Corficam ium- 
miferint: iniquitatem Auflriacorum docet, quos 
fuum nomen, fuafque vires ad perniciem homi- 
num optime dc fc meritorum contra fidera com- 

mo- 



Libcr Primus* 125 

modare non pudeat : Sardinise Regis fraudetn 
in furripiendis quinque fuperiore Italico bello 
oppidis pradicat, injuriam & cupiditatem in oc- 
cupando Finario ultimum ex ea re, prafentem- 
que Reipublic» cafum impendere, commemorato 
Si enim 5 inquit , Sardiniae Rex fines noftros, quos 
Placentia, Bobioque urbibus ex foedere acquifitis de- 
vinttos, atque obvallatos jam tenet, acerbiilimis por- 
toriis mfeftos terra habere , ut nihil invehere, nihii 
exportare liceat; fi in Finarienfi iittore portum 
extruere, quem dimenfum jam aniaio atque ex- 
adificaturn habere dicunt, amplum, optimum, 
atque huic noftro non tutiffimo dpponere coe- 
perit: quid vos Gcaux futurum putatis? Fini- 
bus tam anguftis? regionibus tamaiperis? deper- 
ditis ve&igalibus , omni terreftriurn, ac mariti- 
marum rerum ufu fublato? an non foediffima 
quxque , Finario amiflb, metuenda funt ? aut fi- 
nitimum hoftem faciii pr&da pacatiorem? aut 
denique patientia aliquid profici poife fperamus? 
Caruimus eo certe oppido per multosannos, fed 
ita, ut eam jaSuram nunquam aequis animis tu- 
lerimus. Quod fi vis, fi tempus diifimuiandi no- 
bis neceffitatem aliquando impofuit ; etiam ne 
eripi nunc Finarium, atque abftrahi e linu Rei- 
publicae otiofi patiemur? cum noftrum , quo 
erat vetuftilfimo jure, praefenti pecunia emerimus, 
tantique emerimus, quanti vendttor voiuit, e- 
gens, fumptuofus? atqui Finarium jam Principes 
habuerunt, aut ita humiles, ut a nobis neglige- 
rentur, aut ita magni, ut ipfi oppidum neglige- 
rent : Regi vero Sardiniae tam florenti , tam cu- 
pido, & cui ad fuam cupiditatem parum fem- 

per 3 



tz6 De Bello Italico 

per, ad noftram perniciem nimiumjam potentias 
eft, Finarium concedere, quid aiiud eft, quam 
arma ad Reipublicx internecionem largiri ? quo 
ille Finario, tanquam aggere utatur ad Imperio 
nos mantimo uluque exturbandos, totofque adeo 
evertendos ? patienua autem , qua ad omnes jam 
calamitates atque indignitates obduruimus, quid 
tandern proficimus? nili ut leviora perpeflis gra- 
viora imponantur ? Et hercule iblet is facile ac- 
cipere injurias, qui fegniter fert. Pudet dicere, 
P. C, eo abje£iionis atque humilitatis deveni- 
mus, ut in nos, qui armatis quondam Regibus 
reftitimus, palam, atque impune, pauci monta- 
ni homines, & nefcio quis Theodorus nequifti- 
mus infultare non dubitent. Nunquam neadre- 
cuperandam dignitatem ingenuo dolore excitabi- 
rnur? cum potiilimum dignitas una cum falute 
Reipublicae conjunita fit? quid ergo coniilii eft? 
eadem nos re ulcifci, qua fumus lacefliti; vim 
repellere vi; confpirationi Auftriacorum, Borbo- 
niorum opponere focietatem. Nam mediis nobis 
ac quiefccntibus poftulare, ut ex aliorum dilfen- 
fione augeantur opes noftra^, ridiculum eft.Quid 
enim vos Britannos , qui hoc vix portu abfti- 
nuerunt, mercatoriis in mari navibus faituros 
putatis? cuin ex Hifpaniis, atque Galliis, qui- 
bus in provinciis cives noliri magiia, & ampla 
negotia habent, onufto mercibus redierint? eas 
tanquam hoftile, aut hoftilia portantes illi certe 
cxcutient, diripietitj nos autem infeftiore pene 
pace, quam bello utemur. Quod (i bcllum tan- 
topere formidatis , quo bello commercium L> 
befactari dicitis ^ cur non quiecem perhorrcfci- 

tis., 



Liber Primus l 127 

tis, qiueillud ommno delet? At etiam fortunam, 
ut eatpedemus, fuadent: quo majorem, credo, 
opprimendi poteftatem habeat : namque impara- 
tos, atque inertes averfari maxim^ dicitur. Qux 
porro prudentia eft fortun# credere, cum uti 
confilio poifis ? aut caxa malle expectatione pen- 
dere, quam expJorata ratione fubfidium compa- 
rare ialutis? At aerarium exhauftum eft, tributi 
nomen grave. Cupio videre, qui pecuniam ad 
coniervandam Rempubiicam conferre dubitet cum 
eam ipfam pecuniam, niii fal ^a Republica, retine- 
re non poffit. Praterea iocieras Borboniorum 
cum ad multa alia, tum ad illud opportuna 
eft, quod eorum pecunia exercitum alere pof- 
fumus, quem confcripfimus. At cavere ab ami- 
cis lpfis debemus, ne deieramur. Nulla, P. C. y 
firmior amicitia eft , quam qux magno amicis 
ufui effe poteft . Id fi Senenfes, fi Florentini vidif- 
fent , nunquam freti amicitiis nuila utilitate quse- 
fitis , vaientiffimorum inimicitias foli fufcepit 
fent, nunquam fortaffis concidiifent . Nam quid 
huic noftra fimile amicitise eft? Nonne Gallo- 
rum vel maxime intereft habere in Italia apud 
nos aditum ? praefertim fi Rex Sardiniae munitif- 
fimis arte, naturaque locis confifus prohibeat ? 
non Hifpanis fexennium jam fere inter Aliobro- 
ges vagantibus noftra nos focietate Italiam refe- 
ramus? Non a Neapolitanis Auftriacarum me- 
tum, atque impetum avertimus? Cur hos tam 
temere quifquam , & magno cum fuarum rerum 
detrimento a fide difceiiuros judicet? nam de co- 
piis, atque opibus eorum nemini omnium re- 
&ius credideris, quam Auftriacis ipfis, qui fu- 

gam 



ii8 De Bello Italico 

gam jam 5 audito Borboniorum adventu 8c pr«- 
fidiorum , latebras circumfpicere videntur . An ve- 
ro in Italia pulfun fugere Lobcoviczjum non 
audiftis? Ardere Prufiaco bdlo Germaniam? ex- 
pugnari Belgiu-n ? redneri domefticis diifenfioni- 
bus Britanniae Regem? furere Scotos? timere 
Batavos? Ipi"e autem Sardiniae Rex, quem ma- 
xime gravem, atque afli.duum hoftem habemus, 
non fuis certe viribus,qu& mediocres funt , non 
pecunia, qua eget, fed auxiliis fociorum, Scno- 
flro imprimis o io invaiefcit. Nunc, fi afociis, 
quibus fufpe&us eft, quibufque confidere mui- 
tum non poteft , deferatur ; ii noitris nos peri- 
culis non indormire featiat, invafurum ne alie- 
na, an fuis diffifurum eifet exiftimatis? cum 
prxfertim recordetur, fe puerum profugum, at- 
que ejedum in iis fedibus quaefiife periugium, 
quibus nunc mortiferum inferre bellum medita- 
tur. Adverfus hoftes tam infirmos , fociis tam 
valentibus, eademque nobifcum caufa conjun&is, 
dubitamus, P. C. , dijudkata jam fere belli for- 
tuna, eo progredi, quo, incerta etiam vkloria, 
defcendere oporteret? quid tu igitur hoftes con- 
temnis, a quibus tantan Reipuolicx perniciem 
comparari dicis? Ego vero.P. C, nequeita con- 
temnendos puto, ut ne^ligantur , neque ita ttie- 
tuendos, ut defperemus; eoque validioraadniben- 
da eiie remedia cenfeo, quo vehementius ingruit 
malum: ni!i ii quis eft, qui porire turpiter , 
quam iervari fortiter malit. lllud vos ad extre- 
mom pro meo 'liimmo in patria n amore, pro- 
que tanti dilcriminis m line rnoneo , ut 

ctiana, atque etiam ptoipiciatis, ne magnoruai 

Ro 



Libcr Primm. 129 

Regum amicitiam taata in re invitatos refugif- 

fe aliquando pceniteat. Finarii caufa ejufmodi 

eft, ut in ea dignitas, falus praterea univerfs 

Reipublicse contineatur. Nihil eft medium, P. C, 

aut Finarium quovis bello, focietate, periculo et- 

iam , & ja&ura retinendum eft , aut hofti parendum 

fuperbiflimo , aut denique hxc Urbs pulcherri- 

ma, hxc Patria omnium noftrum in vaftitate, 

atque in folitudine relinquenda. Hac oratione 

commoti Patres, impendentique Reipublicae cla- 

de deterriti, fimul freti fortuna, quas Borbonio- 

rum velificari votis videbatur, famaque copia- 

rum, qux in Hifpania, qux in Gallia parari 

ingentes dicebantur , focietatem, fui muniendi cau- 

fa, cum Borboniis inire decrevqrunt: ex eoque 

decreto, &, nequis rem enunciaret , jure jurando 

fancitum eft (poterat enim intempeftive enunciata 

res perturbari) & quibus conditionibus confieri fo- 

cietate placeret, Hieronymo Grimaldo fcriptum eft . 

Is erat Reipublicae ad Hifpaniarum Regem Legatus . 

Villa eft Regis Hifpani ad Tagum amnem 

in Aranguefiano venationum frequentia., & aqua- 

rum amoenitate nobilis. Ibi cum eflet Rex ani- 

mi caufa, Legati Borboniorum Regum, & Hie- 

ronymus Grimaldus, de quo di&um eft, inter 

fe colloquuntur. Vormacienfe foedus Aranguefia- 

no efle faedere infirmandum . ltaque rebus agitatis , 

conditiones cum conveniflent, foedus i&um eft. 

Conditionum haec erat fumma: Borboniorum e- 

xercitus, clafles commeatu, portu, Refpublica Ge- 

nuenfis terra, marique juvet: Iis auxilio decem 

hominum millia ornata, inftru&aque cum xxxvL 

bellicis tormentis fubminiftret: Ne prius fubmi-* 

l ni- 



130 De Bello Italico 

niftret, quam Borboiiorun exercitus conjun5K 
fint, quamque ultra montes fuerint, qui agrum 
Geiiuenfem Septemtrione n verfus a Gallia Ci- 
falpina dividunt, & LigufHca; fauces appellantur: 
Reipublicas Geauenfis oppida, agros, fines Bor- 
bonii Reges tucentur : Philippo Hifpani Regis Fi- 
lio Regnum in Italia uti conftituatur , omnes com- 
muniterarmis 5 opibus curent . Hifpanise Rex Rei- 
publicaj Qenuenii,auamdiu bellum in Itaiia erit, 
duodecies HS. in fingulos menies det : Lavinium, 
Cenopha, Monf-grocius, Pares oppida, eorum- 
que oppidorun agn, quo jure a Phiiippo Vi- 
cecomite Mediolanenfium Duce antiquitus Ge- 
nuenfes receperant; item Serravallis oppidum, 
arx, ager, quo item jure paucis ante annis a 
Comite Leonardo Auria acceperant, eo omnia jure 
Genuenfium fint . Reges erga Genuenfes eodem, 
quo erga fuos 5 animo fint, caveantque, nequa Ge- 
nuenfibus in ve&igalibus, terra , marique exercen- 
dis fraus, nequa injuria ab Hifpanis, Gallis, Nea- 
politaniique naviculariis, & Mercatoribus fa£ta fit. 
Jam.Gagius Genuam pervenerat, praterque 
moenia Urbis cum pertranfire caepiifet exercitus, 
portas occluferant Genuenfes,3c popuiarium exi- 
tus, militumque diligenter coercebant introitum, 
nequa aut illorum inlcitia, aut horum licentia, 
parvifque, ut iipe fit, caulis, magna fieret re- 
rum commutatio, neu quam etiam fufceperant 
a principio belli perfona.n, ut medii eflent, & 
adnuc tuebantur, intempeftive deponerent. Ac 
tametfi Gagius, qui ad Langenfes ( Porcifera hic 
cit Pagus valli) idoneo loco caitrapoiuerat, ma- 
gnopereeosadiiortabatur^utauxUia libi mitterent; 

alia 



Liber Primus. 131 

alia ratione fe aoa eife ad hoftes iturum, quos 
nunero, & loco fuperiores elfe inteiligeret ; ta- 
men in eo perfeverandu.n Geimenfes putabant, 
ut ne prius mitterent, quam noftereifet exercitus 
ultra eos moates profedus, qui Ligurian a Gai- 
lia Cifalpina dividunt, & Ligufticaec, ut diitum 
fupra eit , fauces appeilantur: idque ipfum int 
Arangueliano foeJere adfcribendum, eaque de 
caufa curaverant, quod verebantur, ne patefaiia 
ante id tempus ibcietate, ftatin in fiaibus fuis 
Auftriacos hoftes hab:erent, id quod Reipublicae? 
detrimeaiofum eflfe exiftimabarit . SLnul defcen-- 
dere aperte, palamque in partes auxiliis miffis 
nolebant, nifi prius exploratis quantum poterant 
rebus, quarum prope certus videri tum poterat 
exitus, atque adeo oftendendas amiciti^ tempus 
opportunius, cum tnbus magnis Philippu Gailo- 
rum, & Gagii exercitibus conjunilis in Galliam 
Eorbonii Cifalpinam irrupiiient: ipft autem ad- 
verfus vaftitatem, caeterafque beili clades, Sc Lk 
gufticarum faucium anguftib, & tantomm. exer* 
cituum conjun6lione tutiores eifent. 

At Gagius neque fine Genuenfium auxiliis 
Ligufticas fuperari poiie fauces dicebant, neque 
ducis confiderati eiie judicabat , eos reiinquere 
poft fe non aperte ibcios , a quibus omnia fere ad 
bellum neceilaria expedanda eiient, 8c quorum 
auxiliares copias tanquarn obfides habere poifet. 
perpetuse ipiorum erga Borbonios voluntatis. 

Ir\terim Philippus Gagioad duo miiiia Dra- 
conum, 8c provincialium Hifpanorum Pyrochi- 
trophorum cohortes fumma virtute, quibus Augu- 
ftinus Aiiumada prxetar, auxilio miiit; item 

I z Fa« 



132, De Bdlo Italtco 

Patris, Socerique nomme Marchionem Chetar- 
dienfem Gallum, 8c O-Walium Hibernum, qui 
apud fe in exercitum erant, Legatos Genuam 
miiit: quorum alter Sarmatica erat legatione no- 
tus 5 alter, ut poftea, confe&o bello, cognitum eft, 
conciliandx pacis auitor prascipuus fuit, cum 
poft incomnodam plures Genuse menfes fimula- 
tana^ valetudinern , mutandi, ut diSitabat, caeli 
caufa, in Britanniam profe£tus eft . Hi igitur 
in Senatum introdarti, Gailiarum fe fe, atque 
Hifpaniaruot Regum nomine, quorum infignis 
femper fuhfet , & pr&cipua tunc eifet erga Rem- 
publicam benevolentia , & fides , veniffe oratum 
dixerunt, ut auxilia Genuenfes Gagio fubmitte- 
rene, quae nifi ftatim fubmittantur , non poffe 
Hifpanos, Neapolitanofque omnino progredi , & 
futurum fortalie, ut ad nihilum incredibilis eo- 
rum virtus recideret, aufi qua funt afcendere 
alnilimos montes, tranfire rapidiilimum flumen, 
extremam tolerare inopiam , qu# facilia ex diffi- 
cillimis non tam ani.ni magnitudo iilis innata 
nationibus, quam Genuenfis auxilii fiducia rede- 
gerat : non fe fe arbitrari temporis cauU, aut (1- 
muhua Genuenfes amicitia focietatem cum Bor- 
bo.iiis inftituiife. Quid tam porro juftx , verx- 
que amiciti# repugnare, quam (i, quod triduo, 
ad fummum quatriduo praitaturi ex faedere fint • 
fijjliilimorum id amicorum precibus reprxfentare 
illiberaliter quodammodo denegent? debere eos 
communem potius utilitatem, ex qua om.ua ho- 
mines interpretari foedera oportet, quam foede- 
rum formutas, & verb.i (peftare: fa&um dic 
Aranguciiiiimn fa-dus, ut communibus viribus 

com- 



Liber Prtmui. 133 

communis repellatur hoftis : at Genuenfiuni 
cundacione ifta inopportuna non repelli, ied in- 
vitari hoftem, ut, Gagianorum militum paucita- 
te contempta, Ligufticas continuo fauces occu- 
pet: quibus occupatis, & Gagium ad rem geren- 
dam inutilem efficiat , Sc ipfos quafi in vinculis 
habeat, ne ea, quae Reipublicx intereife cogno- 
verint, qu?equx ille admodum timet, decernere 
audeant- Id vero fi accidat, quo tunc Arangue- 
fiani faederis conftlium? Quo virium communi- 
caniarum fpem? Siu autem in coraiiiis capien- 
dis unam intueri fortunam velient, omnia ha- 
ftenus accidiife Auftriacis adverfa, Borboniis fecun- 
da: illorum femel, atque iterum ab invictiifimo 
Rege Gallorum fufas in Belgio ac fuperatas co- 
pias, quas Batavorum etiam, & Britannorum e- 
xercitus fublevabant: unam ciie in Italia Ge- 
nuenlium civitatem, quas certiflimam Borboniis 
viftoriam creare poffit: ejus patefadta focietate, 
fugae fe ftatim Auftriacos mandaturos,. neque 
ullum confiftendi illis in Italia iocum fore . 
Proinde vel amicitiaj, vel utilitatis , vel denique 
fortunae caufa ne cundarenturauxilia Gagio fub- 
mittere : libere jam , atque audader defcenderent 
in caufam, Sc quos hoftes jamdiu fenferint, pro 
hoftibus aliquando haberent , 

Genuenfes Legatomm permoti eloquentia y 
quam Borboniorum adjuvari viiloriis hteliige- 
bant, & quod ingratum fane videba&r tantulae, 
ut apparebat^ reicontroveriia, in ipfo focietatis 
initio fociorum oflfendere animds, & quod eo 
erant progrefli, ut magis liceret non caepiiTe , 
quam coeptum iemel non exequi ufque ad ex* 

I 3 tre- 



*34 De Bello Xtalico 

tremum. Millia hominum o£fo, & qu£ ad eo* 
rum, bellique ufum pertinebant , auxilio mitten- 
da eiie Gagio ftaum cenkierunu Horum fumma 
imperii tradita Joanni Franciico Brignole-Sale 
eft, cujus poftea., cum Reipublicge Principatum 
adeptus eft difficillimo tempore, virtus nobili- 
tata eft . Item S. C. , quo mitti auxilia 
decreverant , renunciari Auftriacis , eorumque 
fociis per legatos oportcre iuos, ftatuerunt. Tan- 
ta autem erat erga Reges obfervantia Reipubli- 
cx^ ut ne Regi quidem Sardiniss ipfi nomina- 
tim bellum denunciaverit, tametii Vormacienft 
irritata foedere iuas ab eo imminui , trahique in 
difcrimen opes videret. Et per eos forte dies ac~ 
ciderat, tit Eques Alfierius, qui in agro Nicx- 
enfi Sardinienfibus copiis pneerat, in Genuenlium 
oppidum Albintemelium, ubi Hiipanorum erant 
horrea conftituta> impetum faceret, & prrdidio 
dejetto, iVumenti^pabulique^quod iubito poterat, 
per equitescomportaret , reliquum 5 necui Genuen- 
fibus ufui eiiet, incendio corrumperet. Denuncia- 
tionem Reipublicse Britanniae Rex cum intellexkiet, 
minacirer relpondiiie fertur^cum fuarum clalliurri 
Prafettis imperaturum dixerit, liquid in eam rem 
fibi videretur, quanquam Genueniium apud eurn 
Legatus neque amici, neque hoftis loco hibitus 
Londini permanient. Rex autem Sardiniae nihil 
acciclhic novi dixit, fi Genuenies bellum denun- 
ciarent^ quod iuis favendo hoftibus jamdiu \ 
rent, neqiK* ita tamcn occultiilime , ut perfpici 
non poiict. Quibus auditis, Hieronymus Curlus j, 
qui apud Regem Genuenlium Lega us erat, in 
patriam rediit, illato beilo. At Bartholomseus 

Lau- 



Liber PrimuS. 135 

Laumellinus, qui oppido Novis Genuen:iurn 
juifu praerat., ad Comiteai Sculemburgium in 
caftra Auftriacorum fe contulit, atque ita ex 
au^ioritate Senatus cum eo egit: Genuenfes ne- 
que priores Auitriacorum focio, atque amico 
Regi Sardinia:, neque fine caufa, bellum denun- 
ciare; neceifario facere, invitos, atque omnia 
prius expertos, fi qua poffet sequitate componi: 
unum fe fe infimis pene precibus oraffc, ut quas 
Reipublicae optimo femper jure fuiifent, atque 
effent , ea eiie infigni injuria ne definerent : ne 
id quidem propter Vormacienfe foedus impetrari 
potuilfe: fuos jarn ab Rege Sardiniae fines vio- 
lari, ad Albintemelium effringi, diripique horrea : 
quonam hxc omnia, nifi ad Reipublicaj perni- 
ciem pertinere? proinde non eife ipfis fuccenfen* 
dum, fi, ut effet diclum, neceffario ad arnia 
defcenderent , q\xx inferri fibi jarnpridem vide- 
ant, fi fui muniendi caufa Borbonios focios ad- 
fcifcerent, fi iis auxiiia mitterent: nihil fe pro- 
pterea de fua erga Auftriacos benevolentia , at- 
que obfervantia detracium arbitrari; quandoqui- 
dem jure Gentium obtinuerit, ut amicos con- 
tra amicos auxilio juvare, falva amicitia, liceat; 
nemini injuriam facere, qui fua tueatur; impe- 
rium fe fe acceptum a majoribus veile confer- 
vare: quo imperio ille haberi indigniffimus de- 
bet, qui retinere illud quacumque radone aut 
non poffit , aut non audeat . Dicentem Laumel- 
linum interpellat Sculemburgius, & difcedere 
conantem prohibet, eodemque temporis veftigio 
Clericianae legionis inftru&oreni cum cquitum, ac 
peditumparte raittit^ qui Reipublicae prafidium, 

I 4 quod 



1^6 Dc Bello Italico 

quod erat Novis, captivum abduceret, ipfumgue 
oppidum haberet prsedse loco * In quo nonnulla tuit 
hominum querela, qui Sculemburgium fuas magis 
ixx, quam juri Gentium obtemperaiie dixerunt. 
Habebat, uti diximus, caftra Gagius ad 
Langenfium pagum > & ficuti Genuenfium dili- 
gentia omnium copia rerum abundabat, ita pra> 
miorum tenuitate, quibus donare exploratores 
ipfe confueverat, flagitiofe erat ab exploratoribus 
imparatus. Nam Gagius aliense pecuniaj non 
appetens, fuae parcus habebatur: id quod non- 
nulli in Imperatore reprehendunt, cui propofi- 
tum unurft illud eife debet, utvincat,& vi&o- 
nx caufa non fuis, non alienis parcere bonis 
oportere ajunt. Sed exploratorum paucitate fie- 
bat, uti hoftium neque conlilia, neque itinera 
cognofcerentur, ut levi auditione, & falfis ple- 
rumque rumoribus interdiu, noduque conclama- 
retur ad arma; fic ut tam incertis rebus non 
militibus quies, non ducibus ratio eifet certa im- 
perandi, omniaque erroribus, ac fufpicionibus 
perturbarentur . Qux res impetus etiaai noftros, 
confiliaque tardabat; propterea quod non fatis 
celeriter explicari poterant , cum ignorarentur ea , 
qux apud hoftes gerebantur, & ad quae accom- 
modare fua faepillime conlilia Imperatores lolent. 
Pmerca Philippici exercitus mora, quiaim Ga- 
giani exercitus iter confentire debebat, non | 
vo erat noftris ad progrediendum impedimento. 
Philippus enim, expugnatis in itinere Loano, 
Oneliaque, caftellis fatis munitis, procedere y 
latim, ac Savonem vix aliquando tandem per- 
veniiie dicebatur. Hxc erant,qux Gagio diutiu» 

ad 






Liber Primus* 137 

ad Langenfium pagum morandi afferrent caufam* 
Jam Philippi, jam Genuenfmm auxilia ia 
Gagii caftra convenerant, Sc tanto militum nu- 
mero au&is copiis, ad hoftem proficifci Gagius 
conftituit, cognita prius loci natura, quae erat 
ejufmodi. Porciferam vallem, quas in longitudi- 
nern pailuum circiter x. millia patens ab amne 
appellatur, qui iilam interfluit, quique modicis, 
ac prope nullis aquis eft, nifi maximi accidant 
imbres, neque longius ab Genua millibus paifu- 
um iii. Arenam inter, Cornilianumque pagos 
in mare influit; quam vallem hominibus, aedi- 
ficiifque frequentem, & cultu, profpe6luque arnae- 
nam colles cingunt leniter acclives, qui in mon~ 
tes ftatim aifurgunt editos, atque afperos : atque 
hi in anSas tandem coguntur fauces , quas Ligu- 
fticas appellari diximus. Has intra fauces una eft * 
militaris via, reliqua funt prseterea itinera duo, 
quibus etiam patet aditus ad Genuam paulo ta- 
men impeditior, atque difficilior; quorum itine- 
rum alterum ad dexteram eft Ligufticarum fau- 
cium ab ea parte ? qua mons eminet Flacconius, 
Iriaque amnis labitur; ad finiftram eft alterum 
ad alterius item montis radices, qui Gazius di* 
citur, editiflimufque eft omnium circumjacen- 
tium. Tam illa militaris via latior, quam an- 
guftiora hxc itinera duo in unum confluunt ul- 
tra Ligufticas fauces ad 06lavium vicum, eo- 
que Gavium verfus, Novafque itur, oppida Ge- 
nuenfium. Magna eft harum faucium in bello 
opportunitas, ut qui eas prior occupaverit, ho- 
ftem repeliere levi negotio queat ; fi a duce mi- 
lites non deferantur, & fi 3 qui vallem, montef- 

que 



13» T>c Bello Itallco 

que incolunt, armis aptiflimi homines ac ferl, 
confentiant. Tunc eas occupaverat prior Gagius, 
& prafidio cohortis impolito, atque addita mu- 
nitione diligenter tuebatur. Auftriaci^ne faucium 
praoccupatione premerentur, impetum adverfus 
montem facere in cohortem conantur, noftri, ne 
locum maxim# opportunitatis turpiter dimitte- 
rent, paratiiTimo erant ad propugnandum animo. 
Contenditur praelio; Sc noftri, quod loco, nu- 
meroque praftabant, celeriter hoftes dederunt in 
fugam: fugientes fylvse, tramitefque texerunt, 
a quibus illi prote&i, atque occukati, paucis 
amiflis, ad Ottavium Me vicum receperunt, 
iifque fefe adjunxerunt, qui fubmiifi a Sculem- 
burgio numero ad feptem millia cum paulo an- 
te vicum tenuerant, & nadi opportunum non 
longe a Lemure amne in valle collibus pr&fepta 
locum, qua neceiiarius erat noftris, & perangu- 
ftus, fi perrumpere vellent, aditus, hu.ic fotia, 
atque aggere communiverant , & occupatis coIIn 
um jugis, loci natura, atque operis munitione, 
circumjedifque ibi forte muris, quibus agri pri- 
vatorum ambiebantur, freti pronibere noftros 
tranfitu fperaoant. Quibus rebus cognitis^ Ga- 
gius, profectionilque, uti demonftratum eft, fu- 
icepto confilio, farcinarum, atque impedimen- 
torum magnam partem Genuam verfus remitti 
jubet, quo tutius collo^arencur, neque muho 
militum prarfidio ad ea tuenda opus eifet, ipfe 
expeditiore, & in tres partes diftriburo exercitu, 
occurreret hoftibus. Dexteram partem eo ire iti- 
nere iuflit, quod ad montem pertinere Flacconi- 
um dbrimus, eique ducem Vievillaeum JLcgatum 

pra> 



Liber Primus. i$g 

prafecit: finiftrae Comitem Sevium Legatum 
praepoluit, qui prater montem Gazium eam du- 
ceret. Dux Mutinenfium, ipieque una Gagius 
media; aciei pr&fuerunt , & militari illa intra fau- 
ces via proceiierunt . Equitatus poft tergum re~ 
jeixus, quod locis afperis, atque concifis ejus 
inutilis opera videhatur, lentius fubiequebatur, 
agmenque cogebat. Legatis mandatum erat, ut 
iter moderarentur, neu prius concurrerent , quatii 
telum emitti exaudirent, ut undique uno tem- 
pore ad emiiii teli iragorem in hoftes irnpecus 
fieret ^ nullaque illis •> ut inferioribus nurnero., & 
ab utroque latere circumventis fpes fugas relin- 
queretur. Appropinquabat hoftibus Gagius; at 
Legati morabantur. Namque circuitu majore, 
& afcendendis 5 delcendendiique collibus longius 
erat Vievillaco iter; & Sevius prater eandem 
interfepti itineris diflficultatem in ipfos imprudens 
inciderat hoftes, qui omnibus ab ea parte falti- 
bus deceififle falfo dicebantur, neque, certi quid 
eflet, fciri per exploratores poterat, quorum , 
ut fupra docuimus-, mira erat paucitas. Ac ta- 
metfi loco eos. confeftim cedere coegerit, id ip- 
fum tanien fuum hoftibus iter aperuerat, & mo- 
yx injecerat aliquantum, utab fuo latere circum- 
ire in tempore hoftes, ficut convenerat, non 
poffet. At ii, qui in media erant acie, cum pro 
fe quifque in confpeftu Ducis Mutinenfium, & 
Comitis Gagii Imperatorum etiam difficillimis 
rebus operam navare cuperet, retineri non po- 
fuerunt, quin locum fubirent iniqimm, hoftium 
afcenderent aggerem, adeo ut nonnulii fublevati 
alii ab aliis in furnma confiftere munit ione , ibi~ 

que 



140 De Bello ttalico 

que propugnantes interficere auderent. Hoftes locci 
freti manu, & natura munito facile noftros au- 
dacius fubeuntes deturbabant , &, cum nullum 
fruftra jaculum defuper mitteretur, caedebant > vi- * 
■debaturque jam non fine ingenti noftrorum cae- 
de perrumpi poffe, propterea quod magno ipiis 
loci iniquitas praefidio, noftris detrimento erat# 
Quod cum Gagius animadvertiiiet , iubito tor- 
menta aliquot adduci, quibus agger dirueretur, 
& adverfa locari juifit. Qua re perterriti , fimui 
cum altera ex parte prope jam Sevius adeifet, 
ex altera Vievillseus defcendere impreiiionem jani 
fadlurus cerneretur, tum a fronte fuccedere no- 
firi acriter non deiifterent, illi, reli&a muaitio- 
ne, ad O&avium vicum, indeque citiffime fefe, 
circiter o&ingentis amiifis, ad Sculemourgiuni 
in caftra receperunt. Neque illorum quilquam 
fuperfuiifet, fi aut Legati ab utroque latere, ut 
erat praxeptum, uno in hoftes concurrhient tem- 
pore, fugarnque iis interclufiiient, aut fugientes 
pars equitatus, quem omnem non fatis pruden- 
ter rejeftum eiie poft tergum dixitnus, confe&ari, 
atque opprimere potuili 

Recepto Gagius O&avio laboriofa Gaviuni 
via proficifcitur , quam etiam hoftes interrupe- 
rant, ut eilent noitri ad infequendum tardiores: 
quo cum tandem vehiffet, oppidum ipfum, quod 
arcem habebat fatis vahdam, communire, atque 
inftruere jubet, ut eo pecuni ibli- 

atque omnem belli apparatum con- 
dum ipl eviilium 

Legatum, lo agmini \ n- 

das Novas, Sc commeatuum ab Genu^ fubve- 

&io 



Liber Vv)mui. 14* 

flioncm explicandam mittit; Sevium pmerea 
Legatum mittit cum tormentis fex, duobufque 
millibus hominum ad expugnandam Serravallis 
arcem: qu# quanquam ad Iriam amnem pofita 
natura probe munita eflet, prafidiumque ibi ccc. 
militum legionariorum Sardinise Rex haberet, 
quibus Roicius caftrorum Praefe£ius praeerat, ni- 
hiio tamen minus longinquam oppugnationem 
fuftinere non potuit. Vehementius enim a Sevio 
oppugnata, quam a Rofcio defenfa, cum jam 
miliium prsefidiariorum ftationes ollis taft^e in- 
cendiariis deflagraiient , undecimo ab oppugnatio- 
ne die, deditione faila, capitur, & Genuenfibus 
ex Aranguefiano foedere attribuitur. 

Interim Philippi, Gallorumque exercitus Sub* 
alpinorum prsefidiis e faltibus Montisferrati de- 
jedis, atque Aquis fubito Statellis a Pignattello 
Legato occupatis, ea feiicitate, quae plerumque 
adeft novantibus res, omnem circa regionem in 
fuam celeriter poteftatem redegerant. Quibus 
cognitis, Gagius difcedendum Gavio, ulteriufque 
fibi progrediendum exiftimavit, ut, cum Philip- 
pi Gallorumque copiis conjundis fuis, uno con- 
iilio beilum adminiftraretur, fummaque imperii 
ad Philippum Philippi Hifpani Regis F. refpice- 
ret. Erant numero, & genere hominum praftan- 
tes copi^ Hifpanorurn, Gallorum, Neapolitano- 
rum, Genuenfium. Marchio Malibojus Gallis 
prxerat Gailise militiae Magifter : lxii. millia pe- 
ditum, viii. equitum habere in armis diceban- 
tur . Magna muititudo , magnufque ex tantis' vi- 
ribus animus, ut nihil fibi impeditum , nihil ho- 
ftibus tutum arbitrarentur . At Sculcmburgius , 

col- 



142 De Bello Italico 

colledis, qui ab O£lavio refugerant ad Ripal- 
tam, Novis reli£tis, citatum agmen rapit, ibi- 
que loco munito, ftuminiDuique circumfufo ca- 
ftra iocat de fu ri na rerum ad nodum folicitus . 
Neque minus xftuans, lahoranfque ab Augufta 
Taurinorum Sardininioe Rexvenerat incaftrarquas 
quidem Tanarum inter, Padumque amnes pofita 
loci natura, pontibus, atque additis operibus 
munitiffima erant, & ab beilum ducendum aptif- 
lima. Ipfe enim praefidiis, locifque difftcilibus 
hoftium impetum frangere , & tra^aiidis condi- 
tionibus, ac fimulatione cum Gallis ineundx fo- 
cietatis pradentem proceiiam devitare, confiiium- 
que ex tempore, ac fortuna capere meditabatur. 
Ita Hifpanis, qui nunquam vi£fci 5 nunquam 
viftores toties cum hofte conflixerant, & iis, 
qui, GagioDuce,Pontificias ultro, citroque Pro- 
vincias diu pererraverant , neque tamenquicquam 
profecerant, <k iis, qui in alpibus ad Italice por- 
tas fexennium jam fere obverfati , in illam auxi- 
liis etiam Gallorum irrumpere, cum iaroe tentaf- 
fent, nunquam potuerant; farta cum Genuenfi- 
bus focietate, fubito in Gifalpinam iterGalliam 
patefa&um eft. Auftriaci autem, quimagnoani- 
mo ingentique fiducia gerebant bellum, quod & 
mare Britannis fociis tenebant ., & locis confide- 
bant natura munitiilimis, eofque ex Vormaci 
fi toederc fpiritus fumpferant, ut Itaiiam omnem 
fuam dicerent, aliis eriperent, aliis donarent, 
modo refpicere fefe, & luis timere rebus coepe- 
rant. Tanta, traduftis ad amicitiam, & focie- 
tatem Borboniorum Genuenfibus^ fa&a eft rerum 
in Italia tommutatio. 



COMMENTARIORUM 

D E 

BELLO ITALICO 
LIBER U. 



CASTRUCCII BONAMICI 

Commentariorum de Bello Italico 

LIBRI SECUNDI 
A D 

P H I L I P P U M 

BORBONIUM 

Parmenfiura , Placentinorum , & Guardiftalleri* 
fium Ducem, Ferdinandi Regis Hilpaniarum, 
Sc Caroli Regis Neapolis & Sicili& Fr. 

PRiEFATIO, 




Uerela illa vetm ■■> eoi- 
rumque^ PHILIPPE Dux, 
crebris ufurpata fermoni- 
bus 7 qui inani quadam 
antiquitatis fpecie com* 
moti , faQidire prcefentia 
confueverunt : interiijfe jam apud nos pracla* 
rum olim genm hominum , atque virtutum * 
71 on magnopere me quidem unquam movitj qui 
multa veteriJfus concedens , non adimo nofirh 
temporibus rerum gloriam maximarum; eam* 
demque femper fuijje video hummoe naturcc 

K con« 



146 Prcefatio . 

conditionem^ ut , //r^ optimum quidque rarif- 
fimum ftt , numquam tamen non extiterintjin- 
gulares vtrt ^ atque omnt laudis genere excel- 
lentes. Nam^ ut alta omittam^ qui belltcts a- 
bundarent laudibus , atate certe notfra non de- 
fuerunt . Federtcus quidem Borujpce Rex in 
Germania , Mauritius Saxo tn Gallta , at- 
que tn Ht r panta foannes Gagius dtgnt fane e- 
xiftimari debent , qui cum tllts Imperatortbus 
conferantur, quorum magnum efl in Gr#cis y 
Romanifque literis nomen : & multa funt do- 
fni^ miltticeque gefya ab Genuenftbus hoc tem- 
pore^ adeoque prxclara , ut vetus illa Italorum 
virtus , quam nimia jam jervitute oppreffam 
eluxerant ovnnes, revicata ab illis inlucem^ & 
auHa etiam ftt . Atqui , Ji ullum ejfe potefl 
temporum difcrimen, non in vetu^atis , aut 
novitatts nomine , fed in eo pofttum e$, quod 
fortunatiores cteteris atates quzdam fuerint 
fcriptores ?tattg illu^res^ qui eorum hmitnum y 
qui tum florebant, reHeque fafforum memoriam 
fcriptis commendatam fuis , nulla extingui ob- 
Itvtone voluerunt. Quo mihi vehementtus ex 
nodris homtnibus it excttandi videntur, qui 
ingcnio , dottrinaque pwvflant ; ut , quoniam in 
?2ofiram cetatem res tnciderunt , vtrique maxi- 
jne memorabiles , ne tantum illius dccus jace- 
re pattantur tn tcncbris, aut incondttis, vel 
ineptis narrationibus illu/irari putent . Hilhria 
W, qihc mngiftra vitcV ftppellatur , & pofle- 
ti maxime inferviat^ opottet; non quid 
atium tantummodo^ qurve die Jit , id oflcn* 
datyfed quo conjilio^ quaque ratione qeftum 



Trcefatio . 147 

ftt, de^n^rare debit ; neque fant mentis po- 
fieri curabunt fctre , ut eleqanter accubnzrh 
impsrator^ quove tenporis punElo in urbem 
/iliqxam ovam introierit , fed quam perite fen- 
tentiam fuam dixerit in concilio , aut ftrenuz 
in acie dimicaverit. At vero his temporibus y 
qui rudia quxd.rm monim^nta copio r e , dtligen- 
terque collefta atque annotata proferant labch 
riofi homines ; quorum induflriam non contem- 
no equidem, qutppe quam pojfe biflortco utilem 
ejfe videam , funt etiam multi ; qui autem ht- 
fioriam itafcribat, quemadmodum Thucydides y 
& Xenophon apud Grtecos, Sallu(lius y & C#- 
far apud Romanos^ & ne noftros contempfiffc 
r jidear y Macchiavelltus y & Guicciardinius or« 
nate prudenterque fcripferunt y reperietur for- 
tajfe nemo . Atque hujufce rei culpnm nonnul- 
li in principes transferunt^ qui cum honedi^ 
fcrtes videri malint y quam ejfe r illos fcilkeP 
exttnftos velient , quorum per literas y fcriben* 
dique genus grave , & liberum fua vitia , >detra~ 
£lts fimulationum involucris 5 in oculis hominum , 
atque tn celebrttate njerfantur omnium gentium . 
Egovero non tam princtpum iniquitatem^ quam 
perverfitatem accufaverim certorum horninum y 
qmcongelaqudedam temere obtrudunt tanquam 
aliquod hiQoricum opvis perfettum^ nihilque ar- 
roganter fane probant , nifi quod fe affequi poffc 
conjidunt. Qutbusnon dubito ^quin mirificus is ar- 
chttettus vtdeatur^ qui materiam , calcem^ ca~ 
menta convehat , perfetiione operisnegle£la,Sed 
horum perverfitate judicii HU paulattm mon« 
fira irrepjerunt^ ut alii in coacervandis publi* 

K 2 cisy 



148 Prgfatio . 

cis^ privatifqne tabults cetates contererent ip* 
fas, fe r eque propterea mi^nos appellari hi%- 
ricos vellent ; alii deleciu verborum^ ac fen- 
tentiarum hiflortam fieri mendofiorem crederent ; 
aitt denique de ipforum veterum ht'iortcorum 
laude detrahere non dubitarent , cum dtcerent , 
quod res gefias exomavertnt 5 confiltaque Regum y 
atque Imperatorum fuftus explicavertnt 5 pec- 
cajje eos in hifyoria vehementer y quos qui fe- 
quuntur^ ii funt uni laudatijJimi.Tametft pu- 
dere illos arbitror fententi<z fuce^ cum videantj 
eorum^ qui ad illas ineptias abierint , fcripta 
evanefcere flatim , vix ut appareant ; eorum 
autem^qui ab optimorum hi%ricorum vefiigiis 
non recefferunt y pofieritate ipfa^ cui potijjimum 
fcribere debemus, crefcere , & confirmari. Me 
certe magis piget, nobiltjjimorum au6lorum gra- 
vitatem^ & vim non ejfe in fcribendo ajfecu- 
tum^ quam fecutum ejfe poeniteat. Quanquam 
?? e conatus quidem ipfe contemnendus efi in 
maximis pr&fertim rebus: Atque eo me minus 
indttuti met pcenitere oportet^ quod grate , li- 
benterque intellexjrtm , trans mare, tranfquc 
alpes , quibus in locts pr&clarijjimx artes , ac 
dtfciplina vehementius jam^ quam in carum 
quafi parente^ atque ahrtce quondam I: 
tpfa coluniur , non reprehendi rationem (eriben- 
dt meam ; exemploque nofiro experreftd ejfc 
hommum ftndia, qui majore pnfcHj^ quam 
nos^ ingenio , atque eruditione td efficiant ; ut y 
cum cetas noft mllis. 

veteribus cedat^ pulcherrim& ettam alicuius 
bijiorix laude cum tllts adnequata 

tur . 



Prtefatio. 149 

tur. Verum, quod bonos altt artes^ omnefque 
ad ea potiffimum perfequenda incenduntur , qui- 
bus ad opes^ atque ad honores prxmia funt con- 
fvtuta, eruditorum idcirco hominum ftudiis 
accedat necejfe efi Principum liberalitas , atque 
optimus in praeclaros auHores animus. Magni- 
ficum efi^ vereque regium, eorum, quibus tm- 
peres^ utilitati fervire ; Neque major ad po- 
puloSy quam ex re£le confcripta hifioria perma- 
nat uttlttas. Qu<z quidem hifioria dat princi- 
ptbus regnandt^ dat populis prcecepta parendi, 
propofitifque virtutum exemplis, & prcefe??tes y 
& pofteros longe omnes excitat ad vera-rvy^ 
gloriam^ quce magnorum eft in genus ho- 
minum pervagata fama meritorum. An^ 
cum fordido , atque humili cuique e plebe 
cpes patere Principum debeant ^ quod non 
tam ipforum, quam communes omnium fint ; 
iis erunt occlufa^ quorum literis^ atque prcece- 
ptts beata fu?it civitates^ ipfi clari Principes , 
ac potentes habe?ztur? Si leviores artifices y quod 
corporis fimulacra ignotis ?iota facia?it , ?ion 
vulgaribus dignos prcemiis fummi Reges du- 
cunt ; qua?yi bentgne invitare 5 quam fovere li- 
beraltter decet eos^ qui virtutem illufvrium 
virorwm fcriptis exprimunt fais , & perutilh 
exemplt imitatio pofteris ut prodatur 5 divino 
ejficiunt ingenio ? 

Quce res^ Vos , magis quam cceteros com- 
movero debet^ oClart/Jimi BORBONII Prin- 
cipes, quorum tam multtz funt in Italia prce- 
fertim gefice res amplce^ atque magnifica?, ut 
carum pati intercidere memoriam grave fit- 

K 3 V* 



i <o Frcefatio . 

Vobis j Italia vero dignitati iniquum, virtun 
ipfi prope injuriofum futurum. Quis Carolt 
Neapolis^ ac Sictlice Regis fortitudinem? Quis 
confilium? Quis tuum, PHILIPPE Dux, ad- 
verfis^ fecundifque temporibus eundem femper 
antmum non maxime celebrandum^ ac fcriptio- 
we dignifjimum judicet ? Me quidem de Italico 
bello fcribentem , quod bellum atrox , (y peri- 
culofum propter Te totum^ atque abs Te fere 
tvtum gefium efi^ inaudita virtus rapiebat in 
ddmirationem fui. Videbam enim habuiffe Te 
puertttde tempus txtremum principium muximo- 
rum imperiorum^ neque^ cum ajjidue inter te- 
la^ ac c<zdes verfarere^cum frigore^ cum calo- ' 
re fape nimiovexabare, ullts wiquam ejfe pe- 
riculis deterritum , frattum incommodis ; eun- 
demque Te^ qui toties hofiium impetus penc 
puer fregeras^ gloriamque viceras omnium Im- 
peratorum , nunquam in vifforia fuperbum 5 /;/ 
bello crudelem fuijje intelligebam. Qii£ turt 
vero in pace moderatio? Nam^ cum fejfts^ at- 
que exhaufiis diutino bello provinciis, viftorcs 
communi faluti conjulere vellent , vtHi fucv : 
neceffarto faflum efi^ ut ea Tibi ItalicV pars 
obvenirety qiicz propter angufios fortaffe fincs 
non generi , non animo^ non tuts certe rebus 
gc a ts par cjjet : neque in hac aut tcmporum y 
aut fortuna tnjuria quifquatn Tc mjrenttvi^ 
lamentantcmque vidtt. Atque tllam tamcn 
Itiitct rcgioncm haud Te vel tdco indignam 
exiftimiivcris , quod Elysam Matrem Tuam 
edtdcrtt, Reginam cxccllotts anmto^ ac vi, 
U pwdittim. Qua una commcmordta Lmdi\ ni- 

hd 



Trcefatio. 151 

hil de Farnesiis confilto, manuque prtzftantibm 

vetertbus ejusprovtncix domi?its , nihtl de urbi- 

um pulcritudtne , agrorum ubertate^ civium in- 

genio, quam ad bonas artes propenJi y quam 

cxteris ho r pitales ftnt , nihil , inquam , attinet 

dicere . Una enim illa inobjcurare coeteras ejus 

regionis laudes, Ttbique, PHILIPPE Dux, 

non ingratum afferre laborum y ac pertculorum 

fruffum videtur. Sed hos ipfos labores, h<ze 

pericula, virtutes illas gravi^ & copiofa aliqm 

hi^oria non enarrare indignum fane eft^ atcjm 

ab Italtcorum ingeniorum prceftantia alienum\ 

cum prcjeferttm tanti Principis adventu Italiam 

ipfam otio^ ut vera fatenmm 5 languentem tur* 

pijjimo^ atque in mores abeuntem barbarorum fpes 

fit , commotam jam Caroli Fratris Tui Regno 

japienttfJimo^dT i?2vi£lo etiam Genuenfium exem* 

plo^ revocari aliquando pojfe ad optimas illas 

artes domi^ forijque recolevdas, quarum (ludio 

eluxit illa quondam, veluti divinum aliquod 

lumen . Equtdem^ PHILIPPE Dux, quanquam 

neque ufu fatis^ & ingenio parum poffim, no- 

lui tamen in tam abundanti rerum abs Te ge^ 

fiarum materia ipje mihi deejfe , Itaque fe- 

cundum hunc Commentariorum meorum de bel- 

lo Italico librum confcribere , Tibique confcru 

ptum ture , ac mertto dicare ??on dubitavi • ne- 

que putavi^ aut repudtaturum Te^ qui res ad 

fcribendum maximas adhibuijfes^ Jcriptoris pa- 

trocinium : aut^ cum alii five cejjarent^ five 

fcribere non auderent^ fedulitatem noflraminu- 

tilem cuiquam^ vel invidiofa?n fore . 



E'f a?v ertyvelfom > %aX\rV#v iccufi&ow yyVjrlo* 
fopis otktjQivov f&iov ryv in rtjs irpxyuxriKm IVo- 
pfas Tripiyiyvo^iviiv i(jnretpixv • Movj; yap outj; ^cij- 
pfc j3Xa|3vs eVf TayTO^ Houp£ h^ Trtpfs-otVgos npi* 
f<xs dhtitiim dnoTiKei ra fieKriom* 

TLqKv&ios* Irop. B/#X, <*< 



r S3 




COMMENTARIORUM 

D E 
BELLO ITALICO 

LIBER SECUNDUS. 



Dventu Philippi, Gallorum- 
que in Cifalpinam Gailiam, 
Gagiique aufto exercitu auxi- 
liaribus Genuenfium copiis, 
Auftriaci, qui ad equitum, pe- 
ditumque rnillia erant xv. , ma- 
gnum in timorem perveniunt, 
ne, congredi tam impari nu- 
mero fi cogantur, delperatis rebus, Italiam di- 
mittere omnem necefie habeant. Rex autem 
Sardiniae, cujus maximeres agebatur, animo vai- 
de laborabat, ut ab imminenti fefe periculo eri- 
r peret. Uli erat certiffimum omnia prius expe- 

ri- 




1^4 Dc Bello Italtco 

riri, quam Philippum Hifpani Regis F. Neapo- 
litaniFr. haberemagnum in Italia imperii aemu- 
Ium, & finitimum. Itaque focios fuos de auxi- 
liis Germanos, de pecunia Britannos adhortari 
per literas , nunciofque non defiftit: quorum al- 
teri Borufco, alteri domeftico bello (quod Ca- 
rolus Odoardus Stuartius Roma improvife pro- 
fedus, & Stuartianis in minori Britannia parti- 
bus excitatis, incredibili animi magnitudine gere- 
bat) implicati quod eifent, non multum adju- 
vabant. At ille acris animi , msgnique Vir dele- 
ftum nihilominus habere perieverat inclinatione 
temporum, ac fortunae non deterritus: pecunias 
cogit: oppida firmat : quas habet numero mil- 
lium vix duodeviginti copias contraiiic. Locum 
caftris deligit , ut diximus , natura loci manu- 
que munithfimum . Munitiifimis item Alexan- 
dri#, ac Derton& arces progredientibus oppone- 
re Borboniis conftituit. Scnbit Suilemburgio, 
quoniam, disjeda manu, pares eiie nequeant, 
ad fe ut quamprimum veniat: contractis copiis, 
occupatifque regionibus, e quibus repugnare pof- 
fint, Borboniorum tardari impetum, Sc tempo- 
ris expectari opportunitatem poiie. 

Sculemburgius erat eo tempore ad Ripaltam, 
& qui jam ante fibi timens, adjungi Regi Sar- 
dinia vehememef euperet, muko celurius, his 
litcris acceptis, ad euni properavit, &, conjun- 
non longe ab co loco, ubi Tana- 
. n influit, ad Augullam Batienorum 
confedit. Lsevum ipfe, Re\ SartKnia dextrum 
caftrorum [atus ohtincbar: quortim efrait cjul- 
modi fitus, ut pofita locis irudiioiniunis omni- 

um 



Liber Secundut. 155 

iirn rerum abundaret copia, & fluminibus mu- 
nirentur iifdem, quibus continebantur. Quocum- 
que autem Borbonii irruerent, live Alexandriam, 
five Dertonam, quse non multum a caftris abe- 
rant, oppugnare vellent, faciie erat Regi, Scu- 
kmburgioque ex tam propinquis caftris in utram- 
que partem fubfidio accurrere, atque oppugna- 
tionem repeniino, fi opus effet, incurfu diftur- 
bare • Illi pontes in Tanaro , Padoque effecerant 
duos. Hos magnis operibus, ac prafidiis firma- 
verant. Ex his levis armatura pedites, equitef- 
que emittebant, qui latius vagarentur, vias ob- 
fiderent, commeatus noftros, & pabulatores in- 
terciperent. His rebus tranfalpina auxilia expe- 
&are, Sc bellum in hyemem ducere cogitabant; 
quo tempore plures poffe rem cafus recipere 
fperabant . 

Gagius , communito Gavio, quo in oppido 
omnem belli, ut antea diftum eft, apparaturn, 
#grofque deponeret, ejufque oppidi arce Prafe- 
&o Laurentio Imperiaii tradita, qui eam cum 
Varennenfi de exercitu Genuenfi cohorte, & 
Carofium item tueretur, difcedendum inde, uite- 
riufque fibi progrediendum exiftimavit. Itaque 
rei frumentariae provideri, ve£turas civitatibus 
defcribi, caftrenfes atque obfidionaies machinas 
fupportari mandat. Militum contentiones, qux 
in exercitu ex tot nationibus, generibufque ho- 
minum variis conflato interdum fuboriebantur, 
feveriori coercet edi&o , ut nequis fefe vetera- 
nus tyroni, Hifpanus Genuenfi, Neapolitanove 
intolerantms miles pratferret. Hortatur, ut, de- 
poiitis inanibus ajmulationum ftudiis , una omnes 

men- 



t$6 De Bello Italico 

rnente bello ferviant; neque fe in milite verbo- 
rum arrogantiam, fed virtutis laudare praftan- 
tiam dicit . Vievillseum legatum commeatuum 
explicandorum caufa jam ante Novas miiium 
revocat, eundem, aliquot ' Novis prafidio cohor- 
tibus reliclis, cum parte, quam habet, copu- 
rum, explorare iter, primoque agmini praseiTe 
jubet. Ipfe cum reliquo exercitu fubfequitur ; 
& fecundum Lemurem amnem iter faciens, Ca- 
priatam eodem die venit. Quo cum yeriiffet, 
caftra in fatis ampla planicie facit, qux ufque 
ad Predofam Alexandrini agri vicum porrigeban- 
tur. Ea venit in caftra Liguftica Genueniis i 
xercitus iegio . Hujus legionis Centuriones, qui 
Protribunorum mil. loco mererent , cives erant 
ex nobilitate parato omnes animo ad quodcum- 
que pro Reip. dignitate periculum fubeundum. 
Ibi vero Gagius cognofcit, ab Rege Sardiniae in 
una caftra receptum Sculemburgium. Cui qui- 
dem fi nihil efiet fpatii datum ad fefe cum Re- 
ge conjungendum, &, Capriata pofthabita, fi fta- 
tim ab Gavio nihil moratus ad Julianum pa- 
gum re£ta Gagius contendiiiet , exiftimabant 
plerique, futurum fortaiie, ut ferme in ipfo beU 
fum initio finiretur . Nam Sculemburgius, pwe- 
occupatis ab Gagio viis, neque facilem ad Rc- 
gem acceflum, neque tutum habebat receptum, 
ik cogebatur, ut numero, animoque inferior 
multo noftris, alieniffimo tempore, k>nge ab 
Reg< tiae abdu&us* dimicare , aut [riani, 

Tici - receptum parare fu- 

g# Quo in , imminentibuis 

ais , & Rej dinig demo- 

ran- 



Libcr Secundus. 157 

rante Philippo, magaa ipli miiitum, atque o- 
mnium fortalfe rerum jaelura facienda erat. Si- 
mili ratione Rex Sardinias cum auxilio Sculem- 
burgii nudatus, neque per fe impari numero 
Philippo, Gailifque irruentibus obviam ire, ne- 
que iuisfecaftris tenere, ne a multitudine noftro- 
rum intercluderetur, poifet, coaitus effet , aut 
tenuilfima victoriae fpe de imperio ac falute uno 
pralio decertare, aut infigni cum detrimento 
Alexandrinum Sc Dertonenfem agros dimitterc, 
Sc Auguftam uique Taurinorum profugere: quod 
utrumque certiflimam perniciem afferebat ei, qui 
neque finnum, neque amplum haberet exerci- 
tum, eoque exercitu fortunas omnes contineri 
fuas videret. Ita Sculemburgio moraGagii, Re« 
gi Sardinirc Sculemburgii celeritas falutem attu- 
lit. 

Interim ex omni fere ea regione, quse cis 
Tanarum eft, Bormiamque amnem attingit, le- 
gati ad Philippum veniunt, fuorum qui excel- 
lens ftudium profiteantur , polliceanturque omnia 
fa&uros qusecumque imperaverit . Imperat ju- 
menta. Ilii undique conquifita adducunt in ca- 
ftra. Quae res maxime fuit opportuna. Nam 
peftilentia late ferpens in Subalpinis , & per Ci- 
falpinam vulgata Galliam, boves fere omnes 
morbo tentaverat , atque abfumpferat , adeo ut 
necefiariis ab rebus, raris fubve&ionibus , iabo- 
rafetur. Eadem item de caufa, ne carne mili- 
tes vefcerentur peftilenti, edici placuit, ut mer- 
catori, caionive ejufmodi pecusfine certa cautio- 
ne vendere in caftrisne liceret, capitis poena iis, 
qui non paruerint, conftituta . Seci Philippus pro- 

fpe- 



r$8 De Bello Italko 

fperis elatus rebus , Sc fecuididima populorunt 
voluntate, paulo longius procedit ; caftraque me- 
tari ad locum jubet, qui Serfellus appellatur , 
ab Alexandria longe millia paifuum vii. 

Gagius quoque viii. omnino dies ad Ca- 
priatam commoratus, Bofcum proficifcitur , Ale- 
xandrini item agri vicum non ignobilem ; 5c quam 
proxime poteft, Philippi caftris caftra ponit . Ca- 
ftrorum propinquitate invitati, & dignitace ho- 
minis admoniti Dux Mutinenfium, Gagiufque, 
& Brignolius-Salius Philippumcoweniunt, eique 
de fuo in Cifalpinam Galliam adventu gratulan- 
tur. Philippus item Gagiani exercicus vilendi 
caufa, profequentibus compluribus legatis, duci- 
buique, quo in numero erat Milibojus Gallicx 
militi^ Magifter, Sc Gallorum in ictlia Impe- 
rator, noftra venit in caftra. ProduAi e^ercitu 
per omnes adequitat ordines. Genuenfium copia- 
rum rohur, arque ordinem maxime admiratur ; 
& Brignolium-Salium funmum earum Prafe- 
ftum , qui aderat , intuens: eft vero, inquit, 
Brignoli, caufa, cur meo nomine Reip. gratias 
per literas agas fingularibus verbis, quod Borbo- 
nias partes praclaro (ane, & firmo exercitu, ju- 
verit. Philippi afpectu fit maximi inter milites 
gratulatio, omniumque animi ad lxtitiam, ardo- 
re-nque pugnandi excitantur. Spes augctur vi- 
tiori-x. ttaque concilium llitim advocatur. Quo 
in conciiio cun deliberaretur, Aiexandriam op- 
pugnari placeret, an Dertonam, res Ln cdntro- 
veriiam deducitur . 

Gagius oppugnandam Alexandriam cenfe- 
bat, nequc tantum in Deriona capta prxlklii , 

quan- 



Libcr Secundus. i^g 

quantum in Alexandria expugnata & prsetidii , 
& opportunitatis eife exiftimabat . Dertona ca- 
pta^ quxdeviaquodammodo fit, nihil fere pro- 
fici: non loco hoftem moveri, non denique pro- 
hiberi, quin, ut fsepe jam fecerit, libere, atque 
auda&er in Genuenfem ufque provmciam pra- 
daoundus excurrat , comrneatuique intercipiat, 
qui ex ea ad nos provincia abunde fupportan- 
tur: exercitum vero noftrum aut diftrahi magna 
fuoiiiiiia manu, qux commeatus expediat, vel 
commeatibus impeditis rerum mopia neceiiaria- 
rum premi. Ar vero in Alexandria firmiilimum 
noilrb ad omnem oelli fortunam praiidium con- 
ftitui; ejufquearce expuanaca . Sc cornmeatus ex- 
plican, & Genuenies defendi, & hoftem non 
modo cohiberi , fed eo eciam compelJi , ut falu- 
tem fuam autancipiti prxiio committat^ autfu- 
ga petat U)ngiffima: non Caiale, Haftarnque 
Pompejam, Forumve Fulvii tanti ene, ut, a- 
miiia Alexandria, fugientibus tutae, vicioribus 
difficiles poifint videri : Dertonam ipfam Alexan- 
drin# arcis cafum facile confecucuram : neque 
quicquam intereiie ipfofne Auftriacos, Regemve 
Sardiniae profligent, fine quo Rege vigere Au- 
ftriaci in Italia nequeant . Quod fi neceifitate , 
ac defperatione compulfus prsslio velit decertare , 
turn vero intelled^urum Sardinias Regem, quid 
cum Anftriacis, Subalpinifque fuis collati invi- 
&i Galli, atque Hifpani exercitatiifimi in armis, 
quidque Itaiicas virtutis vindices Neapolitani, & 
Genuenfes vaieant; qui, ut c^teris rebus inferio- 
res fmt, multitudine certe obruere hoftem pof- 
funt. Tametfi non tam hoftem verendum, qui 

mui- 



160 De Bello Italico 

multis jamrebus^fui timoris iigna miferit , quam 

anni tempus : adeife enim jam , atque appropin- 

quare Autumnum ; quo tempore cum maximi ac- 

cidant imbres, visque omnes in Cifalpina prse- 

fertim Gallia deterrima: fiant, quis fatigatum 

pluvia militem continenti infuper labore confi- 

ciat ? Quis in tanta proluvie aggerem extruere 5 

tormenta promovere, arcem denique tentare au- 

deat opere , & praefidio numitiftimam ; qu# Ta- 

naro pr&terea non mediocri certe alluitur amne, 

in eaque regione fita eft, ubi fuffoflb folo iii. 

in altitudinem pedum, aqua abundat ftatim, at- 

que effluit ? Proinde y dum tranquillitas elfet , 

dum vires integra militum, oppugnandam efle 

Alexandriam, cujus tanta eft opportunitas, dici 

ut poffit, ea in poteftatem redada, beilum elfe 

prope confeilum. Malibojus contra, eoieminus 

dubitare dicebat y quin Alexandrinas arcis oppu- 

gnatio feponenda modo eiiet, quod eas res, quas 

Hifpanorum imperator commemoraifet, ipfe quo- 

que perfpiceret ; intelligeretque non minori, 

quam lx. dierum fpatio validiflimam expugnari 

arceni poiie, praefertim quam fuccinftam eife 

Regis Sardinise , atque Auftriacorum exercitibus 

videat: fibi etiam perfuadcri, non multum inde 

ad reliquas adminiftrand is res fuperfuturum tem- 

poris ; ied ea ipfa re admoneri, quo diligentius 

znuico profpiciat^ ne diutipas oppijgnationis mora 

licati, ceteaus noftri rcbus excludantur, r 

ea hoftes* opportunitaw; aliqua data, con- 

firmentur. Quid vero^ inquit, proficimus, (i in 

tatim oppugnatione offendimus? in- 

;edere coginiur? An non 

plc- 



Ltbeir Secundits. \6i 

plerumque accidit in bello, ut parvulis ex c&u« 
fis magia repente exiftant incoimoda? Et, 
incommodo accepto, fi belli initium ducatur a 
clade, atque ignominia, quo tandem milites ar- 
dore deinceps animorun, qua fidueia vincendi fu- 
turos putatis? Quod fore omen reliquorum, ii 
male priora proceiferint ? ac jam, ut omnia ce- 
dant fecunda, nihil hominum, nihii fortunx vi- 
tio peccetur, nullofne crebris hoftium eruptioni* 
bus, ignibufque miiites abfuni? nullos txdio la- 
borum, periculorumque dilabi exiftimatis. Qua 
vero tunc mancum jam, Sc debilem, hyeme ad- 
ventante maxima, adducemus exercitum? Num 
Aiexandriacapta, reliqui praterea eft nihil , quod 
agendum fit? Non Dertona ipfa recipienda? Non 
pacandi Infubres? Non Mediolani arx ? Non Fo- 
rum expugnandum Jutuntorum? Ideone alpes fupe- 
ravimus, ideo maximos comparavimus exercitus, 
eofque tanto com nea:u^ & inolimento contra» 
ximus, ut Philippo Gallorum Regis Genero, 
cui Cifalpina omnis late Gallia non fufficit, u~ 
mim tot rebus qua^ratur oppidum, eoque oppi- 
do imperii ejus amplitudo circu nlcribatuf? Qua- 
re, ne tantus ad maxima, fuperoiiiino delectu^ 
colle&us exercitus circa unius arcis maenia con- 
fenelcat, omittamus Alexandriam, quae difificileai 
habet, & longinquam oppugnationein; ac Der- 
tonam potius oppu^nemus, quse neque militum 
noftrorum vires difEcultate oppugnationis atteret, 
neque dtuturnitate morabitur. Quod vero ad 
commeatus expiicandos ^ 8c Genuenies tutandos 
attinet, non eft, cur fimus de commeaabus 
nimium folliciti, cu;n tantum equitatu valea* 

L mus? 



\6z De Bello ItaVico 

mus? neque video, quare ab iis hoftibus tanto- 
pere Genuenfes timeant, quos adventu noftroti- 
mere vehementer, & latitare vident. His in u- 
tramque partem difputatis, cum a Gagio nihilo- 
minus, atque ab Hiipanis, & Genueniibus , qui 
concilio intererant, acriter refifteretur : oppugna- 
te, inquit, Alexandriam, fi ita vultis, Malibo- 
jus, & id commociore vultu, ut excandeicere 
videretur: mihi qutdem certum eft, inqnit, tota 
hac ab oppugnatione tamdiu aD~iie cu n meis , 
Rex dum relcribat. Daturum enim fe ad Regem 
literas, quodque ille in hanc rem imperaviifet , 
id fe facturum pronunciaverat . Qux oratio cum 
inftituta eiie videretur extrahendi temporis cau- 
fa, commodius muito Gagius duxit daremanus, 
quam altercando, expeflandoque diem ex die du- 
cere,& bello opportuniftimum terere tempus . Ita- 
que fuperavit fententia Maliboji, etiam quod ei Phi- 
lippus accefTerat, qui Regis Philippi patris infti- 
tuto, ingenioque fuo Gallicis ftudebat rebus, 
quodque ad Gallos redire iumma rerum,& con- 
iiliorum videbatur. Namque Hifpanis ab Philip- 
po Rege datum erat in mandatis diligenter , a 
Gallorum fententia ne recederent, quorum opi- 
bus, atque auxiliis ad Italicum bellum uti fe 
poiie arbitrabatur. At Galli, qui Hifpanorum 
conjuntiione fatis habebant diftrahere in Italiam 
Auiiriacorum vires, ne tantum in Germaniava- 
lerent, non tam enixe favebant, & cupiebant 
Hifpanis, quam videri volebant ; vel invidia , 
communi humanai gentis vitio, quod Qiae detra- 
6tum potentiae cred^rent quidquid acceffiflet alie- 
n<e , vel timore quodam pcrmoti, ne potentio- 

res 



Ltbcr Secundm. %6$ 

res Hifpani fa£H confilium fibi caperent feparatim % 
neu pacis bellique conditiones ab fe latas con- 
tumacius abnuerent , quam pati homines pof- 
fent, qui omnia ad arbitrium, atque utilitatem 
referrent fuam. 

Concilio dimiflb , Philippus ab. Serfello, 
Gagius a Bofco profe$i., diverfo uterque ab A.le- 
xandria itinere, quo primum contendiile vide- 
bantur; Phiiippus non longe a Bofco ad Friga* 
riolum, Gagius ad Julianum pagum, eumque 
locum, qui Garofolorum turris appeliatur, qui 
locus abeft a Dertona circiter miiiia paifum iiu, 
caftra ponunt. Mittitur Marchio Caftellareniis y 
Philippi legatus, qui ab Novis , Gavioque oppw 
dis tormenta, reliquaique res ? ad oppugnationeoi 
quae pertinent , iifque m oppidis Genua oppor- 
tune fubmiffe ailervabantur .> ad exercitum con- 
feftim deducendas curet « Evocatur Piacaronius 
Pr&fetius Fabriim, qui ex noftris prope M.uti- 
nam caftris, ut antea cognitum eft, miffus ab 
Gagio fuerat cum hominum millibus v. praftdio 
tormentis , impedimentifque illius exercitus. At* 
que iis Pincaronius in naves impofitis , qi\x Ge- 
nuam mari deferrentu.r v ipfe cum expedito agmi* 
ne terra progreffus, & impetrato ab Etruicis, 
qui feu vim veriti, feu, nullis impliciti partibus 
quiefcebant, tranfitu; & hoftibus, qui ut ei Lu- 
nenfem in agrum defcendenti in itinere occurre- 
rent, Veotio duce r properaverant , fumma. vitatis 
ceieritate, Rapallum, tandem pervenerat, oppi- 
dum Genuenfiumin litore pofitum ad orientem, 
atque ab. Genua circiter miilia. pairuum xx. At- 
que inde evocatur, qui Dertonx ad oppugnatio* 

L z aeni 



i6<\. D(f Bello Italico 

nem torrhentis, operibufque prxfit. Caftra Gagii 
ad Garofolorum turrim, ut jdiximus, pofita 
commankmtur. In ea luas transferre copias Phi- 
lippus Gonftituit. Perpetux foilas, quibus omnia 
fere caitra cingantur, perducuntur, atque aqua 
ex flumine derivata complentur. Id tioc conli- 
lio, quoniam planiilimoin loco explicata neceiia- 
rio, atque eiient obveria ad hoftem caitra, ut 
fi ea ille, Gagianis in Dertonenii oppugnaaone 
occupatis, tentare auderet, ejufmodi duficulcati- 
bus abfterreretur : Philippi autem milites , equi- 
teique, & propugnare facilius, & aquari com- 
modius poiient . His conititutis rebus > Dux Mu- 
tinenfium, Gagiuique, & Malibojus cum pedi- 
tatus & equitatus parte proficifcuntur ad caftra 
hoftium exploranda Tanarum, Padumque verfus. 
Loci naturam , & fitum perfpiciunt caftrorum . 
Sala^o in itinere pago expugnato, nonnullifque 
exceptis, & interfeitis hoftibus, in quos impru- 
dentes 3 & difperfos oflfenderant, in fua fefe ca- 
Itra recipiunt. 

At Sardinia^ Rex Alexandrias vehementer 
timebat , quod eo nos iter habere primis diebus 
cognoverat, valdeque perturbabatur , ne propu- 
gnaculo imperii fui finniifimo fpoliaretur. Itaque 
cohortes aliquot iubfidio in arcem fubmittit. Prx- 
fettum per litcras admonet, nihil reliqui ad de- 
fenfionem faciat: docet in ea arce unum totius 
imperii fui ab ea parte aifxilium pofitum eife : 
bortatur denique, ut fidem, & virtutem ad ex- 
tremum ulque fpiritum retineat. Ipie tametfi 
totis dimicare cdpiis non conliituer.it, ne, luorum 
robore amiho, iociis , hollibulque, vi&US, viftor* 

oue 



Libcr Secundut. 16$ 

que opportunus ad injuriam foret, tamenedu&o 

identidem exercitu , inftruttifque ordinibu^ fefe 

oftentabat in armis; atque Alexandriam potifli- 

mum refpiciebat, ut oppugnationis tempore, fi 

accidat, & praefidiariis cum fpe imminentis fub- 

fidii ftudium propugnandi accederet, & noftris 

eadem de caufa fpes difcederet arcis potiundae. 

Interim Genuenfes fidei, & fociorum non 

obliti , Eicerium caftrorum Pr&fe£ium , qui rei 

militaris peritiiiimus habebatur, Sc belio Panno- 

nico ordinem apud Germanos duxerat, cum ii. 

hominum millibus, qui x. millium ex foedere 

numerum explerent, ad Gagium in caftra con- 

tendere jubent . Gagius ab Juliano dextra pro- 

greifus , flexuofo magis quam longo itinere Vi- 

ghitiolum venit: qui iocus eft ultra Dertonam 

circiter millia pafluum ii. Eodem, uti conftitu- 

tum erat, tempore a Frigariolo profeilus in iif- 

dem ad Julianum caftris, unde Gagius difcefle- 

rat, Philippus confedit, equitefque , ne longius 

a caftris progrederentur, plurimorum dierum pa- 

bulum habere conve£tum juffit. Ita media erat ■ 

inter duos exercitus Dertona: neque hi tarn lon- 

ge inter fe diftabant, ut alter alteri auxilium 

ferre non .poifet . Oflicia Philippus, 8c Gagius 

partiuntur inter fe. Gagius Dertonam oppugnet • 

Philippus contra hoftes confiftat^ nequa illorum 

poflit irruptio oppugnationi moram, militibufve 

in opere occupatis inferre periculum. 

Capta, ut diximus, Serravallis arce , eadem- 
que Genuenfibus ex foedere attributa, ad eum 
locum publice ex S. C. recipiendum Brignolius- 
Salius profeilus erat. Caftronovo-prasterea, Iria- 

L 3 que, 



\66 De Bello ItalicB 

ijuc, reliquifque omnibus circum Dertonam vU 
cis ^ agrilque in poteftatem reda&is, & jam ad- 
veftis a Caftellafenfi tormentis, cum nihil effet,. 
objeftis ab ea parte Philippi caftris,a RegeSar- 
dinise, Scuiemburgioque tiniendum, cum etiam 
confirmatior eflet, au£to noftrorum numero, & 
frequentior ad opera miles • propterea quod , 
paucis amiffis, Sevius cum fuis ab expugnata 
Serravalle Gagii redierat in caftra; cum itemre* 
centia ab Genuenfibus auxilia , & qu£ cum Pin- 
caronio iter per Etruriam fecerant, adventare 
prope diem copiae dicerentur ; opportuniffimis re- 
fcus Omnibus & Trib. mil. militarique architetto 
de exercitu Hilpano Jacobb Sicrio ufus^homine 
ftd ufum ac difciplifiam belli perito^ Dertonam 
oppugnare Gagius inftituiu 

Ipfum erat oppidum in fatis edito colle po- 
fitum antiquitus, eoque deduda fuiife dicitur 
colonia civium Romanorum, qux Ligures, tnfu- 
brefque coefceret . Everfum ^ deletumque multis 
feculis poft a Friderico Ahenobarbo ob egregiam 
crga Mediolanenfes fidem , Mediolanenfes £quam 
fequuti regionem ad mfimum collem publice re- 
ftituerunt, ut eadem urbs diruta, reftitutaque fo- 
cialis utrimque fidei documentum eliet. Oppido 
nunc infidet arx in colle fita> ubi vetus fuiilc 
oppidum dicitur; eaque duplici opere, & loci 
natura munita> difficilem habere videtur oppu- 
gnationem. Nam & novas quafdam munitiones 
ex ftramentis, ac virgultis aggere conftratis in 
circuitu adjecerat Sardini<\: R.ex, 8t ipia habet 
arx adiccnium undique, pmerquam a collibus, 
arduum. Qua enim ^arte in onentem ipedat , 

col- 



Ltber SecunduS. \6y 

colles futit pari fere altitudinis faftigio, qui ab 
Aoennino initium ducunt, paulatimque ad pla- 
nitiem redeunt, qu& eft a feptemtrionibus pro- 
pter viam Mediolanenfem , in eaque planitie fub 
ipfis collium radicibus opera Borbonii fua infti- 
tuerant ; qu& quidem opera non longtus aberant 
ab oppido, quamquoadjici jaculum polfeL.Tam- 
etli autem ex arce , atque ex propugnacuio 
portae, qu# appellatur Iria, omni teiorum, igni- 
umque miiTiiium genere noftri fatigarentur v o- 
pus perfecerant tamen; conftitutifque tormentis 
vii., muripartem eam, qu& a portalriaad mce- 
nium angulum inter feptemtriones , atque ortum 
folis pertingit, labefactare caeperant. Quo malo 
perterriti oppidani, cum fefe in arcem praefidia- 
rii omnes recepiifent, celeriter mittunt, qui ur- 
bem Gagio dedant , fefeque imperata fa6luros ex 
audioritate decurionum polliceantur , 

Receptum oppidum , perduftis ftatim ope- 
ribus, Borbonii circumvallant, iifquecolles etiam 
occupant, quos effe ad orientem diximus. No- 
ftris, qui in opere verfabantur, magnus inceile- 
rat terror jaculorum, qu# iine ulla intermiflio- 
ne ex arcis muro a Subalpinis adigebantur. Ad 
hos repellendos magno ufui fuerunt Corii 1. de 
cxercitu Genuenfi, qui tam auda&er 5 fortiterque 
fuccedebant, ut confiftendi illis inmuro poteftas 
omnino non fieret. Itaque, perfe&is operibus m 
collocatifque tormentis, ad xii. kal. Sept. oppugnari 
undique arx coepta eft vehementiffime; tantaque 
erat telorum vis,5c jaftarum copiaollarum^ut nul- 
lus in arce locus a ftrage , incendioque defende- 
retur. Non tamen deerat negotio Prafe£tus ar- 

L 4 cis. 



t6$ De Eello Italico 

cis* Qux ^enim deeife ad munitionem videban* 
tur, perfici ftatim, quse eonvulfa, ac femiruta 
erant ex vi tormentorum, reconcinnari impera- 
bat. Excubias, ipfe, ac vigilias adhortans, in- 
crepans circuibat Eruptione, cum paratiffimus 
effet a prgfidiariis , eaque muitum in difturban- 
dis noftris operibus, proficere poffet, pugnare 
noluit, militibus fuis vel parcens, vel diffidens. 
At Rex Sardinix inani fimulatione fefe oftenta- 
te videbatur, quafi laboranti fubfidium arci la- 
turus. Nam, cum partem copiarum fuarum 
Tanarum tranfire, propiufque Dertonam acce- 
dere juffiifet, repente, appropinquante primo 
Maiiboji agmine, receptui cecinerat, fuofque 
cmnes citra Tanarum vitabundus eduxerat. Erat 
gravior in dies, atque afperior oppugnatio. Lu- 
culentam ex noftris plagam, dum murum fubit 
incautius, Turrius acceperat Marchio Campo- 
fandtenfis, & Hifpanorum legatus. Complures 
etiam iilorum vulnerabantur , atque interficieban- 
tur. Exteriores arcis munitiones, quas ftramen- 
tis, virgultHque conftratasdemonftravimus, i*je- 
&um , aut dilapfum forte ignem cum facile com- 
prehendiffent, omnes conflagraverant , ardebatque 
ctiam ingens lignorum ftrues, quse erat in arce 
ad obfidionis tempus relervata; neque interim 
tormenta ceiiabant, omniaque erant Cttdis, in- 
cendiorum , ruinarum plena,adco ut obfequium 
defperatione exuentes milites ciltefidiarii, non 
modo acerbius ferrent reliquos labores , fed pene 
etiam feditione fa&a, de deditione, ut tandem 
ageretur, flagitarent. Quos Prafe&us bUndo 
fermone appeJlans, non poiie edocet iine maxi- 

mo 



Liber Secun&m. v6g 

mo rei militaris flagitio tam paucis diebus, fir- 
miilim# arcis fieri deditionem : hujus rei totius 
rationem atque exitum uni fibi eiie curae debe- 
re,cujushaec omnia fidei commifia fint: bonunt 
ipli animum haberent, atque, ut fortes miiites 
decet, unam refpicerent dignitatem, caetera du- 
cibus, & fortunae permitterent . Coniirmatis mi- 
Jitibus, ^ reftin&is incendiis, praeientis deditio- 
nis lpes fublaca eiie videbatur. Sed cum reliquis 
deinceps diebus a&i eifent a noftris cuniculi ad 
arcem duo, opufque in occulto perfe&um , quo 
ad primas jam accedere munitiones, ipfamque 
foffam fine periculo licebat, omniaque ad fupe- 
randum vallum, murumque inftruerentur^ eique 
negotio qui prima vigiiia praeeilent Comes Ce- 
cilienfis Genuenfium copiarum legatus, aliique 
duces, & Felix imprimis Balbus Protrib. mil. e 
legione Liguftica, praeftans animo, & nobiiitate 
adoleicens, nominatim effent dele£ti : fubito iii. 
non. Sept. Praefe&us arcis^ figno dato, collo- 
quium petit. Colloquendi fa£ta poteftate, Trib. 
mil. de exercitu Subalpinorum Ferrerius Mar- 
chionis Ormaeenfis F. ejus , qui apud Regem 
Sardiniae gratia, atque aueloritate valuit piuri- 
mum, ex arce mittitur. Ccenobium erat fcda- 
lium Cappuccinorum non longe ab arce intra 
oppidi moenia. Is locus ad colloquium deligitur. 
Quo cum ventum effet ab utraque parte, ipfe- 
que cum adeiiet Gagius 5 qui ex fuis ad Vighi- 
tiolum caftris hac de re certior jfa&us eodem 
venerat, loquitur Ferrerius: Non effe quidem 
aut arcem adeo fubrutam, aut animos ita per- 
culfos prafidiariorum, ut plures adhuc dies to- 

le- *■ 



J70 t)e Bello Italico 

lerari neque&t *>ppugnatioi fed Pr#fe£um com- 

inotum maxiifte mifericordia militum fuorum, 

quos interficiehdos videat, fi nimium pertinaci- 

ter in defenfione perfeveret^ a deditione non al> 

horrere: id auteffi poftulare, ut mittere ad Re- 

gem Sardiniae libi liceat, utque interea fint in- 

duciae^ dum ab illo rediri poflit: non pofle,ni 

id fit faflum, fieri deditionem; propterea quod 

IPr&fe&o mandatum fit a Rege feverius, ad ex- 

trema Ut prius defcendat, quam arcem dedat. 

Ubi id a Gagio tiegatum, & ftatim, fi vellent, 

de conditionibus agere deditionis conceifum ert; 

quod omnis erat odiofa ptocraftinatio , ut ini- 

mica vidoria^ ac tempori rerum gerendarum; 

internunciis ultrb citroque miflis, & paucis cum 

eflet in uiramque partem verbis difputatum , res 

huc fub nodem dedutfa tandem eft, ut Gagio 

arx extemplo traderetur, perfugai redderentur ; ut 

tympana, ut figna, & farcinarum parcem effe- 

rundi ex arce praefidiariis poteltas eilet : prafi- 

diarii arma omnes in ipfo egrelfu ad vallum 

ponerent: fignifer, centurio, trib. mil., reliqui- 

que duces ne ponerent, cautum eft : prafidiarii 

milites, ducefve eorum Iriam ftatim deduceren- 

tur, ibique dimilfi, Auguftam Taurinorum re- 

$a contenderent ; neve eoru n cuique militi, 

dueive in exercitu, aut in pr^fidiis eiie liceret, 

quo in exercitu, quibufve in pralidiis adverfus 

Borbonios, eorumve locios bellum gereretur, 

fraudique iildem eifet, fi fuiflenr. His conditio- 

nibus tradita Hifpanis eft arx Dertonenti.s ;, qux 

neque oppu^nari vehementius, neque diltgcntius 

defendi potuit; nemoque eritt, opinor, rei mi- 

li- 



Liber Secundus* 171 

litaris peritus, qui citius, quam oportiierit, fa* 
ftam efie deditionem dicat^ cum fci&t, tantam 
fuille hujufce oppugnationis vitn, ut diebus mi- 
nus xiv. , a qua die oppugtiari coepta eft, ollarum 
millia incendiariarum xi. in arcem conjeitafue- 
rint , telorumque ada&a millia circiter bcx. 

Interea dum oppugnabatur Dertona, Phi- 
lippus , duceique Borboniorum primi dc reliquis 
rebus confiiltabant» Namque hoftes tarito etiam 
fub oculis accepto detrimento, fuis fe tamen 
caftris tenere adhuc velle, & longius illinc difce- 
dere vehemeritius etiam vereri videbantur, quam 
ipfius Derton« ja&uram . Quod fore prxvidebat 
Gagius, idque ipfum confilia noftra tardabat ; 
implicatique haerere videbamur, quo nos tandem 
expugnata Dertona, verteremus. Nam & Ale- 
xandriam oppugnare iifdem de caufis, quse fu- 
pra funt demonftratse , longum atque impeditum 
videbatur; & ad hoftem proficifci duobus fub- 
nixum exercitibus, quique loco tarti munito at- 
que opporturto caftra haberet, tenlerarium, 8c 
periculofum erat. Itaque ejus imprimis rationem 
habendam effe Gagius cenfebat, ut hoftium co- 
piae aut e fuis latibulis elicereritur, aut diftrahe* 
rentur. Atque id, inquit, difficile non videtuf^ 
cum numero fuperiores tantum fimus^ ut plu- 
ribus locis, rebufque pares eife queamus. Plu- 
ra igitur adire loca, eorumque aiias tentare pro- 
vincias oportet. Tantum enim imperii, atque 
exiftimationis fu& difcrimen aut hoftes eliciet 
ad pugnam, in qua abdu&i illi a munitionibus, 
ripilque fluminum impari nobifcum conditione 
decertabunt; aut ad fuis ferendum auxilium di- 

ftra- 



ij% De Bello Italico 

ftrahet, Sc diftra&os, paucofque adverfus plures, 
& praftantiores nullum certe flumen , nulla mu- 
nitio defendet. Hoc probato contilio, &, ne ef- 
ferretur, cum perpaucis communkato, Vievil- 
Ixum legatum mitti placuit, qui cum viii. ho- 
minum millibus, tormentifque aliquot caftrenfi- 
bus Placentiam, Parmam, Bobiumque verfus 
fiatim proficifceretur, in eaque invaderet loca. 
Sed Philippus, expugnata, ut diximus, Derto- 
na, equo invedus in oppidum ex paffim disje- 
ftis, -deuftifque munitionibus quanta vi res eilent 
adminiftratae , cum judicaliet, Gagium pro ejus 
merito, ejufque milites collaudavit : ipfum, qui 
Regis Sardini» juiiu arcem defenderat, Theodo- 
rum Phalettum equitem vcrbis eft profequutus 
honorificentiflimis, cui non animum in acernma 
oppugnatione , non fidem erga Regem fuum de- 
fuiife dixit : Dertonenies autem bono eiie animo 
juiiit, eofque mitilfime appellavit, quo minore 
efient timore. Illi obviam ei gratulantes exierant 
univerfi, Sc perfpeita Hominis indulgentia in 
vi&os, imperii commutationem adeo non que- 
rebantur, ut Philippo viio, obliti malorum vi- 
derentur, qua? plerumque iequi oppugnationes 
confueverunt. Iple cohortibus Hifpanis i\ r ., una- 
que Gailica cum Leertio Mierio, qui prxeifet, 
prefidib Dertomu reli&is, in fua ie caftra eo- 
dem die recepit. 

Gagius ab Rege Hifpaaia aureo nuper vel- 
lere donatus, cjuod iafigne efl fummi apud Hi- 
fpanos honoris, ad Caftrum qum exercitu novum 
progreditur, aftelli m i prae- 

tejflabitur, caftraque metatus, xy. ibi ipfos mo- 

ra- 



Liber Secundus . 173 

ratur dies. Id quod haud fcio ? an re£e facturtt 
fuerit, cum, pracipitante belli tempore, celeri- 
tate maxime opus erat. Sed iifdem diebus San- 
aacrucium Morillii Comitem, & Tarraconenfis 
al* Prafedum, qua in ala Caftruccius Bona- 
micus harum Scriptor rerum, equo merere coe- 
pit, cum dele&a manu, qu# appellabatur Ca- 
ftulonenfis, turmifque aliquot equitum, & tor- 
rnentis caftrenfibus iv. proficifci , eundemque, 
cum ad Stratelliam pervenerit ., fubfiftere , & non 
longe ab eo loco in Pado pontem efficere jubet. 
Pontes item alii aliis in locis inftitui dicuntur. 
Excidumur ea de cauia longe lareque arbores, 
& convehuntur: conquiruntur undique naves. 
Increbrefcit quoridie iumor., meditari Gagium 
tranfducere Padum exercitum, locaque transflu- 
men, & prsefidia hoftium adoriri. Expugnatur 
ab noftris Pluviera. quem illi locum cis Tana- 
rum munierant, firmoque praefidio tenebant. 
Quibus rebus hoftes perterriti, cum una ex par- 
te ad occupandam Placentiam , Parmamque pro- 
fe&um Vievillxum legatum, altera pontes in 
Pado fieri audirent, cum tranipadanae regioni 
timerent, noftros autem, expugnata Pluviera, 
propius accedere perfpicerent , magnopere pertur- 
babantur, neque fatis certum habebant, cuipo- 
tiffimum rei occurrerent. Itaque fuis fe caftris 
fiducia loci continebant, &, quo tutiores ciient , 
unum in Pado pontem, unum item in Tanaro 
reiiquerant , reliquos interruperant ; & nihilo ta- 
men fecius per eos dies Mantua* iubfidio, eique 
circum xegioni cohortes vi. emiierant, expe&a- 

bant- 



17+ De Bello Italtco 

bantque ancipiti cura diftratli ^ dum aliquid no- 
ftri cemus coiiarentur. 

Interini Vieviliaeus legatus Placentis appro* 
pinquabat, qu# dc. non longe a Pado palius in 
campis poiita »quiifimis arcem ha.bet non admo- 
dum probe mumtam. Hujus urbis , itemque Par- 
mx imperium, atque hereditas, agnationis lege, 
venire dicehatur ad Elyfam Famefiam Hifpanix 
Reginam ^ qu& reliqua erat una ex ea familia , 
q\xx iis in civitatibus regnum multos annos obti- 
nuerat. Tunc ex Vormacienii, ut diximus,foe- 
dere ab Rege Sardiniae poifidebatur , Nihilomi- 
nus Placentini five defiderio veteris dominatio- 
nhy five odio prafentis, Borboniis partibus ftu- 
debant. Ii, qui in primo Vievilkei agmine i- 
hant, Placentiam , eamque ad partem miprovifo 
accedunt, qua vergit urbs ad feptemtriones, Sc 
fons eft Augufti. vetuftiilimus, qui magna aqu$ 
vi inPadum dlabens portum efficitopportunum . 
Scalis admot.is,muros tranfcendunt, effrailaque por- 
ta, pnmo umem impetu invadunt; neque quid- 
quam propius eft taitum, quam ut prad-u ftu- 
dio a Borboniis militibus amidiiimorum homi- 
num oppidum e vqftigio diriperetur: nihil adeo 
milites inania juvant partium ftudia. Sed legatus 
in tempove adveniens militum licenttam audori- 
tate, minilque compreiiit . At Subalpini, quos 
numero ad dcc. praMidii caulii co miierat Sar- 
diniae; Rex , cum nonnulli in ipib tumultu ex- 
ccpti ab noftris eHent, reliqui fere omncs in 
arcem confugiunt, Primo confirnunt fe, & col- 
ligunt, tormcntifque prolatis, conantur arcem dc- 
tendcre: poitea vero ubi potiiiimum ab ea par- 

te, 



Liber Secundus. 17$ 

fe, qu# fpe&at in meridiem, juxtaque porcam^ 
quae a Raymundi Faao appellatur, extrui a^ge- 
rem, tela, ignefque accidere creberrimos T murum- 
que arcis labefadari , k noftros ad vallum ufquc 
iibi aditum operibus patefeciite vident , fra&is 
jam animis, & deiperatis omaibus auxiliis, col- 
loquium petunt, & fe, atque arcem Vievill^o 
dedere coguntur. Quo fado Subalpini milites 
praiidiarii terme omnes facranxentum apud Hi- 
fpanos, & Neapolitanos dicunt. 

Recepta Vievilkus Placentia, nihil iriora- 
tus Parmam contendit ; eoque item oppido, fe- 
cunda oppidanorum voluntate, fme ulla conten- 
tione potitur, propterea quod Auftriaci milites, 
dccc, qui ibi erant prafidio. Placenrinse arcis 
cafu cognito , iub adventum noftrorum oppido 
exceileranty ftatimque Mirandulam profugerant. 
Quibus rebus geftis, & Bobienfi item agro pa- 
cato, redit in caftra Vievillseus magna felicita- 
tis opinione, fkque ingens inter milites, vulgo- 
que tota Italia inter eos gratula.tio,qui , nulla qua-> 
fi aBorboniis fervitus impenderet, liberam, ejedtis 
Auftriacis, & florentem Italiam fore diiHtabant , & 
viftores venire Borbonios hetabantur. Quain lsetitia 
unus maerebat Gagius, propterea quod fecundis 
tot rebus nondum confequi poterat, quod libi 
erat propofitum maxime, ut ad fuarum rerum 
periculum hoftes aut abftraheret, aut diduceret. 
Nam tametfi Sculemburgius , cognitis iis rebus, 
quae erant Placenti#, Parmse, ac Bobienfi in 
agro geftae, Pertufatum miferat,qui cum cohor- 
tibus, turmifque aliquot equitum dexteram Pa- 
di ripam affervaret, necubi effe&o ponte, noftri 

co« 



176 De Bello Italtco 

topias tranfducerent ; non tamen ipfe ab Augu- 
fta Batienorum, Regeque Sardinis difceilerat. 
Et nihilominus non deiperans Gagius, huc ali- 
quando delcenfurum Sculemburgiiim, ipfe, cum 
fe ad Caftrum Philippus novum contuliiiet , o- 
xnnem ferme exercitum fuum Iriam ducit, qu& eft 
cis Padum, non vici inftar, fed urbis, atque 
abeft a Caftronovo circiter rnillia pafluum ii. 
Eo cum venhiet, eadem ufus fimulatione itine- 
ris porttem, quem non longe a Stratellia fieri 
imperaverat , ut antea didum eft , properari , 
& perfici jubet. Perie&um munitionibus maxi- 
mis, addu&ifque tormentis communit, firmum- 
que collocat eam ad partem pontis, quae con- 
veria erat ad hoftem , praeiidium Hilpanorum Pyro- 
chitrophorum , & Genuenfium militum, quibus 
Protrib. mil. Joannes Carolus Palfavicinus pras- 
erat; eodemque tempore, quo Philippus Mar- 
chionem Caltellarenfem cum legionibus Parmen- 
fi, & ea, qux Flandria appellatur, Parmam, 
Placentiamque cum imperio miferat, qui earum 
civitatum prafidia tueretur ; quibus ex prxfi- 
diis, quos ibi Vievilkeus reliquerat, milites de- 
ducebantur, & cum iis copiis ab ea, quantum 
poiiet, parte contra hoftem progrederetur, ipfe 
Vievilkeum cum aliquot hominum millibus ire 
Ticipum jubet. 

Ticini erant prxlidii caufa dc. ex Croatia 
velites. Praeterea cxploratores renunciaverant , 
nullog fere eiie portis cuftodes, nullas agi no- 
£iu rigilias, languidos interdiu, & infrequentes 
yerfari velites in muro, ipfum oppidi morum 
locis nounullis vitium fecilfe. Quibus rebus co- 

gni* 



Liber Secundus. 177 

gnitis, Vievillasus TEmiliam ingreffus viam , de« 
que ea declinans ad finiftram, effe&o, ut dixi- 
mus, nonlongea Strateliia, ponte, tranfducit exer- 
citum , cum tranfire illum Auftriaci magis aegre 
ferrent, quam obfiftere auderent j Sc vitato Padi y 
8c Ticini confluente, multo commodiore, atque 
occuitiore itinere progreffus, pramiffo cum levis 
armaturx peditibus cc. Flobertio militari archi- 
te&o de exercitu Hifpano , qui aditum ad urbem 
tentaret, fiqua, hoftibus inopinantibus, poffet ir- 
rumpL ipfe cum reliquis copiis fubfequitur, ia 
nodtemque conje£tus, cum non longe abeifet ab 
oppido, idoneum na#uslocum ? ibi confqdit, ignef- 
que fieri prohibuit, nequa fui adventus procul 
fignificatio fieret . Fiobertius no6l:e intempefta 
filentio acceiferat ad portam, q\xx occurrit Cre- 
mona venientibus 5 eamque contra, atque explo- 
ratores ad legatum detulerant^ cuftoditam offen- 
dit. Nam 5 quod erat noftris incognitum, miile 
& quingenti Auftriaci milites legionarii ab Scu- 
lemburgio fubmiffi ea no£te in urbem intrave- 
rant, erantque propter hoftium propinquitatem , 
& fuorum auiium numerum in cuftodienda ur- 
be paulo *attentiores. Itaque vigiies r portaeque 
cuftodes mature fentiunt, & clamore fublato, 
jacula conjiciunt; neque tamen^ quid rei fit, 
explorant, a.ut cavent incredibili focordia . At 
Hifpani pedites, ubi prxtQT opinionem T quos 
aritnfimo fomno oppreflbs languere crediderant y 
vigilare, 8z propugnare vident ( ut improvifis 
homines rebus facile exterrentur ) primo vehe- 
j.ner perturbantur, deinde tergafubito vertunt, 
& fugere contendunt. Fugientes increpat Flober- 

M tius , 



178 De Bello Itallco 

tius, quidnam vererentur? paucos efle intus ve- 
lites, non, quamvis fenierint, aufuros prorumpe- 
re : fimul ducentos a porta palius fubiiftere in ipfa 
via jubet , dum paululum digreiius ad moenia 
accedit ipfe fpeculandi caufa. Ilieomnia circum- 
fpectans anirftadvertit, muri partem quamdam 
exefam vetuftate corruere , eminentibufque ex 
ruina faxis non difficilem dare ingredientibus ad- 
fcenium. Hacexplorata re, accurrit ad fuos; quid 
viderit, & quid fieri velit, oftendit; dubitantes 
corifirmat, praedam oltetitat. Quibus rebus invi- 
tati pedites eundem regreifi fequuntur ducem iti- 
neris, qui erat agmiais, occultatique foiTa, & 
fubnubiia nocte ad locum pergunt. Ibi Flober- 
tius ipie, caeteris audaciam ut adieret, faxis ni- 
xus eminentibus, primus murun afcendit ; in- 
de, traditis per manus armis, alii alios exceptan- 
fes, afcendunt omnes , perque aggerem progreffi 
munitionis, orbe facto, in ftationem irrumpunt, 
qux erat ad portam coliocata, ipfamque, cufto- 
dibus obtruncatis, portam refringunt. Mittit con- 
feftim Fiobertius, qui rem geftam Vievillxo 
nunciet. Vievill&us, qui longiore mora diiten- 
tus, fpe metuque seftuabat, ftatim cum nuntio 
proficifcitur . Interea ex clamore, fremituque 
concurfantium tota urbe rumor percrebuit, ex- 
pugnari oppidum , venilfe holtes. Quo in tu- 
multudum oppidani iemiibmnes ftupent, Auftria- 
ci milites, arreptis armis, procedunt in mediurn, 
& viis atque angiportis occupatis, Flobertianos 
llere conantur. Committitur pralium, lon- 
[ue conlulco a Flober(io cedendo, rclilten-. 
dojue producitur. Ecce autem, pugnantibus u- 

trit 



Liber Secundus. 179 

trifque acriter, atque albente jam coelo, Vie< 
villfcus legatus omiibus copiis urbem ingreditur. 
Tu.n vero Auftriaci novitate rei, & multitudi- 
ne noftrorum connoti, perterritique repugnare 
diutius non potuerunt, atque infugam conje^li, 
nonnullis amiifis, in arcem dcccc. confugiunt. 
Reliqui fefe oppido foras Alexandrina portapro- 
ripiunt, Ticinumque amnenlapideo ponte tranfc 
greili, qui pons oppidum contingit, ad iuos fefe 
incolumes recipiunt. Poftridie, qui in arcem con- 
fugerant, fe, iuaque omnU fme mora Vievillasa 
dediderunt . 

Gagius femper, ut videbatur, fpe&ans y (i 
tot diverfis itineribus hoftium copias diducere 
poifet, per cauiam fubmittendi Vieviliaeo auxilii 
Silvam caftrorum Prxfedw.n cum cohortibus vii. 
& duabus equitum, totidemque Draconum alis 
Ticinum ftatim contendere jubet . Eo etiam con- 
fiuunt deduiii Parma Placentiaque milites, quo- 
rum in locum miifas cum Caftellarenfi legiones 
duas demonftravimus. Eodem ipfe cum univerfo 
exercitu Gagius imminere, & cogitare dicitur. 
Dies palam dicitur, qua die caftra moveantur . 
Vieviilseus, capto Ticino, latius cum equitatu 
vagatur, maximumque toti provinciae terrorem 
infert. Trepidatur Mediolani, fic ut civitas ipfa, 
miiiis ad Vievillxum legatis, de deditione agat. 
Hoc ftatim per exploratores defertur ad hoftem. 
Sculemburgius his omnibus rebus invitatus, curn 
neque tantum fine gravi caufa convenire Tici- 
num copiarum, neque iter tam longe avertiiTe 
ab hofte Gagium arbitraretur, Mediolano ti- 
mens ab Pvege Sardiniae , difcedendum fibi effe 

M z fta* 



i8o Dc Bello Italico 

ftatuit, retinenteque Rege, negat enimvero fe- 
rendum eife, ut, fedente fe, omni Regina Un- 
garix in Itaha i^perio dejiciatur: Medrotanutn 
hoftes non obicure. pecere : arcem illam neque 
fatis munitam eife, neque paratam ab defenibri- 
bus, Itaque vel ad fpeciem exercitus, vel pon- 
ti, locoque prxiidio cohortibus ad Auguftam 
Batienorum reliitis ii. , ipfe cum reliquis copiis 
Padum tranfgreifus per Laumellinum agrum o- 
mni incitatus ftudio Mediolanum ferebarur, ut 
arcem, Sc tianfpadanan illam onien regionem 
tuerecur, Sc fi deprehenfos in itinere Borbonios 
opprinendi daretur occafio, facultatem ne prae- 
termitteret . 

Gagius laetanti jam animo, & fpe optima 
confirmatus, quod perinde, ut in concilio pro- 
nuaciaverat, tandem erant hoftes diduiti, qua 
die profeclarri Sjuiemburgium cognovit, ea die 
caftra movet; is dies erat ai v. kal. O&ob. & 
non Ticinum, Mediolanumque verfus, uti o- 
mnium erat fermo , proficifcitur, fed repente qua- 
fi commutato confilio, revocatis etiam, quas 
Ticinum lubmiferat, cohortibus, equitumqueahs, 
& prxfidio ponti-j quem in Pado fecerat, Tici- 
noque, lri#que oppidis, quantum fatis eife vi- 
funeft, relido, ipfe, copiis reliquis omnibus 
contraSisj cum advefperatceret , regredi Derto- 
nam verfus caetrit, Inamque amnem,ponte mi- 
nus v. horis fa to* tranfgreifus, ea celeritate w. 
circiter mfllium no&uabundus viam proceifit,ut 
cu.n lucefceret, aJ Fanarum e regione Auguftas 
Batienorum perveniret • Eo etiam tranlgreffi 
fiumen c regione Rivaronis, ac Montis caltelli, 

ficn* 



Liber Sccundus. 181 

ficuti inter eos pridie convenerat, diverfo fub lu- 
cem item confe£to itinere, Philippus, & Malibo- 
jus, dato figno, concurrunt . 

Oritur Tanarus ex Apennino,qua proxime 
pertinet ad Alpes maritimas, torrentibufque au- 
&us xii. tamen neque ea eft altitudine, neque 
rapiditate aqua^ quin pluribus locis vado tranfiri 
queat; prafertim fudum fi diutius fuerit, ut 
tum accidit: atque ubi Pado appropinquat , in 
quem influit , Alexandriam alluit, & non longc 
a Monte caftello, atque Augufta Batienorum la- 
bitur , qux inter lcca, Subalpini atque Auftria- 
ci caftra fecerant. Caftra erant, ut demonftra- 
tum iipe eft, natura, atque opere munitiffima. 
Alexandria, Forumque Fulvii erant oppida a 
tergo utroque in latere . Siniftra erat Padus, 
dextra Tanarus, atque ubi fe amnis ipfe Tana- 
rus ad angulum inflexerat , ante frontem caftro- 
rum fluebat, in eoque amne pons, atque ad ca- 
pita pontis, Sc fecundum fluminis ripas perpetuse 
fere ftationes, & munitiones erant. Pmerea ru- 
bis , fentibufque interje&is viae impedits , conge- 
(lifque faxis, & crebris arboribus fuccifis, atque 
inflexis aditus praclufi omnes, ut eo penetrari 
finguiari etiam homini difficillimum videretur 
poife, idque ita re£te videbatur, ut, cum ad- 
ventus Borboniorum Regi Sardiniaj nunciaretur, 
aliquandiu fides fieri non poifet: tantam habe- 
bat loci fiduciam, fperabatque, fi tam arduum 
Borbonii facinus auderent , aut tandiu repugnare 
facile noffe, dum, cognito hoftium adventu , Scu- 
lemburgius regrederetur, aut temeritatis ipibs prss- 
fentem daturos poenam, cum loco iniquo, at- 
M 3 que 



i%z De Bello Itnltco 

que hi ipfo flumine dimicare cogerentur. Qul» 
bus difficultatibus non frangebantur animi Ror- 
boniorum^ ied incitabantur, quo celerius, vadis 
repertis, flumen tranfirent, opprimerentque Sub- 
alpinos difceifu Auftriacorum reiidos a firmif- 
mo robore veteranorum militum. Itaque, tripli- 
ci inftr-u&a acie, hoftibus, Tanaroque appropin- 
quabant. Noiturnumerat iter, multifque anfratti- 
bus devium . Confiliumimperatorum ne efferretur, 
perpauci tenebant iegati. Perpauci itern erant 
itineris duces, hique ipfi eadem confiiii ignora- 
tione non omnino locum noverant , quem pete- 
rent . Ignari autem milites, quo ducerentur, 
partim properabant, partim morabantur, & tor- 
menta ad praliurn neceiiaria ab iis tardius admi- 
niftrabantur, qui ei negotio praerant, & qu& 
tormentis prsefidio erant, Belgarum Pnetoriano- 
rum cohortes duas lentius fubfequebantur. At 
Gagius, qui dextro cornu cum Mutinenfium una 
Duce praerat, jam cum orta luce ad Tanarum, 
ut diximus , perveniflet , neque dum ob difficul- 
tates, quse fupra funt demonftratac, reliqux cf- 
fent copise coniecut# , eas, quod res in celeri- 
tate poiita efle videbatur, non putavit expe&ten- 
das; atque ad Subalpinos, qui adverfam confef- 
tiflimo equitatu ripam obtinebant, dextram in- 
tendens , (imul proximos refpiciens equites re- 
gios: Habetis, inquit , Equites, eundem in con- 
ipetfu hoflem, quem Campofan&enfi praiio fl 
ciftis: eandem vos ad Tanarum pneftate \irtu- 
tem, quam, ipfo meduce, ad Scultennam pnvfti- 
tiftis: jam fugam ille circumfpe&ans, impetum 
certe vdlrum non feret. H&c quam breviffime 

po- 



Liber Secunciuu i%$ 

potuit eloquutus , equo admiifo , in medium ir- 
ruit flumen. Illum primo equites regii ftatim 
fequuntur, equitatus noftri pars ferociifima, at- 
que hos pedites circiter mille: alise poftaliquan- 
to cohortes, equitumque turmae conveniunt : 
poftremo dextera omnis pars reliqua, quae igno- 
rantia loci deerraverat, a Silva caftrorum Pr#- 
fedo, qui partem itineris noverat y revocata , flu- 
men jam ingrediebatur ; & non longo ab ea in- 
tervallo paulo fupra, quam Tanarus , & Padus 
confluant , Eicerius cum ii. millibus partim Nea- 
poiitanorum, partim Genuenfium, quorum Ge- 
nuenfium, in eo praelio virtus ipfis admirationi 
fuit veteranis, Tanarum fe transjecerat eo confi- 
lio, ut Auftriacorum in Pado pontem occupa- 
ret, eofque tranfitu prohiberet. 

Jam Gagius apprehenderat ripas, hoftibuf- 
que fubmotis, magnam ubique cladem, majo- 
remque multo terrorem intulerat , eodemque tem- 
pore ab finiftro cornu in dextram hoftium par- 
tem Philippus, & Malibojus, &, qui mediam 
aciem ducebat, Aramburus legatus in mediam 
item illorum aciem, fiamen tranfgreffi, impetum 
facere coeperunt. Qua in re admodum fuit Bor- 
boniorumvirtuslaudanda. Nam, cum folo exa- 
qua capite extarent, ea celeritate, audaciaque 
ierunt, ut plerique ex hoftibus, aut fubito, uti 
nodu conquieverant, opprimerentur in taberna- 
culis, aut impedimentis farcinifque reli&is, tur- 
piter profugerent; iique ipfi, quibusanimus fuifc 
fet ad refiftendum, vitamque, quoquo modo fe 
res haberet, ferro reddendam , tamen reliquorum 
fuga abrepti pellerentur , ripas munitioneique di- 
M 4 mit- 



184 Dc Bcllo Italico 

mitterent , inque locis confiftere fuperioribus non 
auderent. Qiiod vero plus erant fpatii in latitu- 
dinem compiexi caftris, quam quantum copiis 
explere fuis poffent, quodque pluribus noftri lo- 
cis irrumpebant, idcirco ipfi neceifario diduce- 
bantur ac laxabantur; & didu£tis cohortibus, la- 
xatifque manipuiis, neque erant, fi repugnarent, 
ad excipiendum impetum noftrorum idonei, ne- 
que, fi fe reciperent, unum habebant omnes re- 
ceptum, cum diverfi fugerent, & pars Alexan- 
driam, Forum pars Fulvii peteret. Ipforum au- 
tem equitatus , ut pedkum fuorum receptui -> fi 
poifet, confuleret, non longe ab Augufta Batie- 
norum leniter acclivi loco, confertiique turmis 
conftiterat 5 & primo emiflis jaculis, deinde, gla- 
diis diftri£lis, noftros, qui ab dexterocomu fuo 
cedebant, diftinere conabantur. At equites regii, 
quos flumen tranfifleprimosdixeramus> indignan- 
tes , quod confpeftum fuum iiibalpini equites fer- 
re poffent 5 emiilis & ipfi jaculis ad gladios redie- 
rant, tantaque vi procurrerant , ut eorum nemo 
confifteret, univerfique terga verterent, atque 
angufto per colles, faltuique itinere, incitatis e- 
quis, fugere perfeverarent . Tum vero, pulib e- 
cjuitatu , omnis Sardiniae Regis exercitus, qui 
jam inclinaverat, tumultuofius agi, dililparique 
coepit. Diilipatos, fugientelque Alexandriae, Fo- 
riquc Fulvii arces vix tandem protegunt. Ailgu- 
ilam Batienorum, quam propter loci opportuni- 
tatem tueri pauliiper poterant, tanturn ut recc- 
ptum adjuvarent fuorum, indefenfam relinquunt. 
NonnulLv cohortes integra, ne tentata quidem 
defeniionis fpf, abje&is armis, dcdidcrunt fefe; 

adeo- 



Ltber Secundus. 185 

adeoque erant omnium fra&i animi, atque perculfl , 
ut nemo eflet tam fortis, qui de reliftendo co- 
gitaret. Compluribus fuffoflis, & captis equis, 
illatifque vulneribus, equites, peditefque illorum 
aut curfu exanimati profternebantur in via, aut 
fugientes obterebantur a fuis , concidebantur a 
noftris; coacervatifque hominibus, & jumentis § 
omnia longe lateque tumultus obtinebat, pavor, 
caedes. Ipfe in fuga poftremus, atque in pericu- 
lo princeps, Sardiniae Rex, ubi (quod in peri- 
culo fummo obfequium non recipit timor) co- 
hortationes, atque imperia negligi fua videt , pau- 
cis equitibus, Filioque comitatus magni animi, 
ingeniique Adolefcente, ad Forum Fulvii proti- 
nus, equo citato, contendit : atque ibi paulifper 
commoratus, dum colle£tum ex fuga peditatum 
fub ipfis oppidi mcenibus confiftere, & celeritatem 
cohibere infequentium jubet , no&urno ipfe iti- 
nerenon intermiifo, Cafale venit , eoque difli- 
patas convenire copias, caftraque ad oppidum 
rransferri imperavit. 

At Sculemburgium properantem Mediola- 
no ferre fubfidium, cum jam aliquot in eam 
arcem cohortes fubmifiifet, crebri funt ab Rege 
Sardinia: in itinere nuncii confequuti , adeiie o- 
mnibus copiis Borbonios, Tanarumque tranfire* 
Quibus ille nunciis incitatus, regredi feftinavit, 
neque tamen fatis mature advenit; propterea 
quod, fugatis ii. fuis ad Auguftam Batienorum 
cohortibus, de quibus fupra diftum eft, pontem, 
quem ipfe in Pado fecerat, munitionemque E- 
fcerius praoccupaverat , Auftriacofque , & eos, 
quiper pontem feie raptim recipiebant, & eos, 

qui 



itS De Bello Italko 

qui cum Sculemburgio ad fluminis ripam ad- 
verfam fero pervenerant, allatis tormentis duo- 
bus, telis jaculifque infedabatur; & deterruerat 
etiam , quominus lintres 5 quibus efficiebatur 
pons, recuperarent illi, aut id, quod facere jam 
coeperant , incendio corrumperent . Deiperato 
Sculemburgius tranfitu, incendioque naviurn, &, 
cum refpexiffet , confpicatus in altera Padi par- 
te effufe fugere* Subalpinos , eorum accufans igna- 
viam, quod ne primum quidem apftrorum im- 
petum ex loco fuperiore tuliilent, & fe a Gagio 
delufum fremens, fecundum ire flumen perrexit, 
atque opportuno loco e regione Cafalis oppidi 
caftra fecit, fic ut fuse cum exercitu Regis Sar- 
dinise copix, fado ponte, conjungerentur. 

Fufis, fugatifque hoftibus, Philippus, eo- 
rumque caftris, atque impedimentis ferme omni- 
bus potitus , in iildem ipfis caftris conciiium fta- 
tim advocat: & Gagius quidem utendum fortu- 
nx beneficio, nuilum vidis fpatium dandum cen- 
febat. Agirare fugam milites eorum, deditionem 
populares: omnia repentino terrore proftrata ja- 
cere. Quocirca mftandum pertcrritis, inermibus, 
fugientibus* ncque arduu.n quicquam exiftiman- 
dum vidoribus, iiique miiitibus, quos nulla flu- 
mina, nullae unquam munitiones, aut difficulta- 
tcs tardaverint, nunquam, tnfe&a re, arma po- 
fuerint. Contfa ea Malibojus, & fatis ad gio^ 
riam, atque ad utilitatem profe&um eo pradio, 
neque ultra, quam iatis efTet 3 temere audend 
dicebai : multorum miJlium iter nodlu confefti 
trajedum Tanarum, propulfos hoftes, caftra 
cupata, atque horis hacc acta omnia minus c 

dc- 



Liber Secundus* 187 

decim : quare tam defatigatis militibus parcen* 
dum effe, ne, confumptis viribus, animum in vi- 
Aoria ipia dejpondere cogantur. Fortunae vera 
quatenus credendum? quoties effe perculfos infe- 
quentes a fugientibus? quoties viclis ceffiffe vi- 
£lores? multa quidem in bello exiftere improvi- 
la propter ignorationem maxime locorum, igno- 
rationem hollium. Subeffe arces non tam manu 
quam natura munitiilimas, itinerum anguftias, 
perfequi qu& fugientes prohibeant; denique ho- 
ftemiubelle, cujus in ipla fuga confilium aliquod 
callidius ne lateat, magis verendurn, quam ni- 
umphandum, quod in pugna perterritus fugerit; 
cum praffertim r incolumi adhuc exercitu, atque 
inregris Auftriacorum auxiliis non fugiffe, fed 
locum belli gerendi mutaiie videatur. Proinde 
etiam,atque etiam confiderarent 5 quo progrede- 
rentur, ne inconfulte progreffis gravius etiam 
ex commutatione rerum , quam fi nunquam vi- 
cerint, doiere contingat. 

Hxc valuit fententia, fruftra quanquam ei 
refragaretur Gagius ; faepe , ut dicebatur, querens 
ad eorum fibi eiie bellandum voluntatem, qui 
vi&oria uti ipfa aut nollent, aut certe nefcirent. 
Erat fane occafio bene gerendas rei, idque cum 
reliqui duces 5 tum miiites ipfi videbant , 
qui mirabiii ardebant cupiditate infequen- 
di hoftes; magnaque erat omniurn admiratio, & 
querela, peccari adeo in hoc beiio tarditate, ut 
parta jam prafenlque vi&oria quodammodo ex- 
cideret e manibus. Qua in re iilud maxime ad- 
mirandum videbatur, quod Galii, quorum gene- 
ri hominarn innata effe dicitur alacritas qu&dam , 

& 



18S De Bello Itallco 

& celeritas conficiendi negotii, ubi valde erat 
opus properato, ibi infifterent, & Hifpanos ip- 
fos cuniiatione vincerent. Ipfe imprimis malc 
audiebat vulgo Malibojus, atque apud Hifpanos 
potiffimum offenderat, quorum ipfe cupiditati 
moras interponere omnes credebatur. Erant etiam, 
qui aliqua fortaffe fufifufi malevolentia adderent, 
atque affingerent, quod res pofcere videbatur : 
longius non fine caufa bellum duci , exhauriri 
ducendo bello provincias, imperatorum autem 
domos repleri. Qui vero fe minus malevolos, 
& paulo dihgentiores exiftimari volebant rerum 
inveftigatores, veterem Maliboji cum Rege Sar- 
dinix amicitiam, & Regis in eum beneficium, 
quod erat maximum, commemorabant . Nam- 
que is fub finem proxime recentis Italici belli 
deprecatore ufus Rege Sardini#, Magifterium 
arat adeptus Gallic# militiae. Itaque nimium il- 
lum eiie gratum diftitabant, nimiumque memo- 
rem. Nobis, cum nihil horum perfpicuum fit, 
neque conftet inter omnes, indignum videtur in- 
certis rumoribus obterere famam fortiffimi viri : 
praferrim cum hujufce tardkatis , qua pracipue 
fa&um eife dicitur, ut nihil tantis viribus in Tta- 
lia prrcclarum Bcrbonii egerint , au&orem fuiile 
Philippum Argenfonium mquirendo reperimus . 
Argenibnius gratia, & confilio apud Rcgem Gal- 
liae plurimum poterat, & exteris apud illum 
praerat rebus. Huic erat exemplo maxime pro- 
ximi fuperioris belli perfuaiiiiimum , ad profpe- 
ram aaverfamve armorum in Italia fortunam 
omnino interelfe, qualis fuerit Sardinias Rex, 
ibciuSj an hoftis; neque, eo repugnante, profi- 

ci 



Ltbcr Secundus . lZg 

ci quicquam polfe inculcabat ipfe fepifline, ob 
eamque caufam ab Italico erat bello alieniift*' 
mus; & diluere, ii quid contra afferretur , non 
irugnopere curabat. Pertinacia enim fumma erat, 
ut quanuumque imbiberet animo opinionem, nul- 
la unquam ratione deponeret. Oderat praterea 
vaftam, atque, ut ajebat* infaturabilem Hifpa- 
norum cupiditatem, qui nullis finibus aiiis , niii 
extrema Leucopetra, atque Aipibus fpem termi- 
narent fu# in Italia poffeffionis ; $c vehementer 
ad Galliae Regem pertinere arbitrabatur , non 
pati, homines natura ipfa imperioii, & feroces 
tantis ut infuper opibus convalefcant y ut pof- 
fint, arque audeant conditionibus reclamare, quas 
ipie tulerit. Proinde hsec erat ejus perpetua, at- 
que conftans de bello Italico fententia; cum Rc- 
ge Sardiniae ita bellum effe adminiftrandum , ut 
qua^fita focietas videatur; cum Hifpanis ita ha« 
bendam focietatem, ut non multum inde adju- 
ventur. Ea item de caufa ad Italicum bellum 
fummo cum imperio mittendum curaverat Mali- 
bojum affinem fuum, quem eadem fentire, & 
fecum facere cognoverat, eique proficifcenti oc- 
culte pneceperat, maximam Hifpanis fpem often- 
deret, in reiiquis ne properaret; & cum Rege 
Sardinix haberet potius, quam gereret bellum. 
Ita accidit, ut, dum Borbonii vi&ores fedent 
otiofius, Sardinise Rex quietiilime, k y fuofque 
ex fuga, ac terrore reciperet. 

Dum hrec in Cifalpina Gallia geruntur, 
Britanni, five eo, quod maritimis commeatibus 
exercitus noftros excludere conarentur, iive ira 
quadam cQmmoti, quod referaife Italiam Borbo* 

niis 



lgo De Bello Italico 

riiis loli Genuenfes dicebantur, five ctiam (ut 
ipfi poftea deteftandae invidiae gratia pradicabant, 
ne pracer bellandi morern, atque jus feciife vi- 
derentur, quod eorum eifent hominum urbem 
hoftilem in modum adorti, adverfus quos amici- 
iix caufas complures proferre poterant, nuilam 
belli) ab Rege Sardinj^, fuoque apud Regem 
legato Villetio incitati, cum ; immiffis primum 
aiiquot ex eodem curfu in Savonem ollis incen* 
diariis, nihil profeciifent , Genuam accefferant 
cum claffe navium xi. bellicarum, Scnavigiorum 
incendiariorum iv., horribilemque, fluitantibus in 
alto navibus, fpeciem pnsbebant, quafi faediffi- 
mam pulcherrimse civitati cladem jam jamque 
inferre viderentur. Ipfe effe in claife dicebatur 
Villetius, qui , Claifis Prafeftum ut impelleret 
h&fitantem, Augufta Taurinorum profedus eo 
advolarat, Prafettumque in mari medio eadem 
de caufa convenerat. Sed tanta fuit civium di~ 
ligentia , virtus, concordia, ea loci munitio, 
& muralium tormentorum copia, ut, vifa Bri- 
tannorum claffe, Genuenfibus res nulla ad de- 
feniionem urbis defuerit. Nam & omnem mu- 
rorum partem eam , qux mari aliuitur, cSc ja:tas 
in mare moles, qux portum eificiunt amplum, 
atque tutum, crebris tormentis, cuftodiifque co 
muniverant, faucibufquc portus trircmes v. fuas 
produ&as, interque ie conjun&as, objecerant, 
tu;n etiam navigia, e quibr iratas ad in- 

; ium ollas in hoftes , ia utroque 

portus cornu collocaverant , quo facilius, fi na* 
ves britannicas i pms auderent, mul- 

titudinc telorum, ja&uque ollarum repellerenturj 

qua- 



Libcr Scctmdus . 191 

quaffatseve collabefierent . Erat autem ha^c una 
ia civitate contentio, ut is populus, qui ao opti- 
matibus ad patnx ialutem incitabatur, idem 
optirnatibus pro patria fupplicaret, ne laboribus 
iuis, rfeu penculis parcerent. Quibus rebus co- 
gnitis, Britanni cum unam jarn navem, unum- 
que item incendiariutn navigiuin adadis ex urbe 
telis affli&um fubdu< ere coarti eiient ad Labro- 
nem, cumque immiiias in urbem ollas incendia- 
rias propter longi iquitatem non collineaifent f 
aut ipi^e^ dum immkterentur, ollae diiruptas in- 
teriiiient, ne mijus aliquod incommodurn acci- 
perent, neve tempus fruftra tererent, quod ne- 
que prohibere ab Hifpania Neapolique commea- 
tus, neque cogitatam urbi cladem inferre pote- 
rant, in confpedum Genuenfibus aliquot fefe 
die« cum dediifent, ex eo loco cum claife dif- 
ceiferunt. Porro eandem aliquanto poft ad Fina- 
rium experti fortunam , tandem , anchoris jadis, 
contra Remopoiim conftiterant: quod eft oppi- 
dum Genuenfium in ea Liguftici litoris extrema 
fere parte, qu# vergit ad occidenteii iblem. 
Remopolit^, feu quod ab hoftibus Genuenfmm 
nbn nimis valde animo abhorrerent, live eo, 
quod rniffis iegatis, placari Britannos poffe con- 
fiderent, defeniionis confilio negledo, quod unum 
faluti , atque honori ipfis fuiiiet , ex fuis aliquos 
ultro ad eos miferunt, ut fibi parcerent, utque 
fuis omnibus facultatibus uterentur. Repudiata 
legatione, cujus publice mittendx, non conien- 
tientibus Genuenfibus, quorum erant in ditione^ 
poteftatem habebant Remopolitae nullam , Britan- 
ni, eo etiarn xnagis, quod irrico ad Savonem 5 

Ge- 



192. De Bello Italico 

Genuam, Finariumque conatu incitabantur, ol- 
las in oppidum incendiarias jacere coeperunt, & 
miffis eveftigio aphra£iis fuis, qui aftuarias eo- 
rum , quse ad anchoras erant in litore deliga- 
tXj deprimerent, aut incenderent; quin cxrn&x 
perirent, ferius ad defenfionem excitati Remo- 
politae prohibuerufit • Tota Remopolis ollis qua- 
tefada incendiariis, ac diruta fere eft, in horri- 
bilique deinceps patrias excidio oppidani affiden- 
tes, cum jam illi abiiffent, vim fruftra Britan- 
norum r & ftultitiam funt fuam execrati. 

Borbonii, prselio ad Auguftam Batienorum 
majori hoftium fuga, quam c#de faito, cum 
id neglexiflent , fibi quod fuerat conandum,at- 
que omni ratione efficiendum, ut perterritos in- 
fequerentur Subalpinos, minus expedito uii con- 
filio in veteribus illorum caftris confederunt , 
partitique funt inter fe, qui Forum Fu!vii,qui 
Alexandriam oppugnarent • Philippus opportuno, 
neque infrequenti loco, qui locus eft in agro 
Caialenfi, & appellatur Servator, pmorium 
conftituerat, Equitatus ferme omnis Gallicus, 
Hifpanus, & Neapolitanus erat ad Auguftam 
Batienorum fecundum Padum, quo commodiu? 
aquaretur, & per pontem mitfus in oppofitum 
Laumellinumagrum pabulum conveheret facilius, 
hoftes rapinis excurfionibufque prohiberet. His 
rebus, atque inanibus ex vidoria gratulationi- 
bus, & arcis Alexandrinae , quas nunquam oppu- 
gi aretur, munitionibus perfpiciendis xi. dies tri- 
buuntur. Tandem deleftus, qui oppugnaret Ale- j 
xandriam , Caravacalius legatus, urbem oppuj 
re primum inftituit : qux quidem Tanaro ab 

arce 



Liber Secundm. 193 

arce flumine dividitur, lapideoque rurfus ponte 
adjungitur. Latiffima item foffa, muroque cin- 
gitur non mediocrem in altitudinem elato, cu- 
jus ingens eft craffitudo, eaque firmitas, ut fa- 
cile iilum repellat telorum. Sunt etiam pari- 
bus excitatae fpatiis turres opere vetufto, ut, 
commutata urbium oppugnandarum ratione, nunc 
quidem magis ad fpeciem , quam ad defenfionem 
valeant. Unum tamen eft projeStum e muro 
propugnaculum , propter ipfum Tanarum, qiia 
parte urbs in occidentem fpe&afr, atque hujus 
fumma effe propugnaculi opportunitas videbatur 
poffe ad arcem tormentis concutiendam 3 (i op- 
pugnare illam noftri, quam infelici circumvalla- 
re confilio maluiffent. Arx eft probe munita^ 
axlificataque ex defcriptione Vobanii Galli mili- 
taris Architefti, prseclara hominis difciplina, 8c 
fama. Ignatius Ifnardius Marchio Carallienfis 
arci urbique prxerat cum iii. Subalpinorum mil- 
iibus,quorum pars arcem , pars urbem tuebatur; 
eratque exiguus fane pro ambitu moenium urbis 
numerus defenforum . Kanc rem cum legatus ani- 
madvertiffet ^ non inutilem ad capiendum con- 
filium exiftimavit . Itaque pluribus irrumpere 
locis fimulabat , 8c murum afcendere ab ea ma- 
xime parte velle videbatur, qua propugnaculura 
effe diximus. Subalpini prxmetuentes loco^ ma- 
gno concurfu eo contendunt, jaculifque, & ada* 
s ex propugnaculo telis, deturbare fubeuntes 
conantur, c&teris muri partibus neceiiario pro- 
pter militurn paucitatem neglectis. Interim noftri 
hac ufi occaiione, non longe a porta, qiux Ge- 
nuenfis dicitur, aggerem extruunt^ omniaque 

N prius 



194 D? Belh Itallco 

prius iimt opera perfeaia, tornentaque ad op- 
pidum acta xx M quam perfici opera ilti fentirent, 
aut prohibere poifent. Alexaninni pro vetere 
clientela Hifpanis eiie dicebaniur amiciiiimi. Ita- 
que iive ftudio partlum, (ive quod vereri fe di- 
cerent, ne per vim expugnatun diriperetur op- 
pidum , omnes certe paiam de deditione loque- 
bantur. Gontra Suoalpinis Itudium erat, & vir- 
tus ad propugnandum acerrima, neque. ulla, tara 
paucis militibus, diurni, nojiurnique tenmoris 
ad laborem pars intermittebaiur. Tertio demum 
oppugnationis die circumfuniuntur no&e noftri 
ab ea etian parte, qux ai Tanari, & Bormias 
confluentem vergit, oppidumque ex adfcenfuten- 
tare videnturj eodemque tempore ab altera item 
parte, qua noftra eraat opera exftnuta, com- 
plura tormentis teia conjiciuntur. Corruunt ur- 
bis teda nonnulla. Fremunt oppidani . Ipii con- 
fe:ti laifitudine, ac vigilia miiites jan non fu- 
ftinent. Auget nox metum , graviufque ex tene- 
bris, meiuque periculum ailimatur turbarun. 
Quibus rebus permotus Ifnardius, fimul verkus, 
ne inter tumultum captx urbis, nodurnique 
temporis licentiam ipfe intercluderetur a noftris, 
qui, (i irrumperent, pontem occupaturi videban- 
tur; fubito in arcem cum fuis conlugit , pontem- 
que refcidit. Quo fa:to Alexandrini Borbonios 
ynm.i luce accerfunt, oppidoque recipiunt. 

De arce non oppugnanda deliberatum ;n> 

erat apud Philippum, & quahquam Hifpani,5c 

Genuenles non obfcure dilfentire viderentur, de- 

i erat , ut obfi . Cur enitn 

contrucidari milites? cur fieri paterentur operum 

ium- 



Ltber Secundus. 195 

fumptus ingentes? cur denique arcem tanta ja- 
£tura oppugnarent? qu& neceffariam circumval- 
lata deditionen fubiret, Scfequeretur ultro,bre- 
vique fortunam reliqui belli? His rationibus r at- 
que aliis, quas memoriae prodere non fatis cau- 
Ix putamus, pervicerant in concilio duces non- 
nulli, ut, negieda oppugnatione 5 circumfedere- 
turarx: atque ita loquebantur, quafi certi eifent 
armorum exitus, neque ulla commutatio reruni 
accidere poifet. Pollea vero, conyerfis rebus, 
cognitum fero eft .', reje&o fortiore, confiliunt 
valuiiTe minus falutare, expe£tataque obfeffionis 
tarditate, effe arcem amiffam, quae permagni erat 
ad Italicum bellum momenti ? & qux expugnari 
facile tunc a Borboniis poterat, fi tantu.m. ipfis 
confilii fuiffet, quantum erat virium . Sedopportunis 
locis pr&fidia funt pofita, fatlaque eft arcis cir- 
cummunitio ardior, & Vielmus Leffius cum Li- 
guftica legione, cohortibufque aliis de omni exer- 
citu reii&us, qui toti- negotio prxeffet , commea- 
tufque in arcem comportari prohiberet. 

Inftituta interim ad Forum Fulvii oppugna- 
tio anni tempore adverfo impediebatur. Id erat 
oppidum in ripa pofitum Fadi, paulo editiore 
natura loco^ arce tenui, atque opere ipfum op- 
pidum partim vetufto, minufque firmo, parti.m 
recenti munitum; fic tamen, ut, qua funt Ca- 
fale verfus recentes intermiffae munitiones, ipfa 
turnuli acclivitate oppidum defendatur. Tunc 
autem major erat ex cportis imbribus oppugnan- 
di difficultas. Abierat enim. jam egregia illa coe- 
li tempeftas, qux Borbdniprum coeptis incredibi- 
li felicitate tamdiu obfecundare poife videbatur, 

N z fi 



ig6 De Bello Italico 

{1 per duces quofdam confulto, ut videbatur, bel- 
lum trahentes fortunae uti beneficio licuiiiet; & 
fluvii 3 qui frequentiilimi funt in ea regione, com- 
moti afiiduis tempeftatibus admodum creverant, 
magnaque erat omnibus locis, atque itinenbus 
faita labes, atque proluvies, adeo ut nili aeger- 
rime fupportari tormenta, & concineri in opere 
milites non potient, ipia denique, aggere diia- 
pfo, opera non confiftcrent . Tamen adminiftrati- 
te Aramburo legato, qui cUligentiam in expugnan- 
do oppido adhiberet 5 difficultates luperaverat per- 
tinax militum labor , erantque opera perfeita^ 
tormenta conitituta, jamque pars murorum telis 
concuiia procumbebat; cum repente Subaipini, 
qui prasfidio erant oppido, eruptionem faciunt, 
iub occaiumque lolis ad noftra opera accedunt. 
Noftri, cum alius langueret a quotidiano labore, 
aiius in opere verfaretur incautius, re nova per- 
turbati initium fug# faciebant; hoc magis^quod 
& pnefenti hoftium, qui intolerantius fuccede- 
bant, & longinquo muralium tormentorum ma- 
lo mfeftabantur . lbi tum Hifpanorum Prato- 
rianorum Centurio propter rei militaris flagitium 
ira flagrans, confolio milite, qui terga vertebat, 
reiiquos quolque acerbioribus verbis interrogans, 
folerentne pratoriani militeS fugere, ihclinantes 
reftituit: & Varennenfis eodem tempore legionis 
ik exercitu Genuenfi, itemque Virtianx legionis 
Pyrochitrophori , Belg&que Pratoriani inter fe 
>rtati,ne, integros quos fuperayjiient, vi&os 
imeicerent,cuneo fa6to, ruunt in hoftes, eof- 
que, rnultis vulneratis, atque interfe&is, in op- 
pidum repeilunt, At illi, ubi noltris refeitisope- 

ri- 



Liber Secundui. tgj 

ribus, & diligentiori feptis cuftodia, non defen- 
fioni jam,non eruptiom locum eiie inteilexerunt, 
atque audo tormentorum numero, venementius 
labefa&ari miirum, percellique ? ac difcindi pro- 
pugnacula viderunt, limul veriti funt, ne, facto 
a noftris non longe ab oppido in Pado ponte, 
navibufque aliquot onerariis depreffis, fubfidiis 
ipfi, <k commeatibus intercluderentur, confilium 
cceperunt ex oppido nottu profugere. Itaque 
poftero die diffra&is tormentis omnibus, quas 
erant in oppido, & projetto omni commeatuum 
genere, ne cui Borboniis ufui effet^ cum inar- 
cem confugere fimulaifent, ut ipfis confilium 
clam eiiet oppidanis, accenfis aliquot in muro 
ad ipeciem funalibus, ea porta, quse eft ad Pa- 
dum, idQ muita de nodte foras proripiunt, fu- 
bitoque univerli fcaphis excepti refugiunt, ~per- 
que Laumeilinum agrum ad fuos mirabili filen* 
tio evadunt incolumes. Celeritas tanta fuit illo- 
rum, noftrorumque tam remiifus, ac negligens 
in explorandis hoftium coniiliis animus «, ut , cum 
primo diluculo eorum profeitio voce manuque 
ab oppidanis ex muro figmficaretur, infidias no* 
ftri yererentur, neque prius profedos crederent, 
quam intromiifi vacuam oflfenderunt urbem a 
defenforibus , & Subalpinorum admirati neceiiario 
cailiditatem irrifui fe fuiife perdoluerunt . Foro- 
falvienfis hic fuit oppugnationis exitus. 

Philippus, his rebus geftis, Occimianum 
proficifcitur, pauloque poft Cafale venit. Subai- 
pinorum cohortes xx. qux cum dcccc. circiter 
equitibus ab Rege Sardinix relidse in fpeculis 
prope Cafale confiiterant , jam cum eilet ad por* 

N 3 tas 



igt De Bello Italtco 

tas primum Philippi agmen, alia ex pafte op- 
pidi fefe properantes ejiciunt, flumenque tranf- 
greffi ad reliquos fuos advoiant, qui caftra an- 
tea jaiii a Cafali Trrdinum tranftulerant . 

Mons, qui Ferratus dicitur, unius fere di- 
ei longe ab alpibus fpatio disjunflus leniter ex 
^qiiata planitie afiurgere incipit, tum collibus, 
vailibufque di-ftin£tus amoeniffimis, duobus dex- 
tra, finiftraque Tanaro, Padoque fluminibus ai- 
luitur, ad ipforumque fiuminum confluentem de- 
finit . Hujus eft montis regio optima, & fertilis, 
& regionis princeps urbs eft Cafale propter i- 
pfum fi.ta Padum, habuitque quondam^ ut illa 
tempora ferebant , arcem munitiffimam , qu& pa- 
trum noftrorum -meftioria expugnata a Gallis , 
& everfa eft. Una tum erat virtus Pr&fe&i, 
maxima loci defenfio: nam Roccsefius Hiberni- 
cus pneftantis animi vir, nulla periculi denuncia- 
tione permotus, cum dc. militibus vi&ori exer- 
citui opponere fefe non dubitavit. At Galli ela- 
tifpe ceieris, ut ipfi arbitrabantur, vi£lorix,& fortai- 
fe majofum fuorum eodem in locovirtute nimium 
feroces, eam fibi arcem oppugnandam depoicunt. 
At vero five cunflationis taedio, cujus gens eft 
intolerantiffima, iive quod, non fatis perfpefto 
arcis fitu, primo illam impetu expugnari fine 
tormentis poiic temere crederent^ magno certe 
cum detrimento repulfi funt . Itaque morari ne- 
ceilario, expe&areque coguntur, dum tontoenta 
adducantur, quorum erat fubvedio duriliima 
proptcr anni, ut diximus , tcmpus, viafque o- 
rones alto, tcnacique luto corruptas. 



Li&cr Sccundus. 199 

Intcrim, Gagius Padi, Tanarique poaces, 
Ticinique fluminis ripas certis obtineri ftationi- 
bus juiierat, nequa proruere hoites, & circum- 
venire a tergo noftros poifent : eodem etiam 
tempore & erat ad Haftam occupandam Pom- 
pejam Gramondius Gatiorum legatus profe&us , 
& ipie Gagius Ticrnum, Parmamque cohortes, 
alaique identidem fubmittebat, qu& Vievillsei, 
& Gafteilarenfis exercitus augerent. Quarum re- 
rum expe&atione varia angebantur hoftes, neque 
certum invenire poterant, progredi ne Philippus 
longius, an regredi mallet, diverfique rapieban- 
tur. Rex enim Sardinias, Hafta a noftris Pom- 
peja occupata, omne ad fe bellum transferri, 
iplamque imperii fui fedem Auguftam peti Tau- 
rinorum arbitrabarur. Auftriaci autem, tantum 
Ticini, Parmajque copiarum contrahi cum vide- 
rent, Mediolano, Mantuasque timebant; & cum 
veliet uterque fibi confulere, neque aker line 
aitero poffet. non admodum conveniebat inter 
eos, quid agerent, & quam belii rationem po- 
tiflimum inlifterent. Neque pr&terea vacabant a 
beilo afpera Alpium culmina, cogebaturque Sar- 
dini^e Rex, in tanta omnium rerum difficultate, 
eo etiam copiarum, & cogitationis fux partem 
derivaVe. Na 11 quanquam Sardinia Regts iega- 
tus Leutronius, ob defenfum fuperiore anno Cu- 
neum, fumma: homo virtutis habitus, & fiJei 
ab ea parte non ceflafet, tamen Lautrecchius 
de exercitu Gallico legatus D. Columbani Fa- 
num coenerat, quod Ocelo imminet, ipfumque 
txpugnare Oceium cum cohortibus xii. conaba- 
tur: & Mirapifcenfem Gailorum item legatum, 

N 4 qui 



203 De Bello Italko 

qiri Ligufticam oram aflervabat eam, qux ver* 
git ad occidentem folern, Cebam in maritimis 
alpibus ut tandem oppugnaret , Genuenfes horta- 
bantur., re£teque moftebant; quod 5 Ceba rece- 
pta, propter loci opportunitatem, & levi inco- 
larum, qui ferociffimi homines funt, & Subal- 
pinis infeftiffimi, prafidio ipfa protegebatur ab 
hoftibus ora, & Gallix Narbonenfis commeatus 
maxime ad belium neceflarii facile explicabantur. 
Sed longe efle alia Mirapifcenfi mens videbatur. 
Dum vero Genuenfibus Galli imperitiam bellan- 
di, Gallis contra Genuenfes incuriam obje&ant 
agendi, interque fe de belli ratione difputant, 
belli tempus abit. Ocelum certe Leutronii vir- 
tus, Ce-bam Mirapifcenfis indiligentia defendit, 
& avertit utrofque demum a belio gerendo, 
qu# fuberat hyems iis in locis paulo maturior, 
& Regi Sardinix peropportuna^ quem adverfus 
Borbonios, faeviente hyeme,ipfa per fe akitudo 
Alpium, itinerum difticultas, frigorum, nivium- 
que immanitas, Sc vis tutaretur. Ita Oceli, 
Cebaeque arcium oppugnationes , maximas in ma- 
ritimis, Cottiiique Alpibus opportunitatis, dila- 
tx toties flagitiofis hominum confiliis, ad extre- 
mum anni tempore adverio dittiiife funr. 

At Caialcniis arx, tormentis Dcrtona tan- 
dem adveiiis, conftitutiique, atque aliquot ollis 
immiflis incendiariis, ad deditionem compellitur. 
Dedititios Philippus produdos omnes, qui gn 
rii crant milites, neque apud fe facramentum 
dixerant, Dcrtonam ad opus in arce faciundum 
mittit, reliquos, accepta fide, adverfus fe, fuofque 
ibcios surma non laturos, dimittit incolumes* 

Roc- 



Ltber Secundus. 201 

Roccxfium vero Prafe&um fumniopere collaudat, 
quod (trenue arcem defenderit, Sc proficifcentem 
in Britanniam, ut eflet in Caroli Stuartii exer- 
citu miles voluntarius, non vulgari commendatio- 
ne profequitur, quas fortemejus, magnumqueiri 
Cafalenfi oppugnatione perlpeftum animum fi- 
gnificaret. 

Jam hyems aderat fumma , & Brignoiius- 
Salius Genuenii exercitui pnepofitus Genuam 
cogitabat, cui difcedenti praeclarum ipfe Philip- 
pus confilii, magnitudinis animi, fummi denique 
in patriam amoris teftimonium dedit . Copias 
Genuenfes, Liguftica legione ad obfidionem ar- 
cis Alexandrinae relifta., nonnullifque cohortibus 
Dertonae, Placentiseque collocatis, reliquse cuni 
Efcerio caftrorum praefe£to in Liguftica ora ad 
fines Galliae Narbonenfis hyemare jubentur.Ca- 
fali fua Malibojus hyberna conftituerat. Haftam 
Pompejam, expugnata jam a Gallis arce 5 cum 
x. cohortibus Montaiius iegatus Gallorum te- 
nebat. Philippus cum reliquo exercitu, Gagio- 
que in Galliam Cifalpinam regrediebatur. Erat 
de itinere ejus , ut hoftibus diutius ceiaretur y 
incerta edita in vulgus fama. Aliter enim, ac 
ipfe de Rcgis Philippi Patris fententia, atque 
aucloritate conftituerat , Placentiam proficifci 
dicebatur ; quern vulgi rumorem illa multum 
res adjuvabat, quod eo exercitus pars prope- 
rare in hyberna videbatur . Ille tridui viam 
progreffus ^ ad Caftrum novum ad Iram a- 
mnem confiftere cogitur , imbribus coortis y 
quorum tanta erat vis, adeoque itinera inter 
ut ne rupta , lente quidem p ac pauiatim proc.e- 

de- 



202 De Bello Italho 

dere liceret . Summas flumina ripas fuperaverant , 
ponteique interruperant omnes , & reftagnaverant 
late loca , eratque miferabilis fane , ac foedus 
eluvionum reipedus, cum arma, viri, equi, ju- 
menta commeatus paffim hxfitarent in luto, 
atque haud procul%beifet, quin aquis obrueren- 
tur. Viciis difficultatibus, cum Ticinufri, quo 
cohortes , alafque aliquot pramhlas a Gagio 
fuiiie diximus, copiae tandem omies conveniiient, 
& qu& tempeftatibus in irinere detent^ fuerant, 
& quae Placentiam ire fimulaverant, ipfe poft 
paulo Philippus eodem perveait. Inde Marehio- 
ne Campofan&enfi , qui ex vulnere in Derto- 
nenfi oppugnatione accepto convaluerat , cuai e- 
quitibus dc. & Pyrochitrophoris mille Mediola- 
num praemiflb, qui adventu.Ti fuu.n minciaret, 
& caveret ab Aaftriacis arcem obtinentibus , 
Ticino ipfe digreiiiis Maxentia.n venit . Quo 
cum venilfet, praefto ei fuerunt Senatus, popu- 
lique Mediolanenlis legati publice miili , qui 
civitatem in ejus poteftate dicerent eifc , non 
ftudio partium properantes, aut fubitierga Piii- 
lippum benevolentia, fed tradito more in cujuf- 
cumque Principis verba jurandi, qui propius ur- 
bem Mediolanum xx. paffuum millia exercitum 
admoveric. llle ad xiii. kal. jan. ipfo Regis 
Philippi Patris natali die, Medioianum equo in- 
vehitur mirabili celebritate, ac plaufu . Nam 
& comitabantur Hominem Dux Mutinenfium , 
Gagiuique, ac Genuenfium Dominicus 

Pallavicinus, multique prazterea Duces copiarum, 

obviam ei prodierat Senatus univerlus: effu- 
fumque vulgus prateritae jam dominationis ob- 

li- 



Liber Secundm. 103 

litum, & faturae improvidum exultabat Philippi 
juventa, novitate apparatus, tk ftudiis inanibus. 
Nuila etiam fuit regionis illius, & vicinitatis 
paulo notior civitas , quin partem Senatus ad 
Philippum miferit gratulatum, oratumque, iitin. 
fidem, & clientelam reciperetur. 

Haec dum apud Borbonios gerUntur, Lifte- 
ftenius , quem in Lobcoviczii lociim Auftriaci 
in Italia exercitus imperatorem fucceffiile li- 
bro fuperiore demonftravimus , fua in caftra 
pervenit. Quas cum eiienc caftra inter flumina 
duo , Agoniam , & Seflkem , iifdern ipfe quo- 
que neceiiario alluvionum , atque imbrium in* 
commodis diftinebatur , magnaque erat difficui- 
tate affe&us, quaratione Ticinum amnem trani- 
iret. Sed decedentibus paululum aquis, & quod 
Philippum omnibus fere copiis Mediolanum cOrt- 
tendifle audierat, vacare a cuftodibus ripas exi- 
ftimans adverfas , ad amnem Ticinum acceffit . 
Secus autem, atque ipfe crediderat, eafdem di- 
ligentiffime a Vievillseo ripas cuftoditas cum co- 
gnoviifet, primum, converfo itinere, Sextum ve- 
nit , quo in loco Ticinus amnis ex Verbano la- 
cu erumpit; deinde eo etiam transje£iu prohi- 
bitus , quod omnia noftri ioca praoccupaverant, 
mutato rurfus itinere, caftra ad Olegium^ op- 
portuno, atque edito loco, communit : ubi vero 
ab Hifpanis, qui Mediolanum, iteinque a Gal- 
lis, qui Montemferratum tenebant , urgeri fe 
pofle a fronte, atque a tergo videt, relktis cen- 
turiis, turmifque aliquot ad Olegium, qui Ti- 
cini fluminis ripas aflervarent, Tridinum ipfe de- 
mum fe recepit, ut ibi 3 communkads cum Re- 



204 T>e Bello Italico 

ge Sardiniae confiiiis, de tota belli ratione con- 
fideratius deliberaret. 

At Gagius Mediolano profe£lus cum xx. 
hominum miiiibus ad amnem Ticinum perve- 
nerat , pontemque e regione Olegii efficere fe 
velie fimulaverat • Dum autem Auftriaci roagno 
concurfu eo contendunt, dum illum, ponte , tranf- 
ituque ut prohibeant, aggrerem extruere, tor- 
menta coiiocare, ripas denique communire fefti- 
nant, ipie magnam equitum partem, qui fuos 
in equos finguli fingulos pedites impunerent , oc- 
culte, celeriterque progredi jubet, praefe&itque 
ecrum, quid fieri velit , ofiendit . Hi , cum 
ad locum pervenifient , qui Guia ficca appelia- 
tur, vado reperto, equiles, peditefque ita, uti 
erat a Gagio praceptum, fiumen tranfeunt , ra- 
ptimque pontem efficiunt , munitionemque ad 
capita pontis inftituunt. Quare nunciata, Gagius 
extemplo movet, reliquumque eodem ponte traf- 
ducit exercitum. Tranfduttum in duas partes di- 
ftribuit, & partem Olcpii lubliftere jubet, par- 
tem ita coliocat , ut Verbano lacu, Ticinoque 
amne hoftes intercludantur. Decepti Auftriaci ii- 
mulatione pontis, iubitoque equitum, peditum- 
que noftrorum tranfitu perturbati ftatim profugiunt, 
Novariamque continenti impetu petunt . Gagius, 
longius a Ticino amne (ubmotis hoftibus, atque 
expeditis commeatibus, Mediolanum revertkur. 

Interim Coraphsus prafe£tu$ caftrorum Re- 
gis Neapolis, & trib. mil. legionis Macedonioc 
i Caftellarenli legato miffus cum centuriis ali- 
quot Pyrochitrophorum , & equitibus ccc., tbr 
mentifijue caftrenfibus vi. Guardiftallum Duci 

Gon- 



Liber SecunduS. 205 

Gonfagse, qui principatum ibi obtinebat «> data 
fide, nihil le oppidams nociturum, occupat; eo- 
que occupato, & communito, Brixelloque item, 
& Rubiera caftellis in poteftatem redadis, nul- 
la interpoiica mora, Regium Lepidi proficifcitur, 
ejuique civitatis impcriurn Duci Mutmeniium 
reftituit. Quo faeio, pr&lidia , cuftodiafque ad 
ripas Gabeili fluminis diibonere , ad ipfafque 
Murin& portas provolare coeoit. AtPaliavicinus, 
qui Regins Ungari^ juflu Mantu^ praerat, fum- 
mx homo in imperio ieveritatis, ac diligentise, 
cognitis his rebus , copias ftatim fuas contrahit, 
atque auget. Sublidia Mirandulam , fubfidia iteni 
in Mutinenfem arcem iubmitrit . Frumentum o- 
mne, papulumque ab dextera Padi parte quo- 
quoverfus Mantuam ad ie ferri jubet. Graviffi- 
mas iis, qui non paruerint, poenas conftituit, 
hoc confilio, ut, fi forte Borbonii arces oppu- 
gnare illas inftituiilent, qux opinio percrebuerat, 
ipfse eilent arces paratiores, noftri autem inopia 
rerum neceffariarum , duriifimoque anni tempore 
difcedere ab oppugnatione cogerentur. 

Erant interea Mediolaniplenalaititia, Scgra- 
tulatione omnia eorum, qui Philippi, novorumque 
hofpitum ad^entu gaudere, & eorum , qui ex 
tantis rebus geftis finem reipicere pericuiorum 
videbantur. Erat anni tempus a bellicis labori- 
bus remotiflimum: Urbs fertilis , & copiofa, ip- 
fi Mediolanenfes benigni homines, & perhofpi- 
tales , ut his omnibus rebus invitati Borbonii , 
quafi in perpetuum viciifent , neque ulli jam 
iubeifent hoftes, facile curam omnem, & dili- 
gentiam remitterent. 

At 



zq6 De Belh Itallco 

At non languebat Sardinias Rex, neque, 
tantis acceptk incommodis, deferebat fe; dele- 
$us habebat, renovabat bellum: atque inter- 
dum, dejeSum te imperii parte maxima, & fru- 
«ftuofiffima cum videret fme exercitu, fine com- 
meatu, fme fociorum auxiliis, quos propria bel- 
la, propriaequ.e caiamitates premerent, illud co- 
gitabat, fi poi.fet confiiio vincere, quos fupera- 
re armisnon poterat. Proinde Gallos potiffimum 
refpiciebat , qui Italiam ad fe minus pertinere 
arbitrabantur, fperans, illos aut tollerabili ali- 
qua conditione fibi adjungere, aut ab Hifpanis, 
qui diffimillimo funt ingenio, avertere, aut cer- 
te tra.jtandis conditionibus ferere inter concordes 
caufam fufpkionum , atque mimicitiarum . Et 
iifdem forte diebus peropportune ceciderat , ut 
inter Regem Boruffi^ , & Reginam Ungariae 
pax conciliaretur. Itaque unum illud elfe tem- 
pus exiftimans de pace agendi, dum vicli fpera- 
re Auftriaci, fublato. in Germania bello teterri- 
ir<o, & defe&ione Regis potentilfi ni , timere Bor- 
bonii victores inciperent, dit ejufmodi ad Regem 
Gailias literas: Sefe quidem defendendi imperii 
fui caufa, non Ircdendi alterius ad arma deicen- 
dilie: fa:>um eife nimia Hifpanorum cupi ditate, 
atque cbfequentia Gillorum, ut bello Italia o- 
mnis ardeat gravi, &caUmitofo: quo bello in- 
gere fe, quantam jim iple rerum fuaratn ja- 
fluram fecerit, & videre etian, quantum lit 
cico dtfcrimen aditurus omnium reliquarum: ni- 
ninus tamen, nifi G auitore, at- 

nte quamprimum abarmis difcedatur, eo 
animoj atquc adeo obfirmato, ut ad er- 

tre- 



Liber Sccundus. 207 

tremum ufque fpiritum prius depugnet, quam 
patiatur dominari in Italia Phiiippum: regnante 
enim Neapoli, atque in locupletiilimis provin- 
s Carolo, fi Frater ejus Philippus Galliam 
Cifalpinam teneat, quam iibi, quam liberis fu- 
is fpem reliquam futuram, aut regnandi, aut 
omnino quiefcendi? Cun hsec ita fmt, tamen, 
ut exploratum fit omnibus, & quietem ie ab 
initio fpedaife, & nihil belio,quam fecuritatem 
quaerere, pacem, qux conditiombus fit non ini- 
quis conftituta, fefe non repudiaturum , neque 
recufaturum, quominus Philippus in Italia fe- 
dem, regnumque collocet, fi modo ex aequo, 
bonoque ita opes quoque i\xx augeantur , ut 
non iemuer fibi fit a potentiore finitimo timen- 
dum . Acceptas Rex Gaiiias literas cum Ar- 
genfonio communicat, qui cum a belio, ut di- 
ximus , Itaiico valde abhorreret , magnopere 
auctor fuit Regi,ut oblatam conciliandse pacis 
occafionem arriperet , neve quid Hifpanl cupe- 
rent, fed quid iiu poftularent tempora, cogi- 
taret : illos, qui Italiam omnem cortcupierint y 
nunquam fore aequa parte contentos, nunquam 
quieturos: ipfum, exhaufto serario, atque at- 
tritis viribus provinciarum , debere aliquando 
fibi fuifque confulere; neque tantum gloriae , 
atque utilitatis qusfitum, paucis expugnatis in 
Belgio arcibus, & nonnulis in Italia caftellis 
receptis, quantum effe fa&is in Occitania con- 
jurationibus religionis calumnia , Britannicoque 
in nova Gallia promontorio amiilo, periculi, 
ac detrimenti importatum. Afflidtos hoftes non 
perditos exurgere jam,factaque cum Rege Bo- 

ruf- 



2,o8 De Bello Italico 

ruffise pace 5 properare in Italiarn infeflis fignis 
Gerrnanicas legiones, quarum vim, atque ro- 
bur addubitandum quidem effe, nurn Hifpani 
fcenis, ludifque Mediolani marcentes fuftinere 
queant. Quibus rebus cum Regem commoveri 
Argenfonius videret, liberius jam fuadere, atque 
in extrema oratione fua monere illum caepit, 
tantam rem non eife cuiquam committendam 5 
ne iis quidem, quibufcum maximis de rebus 
communicare confueverit: jafctatam enim mul- 
torum lermonibus, atque confiliis efferri facilius, 
quam explicari poffe. Dat uni Argenfonio ne- 
gotium Rex: atque iile ftatim Campofium , qui 
Regis erat apud Genevenfem civitatem legatus, 
diflimulata itineris caufa, propius Auguftam Tau- 
ji-norum in villam quandam accedere jubet, eo- 
demque Sardiniac R.ex hominem e fuis certum 
jnittit. Cum Gallus pacem expeteret, bellum 
Sardinienfis formidaret , facile inter utrum- 
que conditiones convenere , quarum conditio- 
num hanc fuiife fummam fatis conftat . Ha- 
beret Philippus Hifpani Regis F. Dertonam, 
Parmam, Placentiam, Cremonam ; ejufque im- 
perii fines eifent amnes Iria, Abdua, Ollius, 
ufque quo amnes hi in Padum influunt, atque 
ad connuentem ulque Abduae Padus ipfe : Sardi- 
i Mediolanenfis provincia reliqua, ; 

urbs adjungeretur Mediolanum : nulium illi 
in Finarium jus, nulla unquam effet aucloritas: 
Onelienfis tra£tus omnis, itemqu arx, 

, oppidum Genuenfi bnt; daret llex 

Sardinise impetraturos 

a Casfare Genuenfibus fununi earum re 

num 



Libcr Sccundus . 209 

num imperii jus, quas regiones in vallibus Iri^, 
Macraque fluminum., ex Caefariano quodan ju- 
re, & beneficio Dynafte poiiiierent: Dux Mu- 
tinenfium reftitueretur in integrum, eique pra- 
terea pars daretur agri Mantuani ? qua2 Mutinen- 
fi provincise finitima eft , & pertinet ad Padum; 
& item ad eum, morte Ducis Gonfagae, Guar- 
diftallenfium regio perveniret: invitarentur Ve- 
neti in focietatem, oblata Mantua; fi forte gran- 
di, atque opportuno praemio excitari poffent: 
Hetruria a Francifco Lotharingio, qui accepta 
nuper Imperatoria in Germania dignitate tene- 
batur, ad Carolum fratrem transferretur. His 
conftitutis rebus, foedus fieret inter Italise Prii> 
cipes fanilum, seternum; quo ex faedere, com- 
munibus confiliis armis, Mediolanenfis arx, Fo<- 
rumque Jutwuorum^ Mantua denique expugna* 
retur, & qu# cujufque Principis pars ex fcede- 
re futura eifet, ei ftatim affignaretur : Omnis 
ita demum ex Italia Tranfaipinorum dominatus 
in perpetuum tolleretur. Erant conditiones Hi- 
fpanis pro re nata non incommodae-, atque Ita- 
liae potiffimum perutiles, cui tandem fuos agno- 
fcere Principes , atque ab infinito exterarum na- 
tionum metu refpirare aliquando contingebat, 
magnumque merito fapientis confilii fui frucUini 
Sardiniae Rex tuliffet: fed Hiipanorun, fi vera 
tacere nolunius, cupiditas tanto obftitit bono, 
fatumque nefcio quod Italis , atqae Hifpanis ip- 
fis infenfum, vertit ad extremum omnia. Nam, 
cum Sardinix Regis mandata in- Hifpaniam per* 
ferenda curaifet Rex Galliae, eaque fibi literis 
fua manu fcriptis non aliena ab #quitate vide- 

O ri 



2io De Bdfo Italko 

ri oftendiifet, frernere Hifpanias Rex, atque in- 
dignan gaspit ; iis condiaonibus com.nodius mul- 
to baidmiae Regi, qui Borboniis partibus adver- 
fiilimos iit, quam Pnilippo coniuii Borboniorum 
Regum Filio, Fratri, Geaero. Itaque, fumma 
adhibita ceieritate, Ofceniun Ducern excurrere 
in Galham jubet , qui Regem ao intempeitiva 
pace deterreat; in qua li eum perftare videat, 
tum Hifpanos non iibenti quidem ani ao ad o- 
tium , & concordiam , ied defcenfuros tamen , 
fuamque victona n Galiorum a.nicitiaj condona- 
turos dicar, fed ita, ul provinciis Pmhppo ex 
foedere attribuendis Laudis Pompejx, atque etiam 
iniuper Alexaadriae , Montifque Ferrati oppida , 
agrique accedant. Qua? Hifpanorum refponfa cum 
magnam pacis deiperacion^m afiferrent , veritus 
eft Sardmi^ Rex, ne diutius agitata res Auftria- 
cis taudem fuboleret , ipfeque propterea ab iis 
relinquerecur, quos relinquere moliebatur . Ita- 
que , dimiifa ftatim pace , cum inteiligerent , 
non defore fibi Germanorum auxilia, qui in I- 
taiiam defcendere cum legionibus, jamque appro- 
pinquare dicebantur, fufpicatus fore id,quodac- 
cidit, ut ab Argenfonio certior per literas failus 
de pacis conditionibus Mihbojus minus diligen- 
ter de belio cogitaret, Leutronium, xx. fubito 
cbntra&is cohortibus , ad recipiendam H iftam 
Poinpejam proficifci jubet . Leutronius , primo 
impetu, lupcrato cx itinere Tanari ponte, ea 
ntatc progreffus eft, ut adventus lui famant 
penc pracurreret. Pertcnitus Montalius , qui Ha- 
ftse Pompeja cum x., rtt diximus, cohortibus 
Gallicis praerat, nuncios ad Malibojitan mittit 

ali- 



Liber Secundus. 211 

allos, atque alios, qui petant, atque orent, ut 
fibi celeriter fubveniat : lefe hoftium, qui tanto 
fuperiores numero fint, fuftinere impetum non 
poife. Malibojus ad hgec unum modo refpondit : 
Nihil effe a Subalpinis hoftile metuendum; ip- 
fos de compofitione agere, atque ad orium ver- 
gere univerfos : neque interim ullum Montalio 
lubfidium mittit. Quod nobis quidem nulla ra- 
tione faitum a Malibojo videtur , propterea 
cjuod, quocumque effet animo Sardiniae Rex, 
defendenda fuerat arx, neque tam incertis rebus 
committendum , ut certum in periculum non 
minima exercitus pars veniret . Montalius ab ho- 
ftibus circumventus, qui tormenta etiam. ad op- 
pugnationem neceifaria raptim advexerant, tri- 
buique locis jam collocaverant y fimul diffifus pau- 
citati militum iuorum^ Sc de fubfidiis nequic- 
quam efflagitatis defperans, portas. aperuit, abje- 
ftifque armis, fe atque oppidum. Leutronio de- 
dit . Malibojus captum' prius oppidum fenfit, 
quam lublidio poilet, aut vellet accurrere, quod 
erat tamen , dedu&is Cafali , Monte-calvoque 
prafidiis, facere conatus. At Hifpanis tantus in- 
cidit terror, quod, ornnia haec cum non fme con- 
filio fada efie fibi perfuafiifent , hoftes tlmebant, 
fociis diffidebant, ut, reliiia Alexandrinae arcis 
obiidione, qus fame jam coafta extrema, haud 
procul aberat a deditione, pedem confeftim re- 
ierre caeperint, eorumque receptus, projertis far- 
cinis, atque lmpedirnentis, confimilis fugx vide- 
retur. Quo facto, tam paucis diebus fefe fortu- 
na inclinavit, ut cohortium Gallicarum deditio 

O 2 ad 



212 De Bello Italtco 

ad Haftam Pompejam Borboniorum in Italia fe- 
licitati finem atiuiuie videatur , eademque ini- 
tium iniequentium calamitatum. 




COMMENTARIORUM 

D E 
BELLO ITALICO 



LIBEK UL 



"5 

CASTRUCCII BONAMICI 

Commentariorum de Bello Italico 

LIBRI TERTII 
A D 

D U C E M 

S E N A T U M 

P. Q. C. 

UNIVERSOS REIP. GENUENSIS 
PRJEFATIO. 




Um in Galliam CifalpU 
nam iter facerem , Ge* 
nuamque venijfem , qua 
i?i Urbe permulta accide* 
rant eorum, de qutbus e* 
go jcribere con^itueram , 
& ibi ejfem aVo^is^ P. C, honorifice^ Itbera- 
literque traBatus , varie fum equidem aJfeBus^ 
maximamque animo voluptatem^ atqueuno tem- 
pore moleQiam ccepi . Nam & venijfe ad ho- 
mines y qui in fumma generis nobilitate nihil 

O 4 de 



ii 6 Prafatio. 

de morum bemgnitatc remitterent , perquam 
jucundum vidcbatur , & eorum ipforum homi* 
num debcrc fdtia, confiliaque ita explicare nar- 
rando^ ut uniuz haberetur ratio veritatis^ erat 
fane molejlijjimum. Quamquam enim multa a 
Vobis affa ejfc fortitcr , ac fapienter in illh 
'Rcipubliccc tencbris antea etiam intellexijfem y 
quam vcfiram cjfcm humanitatem expertus^non 
hificiahov tamen multa itcm a muitis incul- 
xata fuiffe mihi y qu<z fi fidcm illorum faHo- 
rum convellere omnino non poterant ^ addubi- 
tare quidcm certe cogcbant hominem in vetyris 
stdhuc rcbus percgrinantcm , vehcmenterque ve- 
reri 5 ?ie^ fi omnia dixiffet , mmus gratus^ fi 
qucedayn rsticutffct y nimis obfequens vidcretur. 
Quce me dubitatio cum diu 5 multumque an- 
xium^ ac follicitum habutjfet ^ vicit tandem, 
qui vinccrc profeffo dcbebat , amor vcritatis , 
cujm quidem i?i kifloria pr&fertim con r cribe?i- 
da tanta cffe vis debet , ut eam quccumque 
ratione hifufcare fiagitium y obruere autem fce- 
lus etiam jit. Itaquc ajfcverarc poffum firmifi 
frmc hoc animo me ad Genuensium rcs coqno- 
fccndas acrcjfiffc^ ut cas, fi a virtuic profcftdc 
effcnt omncs , libentijjimc fcnbcrcm^ fin minuSj 
fcrtberem iaihen^ corumquc benignitatis nicmo- 
ria nihil adco de vcritatis cura dctrahcrct , Ut 
viultum etiam addcrct diligcntia: , & cautionis y 
fic qutd m noftramnarrationcmpcr citufatn trrc- 
, nuod vidcri poffct gffcntationt , aut 
gratia d utn . Scd cgo ^Genuensibus di- 

ligcntcr j attcntequc tufn cogitarcni\ m o- 

mnia^ noh crcdctctn omnia y nibil janc rcpcri 

cjfc 



Prtefatio * zij 

effe ab illis proximo hoc Italico bello cogita* 

tum, nifi fummo confilio, nihil fufceptum, nifi 

fide praflanti ; nihil denique attum, nifi vir* 

tute fingulari m y atque omnia ita effe nota o~ 

mnibus^ atque tefiata^ ut ea mihi fcribentl 

magis interdum veniat in mentem vereri^ ne 

propter ingenii mei tenuitatem imminuta ^ 

quam dubitare^ ne propter benevolentice ftudium 

ampltficata effe videantur. Quamobrem gravifi 

fima liberatus molefiia , gaudeo , P. C. 5 ma« 

gnificeque lcetor, oblatum mihi tempus^ in quo 

grati animi mei pietatem Vos agnqfceretis 5 

incorrupti fidem hi/iorici nemo defideraret . Non 

enim effe arbitror^ aut tam inju^ios^ Genuen- 

sium qui fuerunt hofies^ at urgere calumnik 

velint , quos perfecuri funt armis^ aut tam in« 

fanoSy qui funt invidi^ ut vocare audeant in 

dubium , quod exploratum omnibus , certiffimum« 

que eft. 

Meorum vero lahorum fi qui funt obtre* 
Batores^ quos homines jejunos^ atque ineptos 
ne fummis quidem fcriptoribus defuif/e video^ 
accufent ii me licet ut rudem , ut inelegantem 
( nihil enim impedio ) ut mendaceyn autem , 
atque infeftum fiudio partium jure nunquam' cer- 
te accufabimt ^ cum Ubertatem in fcribendo meam 
acerbius etiam 3 quam oporteret^ reprehenfam effe 
omnes fciant^ ego fenferim. Sed nullce funt 
fimultates, nulla prcemia^ no?i fpes , non me~ 
tus , qui pofjit conftantem hominem , atque 
ingenuum a propofito deterrere : neque in Ca- 
ftris Borbonwrum quod fuertm^ quodque hi 
acie fteterim contra Auftriacos y minus idcirco 



ai 8 Prafatio . 

licere mihi fum arbitratus^ yeprehendere m 
Borboniis , laudare i?i Audriacis^ qua reprehen- 
denda, quce laudanda videbantur. Non enim^ 
cum fcrtbimus ^ animum retinemus armatum y 
ctut eamdem ejje bellandi , & fcribendi licen- 
tia?n extfJimamus. Nam miltti , fi adverfus ho- 
flem ferocius fefe gerat, etia?n laudi datur, 
cum fit hi/lvrico turptjjimum^ non dtcam ad- 
verfario maledicere ■, fed paulo fcrtbere cupidtus. 
Maxime quidem vellem^ ut mea qui leguntj 
animo legerent eodem quo ego jcripfi^ ?iequc 
in (criptorem culpam conferrent , quam ipfi fu- 
fiinent. Etenim dum nimis favent, nimts i?i- 
vident, mentiri me, ac maledtcere dittitant, 
7ion quod itafit^fed quod ad libidtnem non 
fcripfertm ipforum y eorumque aut hoQes lauda- 
verim, aut amicos reprehenderim. Qua in re 
non illi ftudtum, aut libettatem meam coargu- 
unt , fed /lulttttam , atque iniolenttam indicant 
Juam ; & cum iidem me cupidum , iidem 
liberum dicant , eft certe quod fufpicer effe» 
me in utroque moderatum » Equidem , ad 
libertatem quod atttnet, eam?ieque immodera- 
te exercui , quod arrogantts erat homints^ ne- 
que fregi fervtltter^ quod erat abjctlt , idque 
v/num conatus fum, & mihi videor perfa ftffe^ 
ut omnia Itbcre^ nthtl fcrtbere?n contumcltofc 
t?i quenquam. 

)d f quis cft ^ qift , donpta etiam con- 
tumeUa^ ne innocuam quidem ferat in fcripto* 
re I n ^ ne m videticet f 

pot>-< latdatUT) is mea quidem fententia 

vehementer^ t/t eoque ipjb errat^ tn quo i 



Prcefatio . 219 

fie^ dignitatique Princtpum caveri mayftme pu* 
tat. Sublata e?iim libertate^ generofa extingu- 
untur ingenia^ atque ejufmodi extinttis inge- 
niis^ hifloria aut nufquam audet cmergere^ 
mt infufcata fordibus adulationis contemni- 
tur ftatim, & jacet ; ipjaque propterea Prin- 
cipum fama^ qu<z prceclaris rerum gefiarum 
monumentis innititur , aut turpis , aut nuU 
la omnino efi. Potentia item illorum non mo~ 
do non laditur libertate fcribentis, fed et- 
iam confirmatur . Nam, cum propter co~ 
piam j atque affluentiam rerum omntum non- 
nulli Principes , humance naturce vitio , ni* 
mium ftbi indulgeant^ multofque ob eam cau- 
fam circa fe babeant ajfentatores viles , impe- 
ritoSy caflidoSy longe ab illis perterrita refit- 
git veritas ; cujus ignoratione imperia exi- 
flunt fceva , ignava , inimicd virtuti , plena 
turpitudinis , plena calamitatis . Una eft hU 
ftoria libere fcripta, qute repugna?item quafi 
vcritatem hi Principum confpeHum audeat 
adducere , eofque docere 5 qua fint officia di- 
ligentisy & moderati imperii ; quibus cfficiis 
manet vis dominationis firmijjima^ commemo- 
ratio nominis fempiterna . Qu<r, duofitueri Prin- 
cipes volunt*, ut maxime debent^ excitent 0- 
portet prczmiis^ non coerceant pcenis^ fam<z , 
imperiique eorum veluti cufiodem 5 hifioricam 
libertatem. Cu/us quidem libertatis , P. C, nu 
hil eft^ de Vobis cum fcribo , quod me pxni* 
teat , nihil quod Vos pudeat . CratiJJimum e« 
nim mihi , quas oftendifiis in Itberanda Pa- 
tria veftra 7 virtutes ufurpare fcribmdo , cum 

in 



220 Prafatio . 

in eo fimul pofftm & veritati y ut ctntea di« 
#iy fervire , & pietati fatisfacere erga Vos 
mece : Vobis porro ho?iorificentilfimum e^i man- 
dari libere fcriptis qu$ multa , & prxclara 
pro ejuCdem Patrite falute^ ac dignitate gefi 
fifits j ut , non folum eorum hominum , qui 
nunc funt^ teQimonio^ fed etiam eorum^ qui 
ndfcer&W) judtcio comprobentur . Illos pudeat 
bifioritfy qui bella aut iniqua fufceperunt , aut 
turpiter ad?ninidrarunt : Vobis nunquam fides^ 
nunquam fortitudo , nunquam animus 5 num- 
quam eonfilwm defuit^ ne tum qutdem cum 
omnia deejfe videbantur . Nam cum ejfetis 
prceter jus oppugnati^ prxterque fas deferti , 
a quibus minime par erat^ cumyue tottus I- 
taltci impetus belli ad moenia veftra conQttif 
fet , ita , prementibus tot undique malis , ?ie- 
cejjitati paruifiis^ ut nunqua?n dignitatis o- 
blivifceremini : cum aute?n res ipfa^ & quafp 
naturce vox populum ad arma vefirum impulif 
fet, qui vexari , ac dtripi tacitus nollet, pri~ 
mum quide?n motum fortunce fubitwn^ ac ve- 
hementem ratione quadam gubemaVis ^ ut nc- 
que co?i(lantice^ neque Rcipubltcae deejfetis ; de- 
inde cum popult Vos falm , qucc fuprema opti- 
mts Principibus lcx ejfe debct^ ad bellum tra* 
heret necejfarium^ id ita gejjiftts^ ut o??7nis ob- 
Ittt pertrult , unius memores libertatis vtdcrc- 
minti Quo tn bello tantum vtrtutc, fapientta- 
qw prxhtt'its y ut qut caufa erdtis^ marte ct- 
tam fuperiores ejjetts* fueritque confiltum magis 
vefirum , « uam confitit laudandus eventus. Non 
qutn fuertt tllc Jccundijjimus^fcd quta prolpe- 

rt 



Vroefatio . 221 

ri eventus plerumque fortunce y femper vtrtuti 
pr&clara confilta trtbuuntur. Neque vero, qui- 
cumque belli eventus futurus fuiffet , non ea- 
dem femper futffet rerum a Vobis geftarum 
laus y non eadem Nomints gloria Genuensis. 
Nullts enim unquam adverfis virtus obruitur, 
qutn ettam fua interdum vi ereffa frangtt ad- 
verfa tmpetum fortts y eaque pr&dat ipfa per 
fe incommodo accepto , qua ne ab incolumi qui- 
dem fortuna praftari poffe videbantur \ Id quod 
ft unquam al/as y in vefyro certe bello viffo- 
riaque apparutt ; quoe quidem vtftoria non ca- 
fus temerttate , fed antmi y confilitque veftri 
magnttudtne parta e$. Nam ferocientem armo- 
rum infolentta plebts foscem continere , eandem 
hodium reditu dejettam excitare y Sociis prcefi- 
dium y Civibus afferre falutem y ho^tbus tpfis 
egregiam in fcedere fidem , ftngularem in bello 
confiantiam aftendere, hcec tanta y ex quibus 
vittoria illa extttit admirabilts , non profetto 
incerta y volubilifque fortunce munera y fed fru- 
Hus fuerunt magnce cu]ufdam y & corroboratce 
virtutis. Quod fi qui fecus exidimant adhuc y 
ii y ut non fint nimtum perttnaciter Genuen- 
sibus infenfi^ qui y cum virtus emineat , atque 
appareat , fortunam mali?7t admirari y e qutbus 
maximde tllce res ortce fint caufis y ignorant 
quidem certe. Equidem ego >, antequam Vos pe- 
nitus noffem y & mirabilia qutzdam de rebus 
vefiris nunciarentur , non tam prtmum (libere 
ut y quod fentio y dicam ) fapientiam fum ve- 
flram y quam felicitatem admiratus y adeoque 
erant ardua y mcredibilia y qu<% tentata a Vobis y 



222 Prafatio . 

geflaque dicebantur^ ut exitum illum formido* 

lofi belli optandum potius , quam fperandum 

fuiffie judicarem. Poftea vero quam vedram 

Urbem ingrejjus^ vedrorum Hominum mores^ 

mfttutaque peripexi^ fermones audivi pruden- 

ti-s ^graves ? authoritatem Senatus^ Populi obfe- 

qmiim^ nthil arrogans in Nobilitate^ nihil inPle- 

be contumax^ atque omnia plena jufiitia , ?nan- 

Juetudims , dt/tgentice , cequitatis , concordice , for- 

tttudints cognovi^tum autem ?ton tam ego Vosfeli- 

ceSj quam fortes^ & fapientes putavi, atque 

exijlimavi magis ejfe Vobis gaudendum quod iU 

la acciderint , quam mirandum cceteris .quod 

ita acciderint. Debebat enim in magno etiam 

fortunce incurfu fiare Refpub/ica tantts fu/ta vir- 

tuttbus, neque ullum ei a nmfragio periculum 

effe poterat^ cum tales ad gubemacula Viri 

tanto confilio ^ & rnagnanimitate prcedtti Je- 

derent . Atque animi mn^nitudo, diffictlltmo 

bdli tempore, ita perfpetta efi , ut obfcura ef- 

fe ?2on pojjit: co?ift/iu?n vero eo ?nagts lauda??- 

dwn^ quo diffict/ius cQ cavere omnia^& nihtl 

timere \ Sunt enim qui timiditati , atque igna- 

vide fuce moderationis & prud/nticv nrmcn 

inane prcttcndant, Veru??i nihi/ elf quod vchc- 

:tus Prtnctptbus obfit, qvarn pojfe imp 
contemni^ nihil qmd tn watur in 

vius^ quam ignavia ipfa^ qux fkTVOi eli 
5 beHiqUi ■■;■■■ ->\ 

/;/- 
fcrt . •'.t o- 

mntn • \ vpleotiyHt 

omn . ted 



Vrdefatio . 223 

ferant hi debham hanc hiertide fu$ poenam y 
ut prdetereantur in hifioria^ qui nihil hi%ria 
dignum gejferint , Vos autem, P. C. y diqnijjimi 
fane efiis, quorum ftt in literts nomen illufire 
atque magnum , cum non folum ad tempus ma~ 
ximam Reipublicx veftrxutilitatem attulerittSj 
fed ettam ad exemplum , ut quicunque po^hac 
Vobis nocere voluerh y nullam ejje intelligat 
apud non timentes minantis auElorhatem ^neque 
facile nocere iis exifiimet , hoc animo quos ejfe 
vidit^ ut nullam neque faciant, neque patian^ 
tur injuriam. Scribatur igitur tantarum rerum 
hifioria ; maneat fama defenfa 5 maneat exem- 
plumPatricz defendendce : neque erh^opinor , quif- 
quamtanta aut infchia, aut invidia depravatus^ 
ut^hunctenium deBelloItalico Librum quodVobh 
quafi confecraverim y quodque ejus libri a prin* 
cipio res Veftras dilaudaverim y fidem idcirco y 
vel prudentiam deftderet meam. Nam librum 
cui potius donarem y quam Vobis^ qui libro ipfi 
materiem dedifiis uberem > atque excellentem ? 
res autem quanta. illce fuerint y ipfa declarabh 
luculentius hifioria ; in hifioria denique earum 
confcribenda vefirorum ego Civium^ P. C. y So~ 
ctorum, etiam hofitum confcientiam tejior omni& 
me verhati , mhil gratice dedijje. 



COM* 



zz< 




COMMENTARIORUM 

D E 
BELLO ITALICO 

LIBER TERTIUS. 



VTperatore in Germania crea- 
o Francifco Lotharingio con- 
uge , & Boruico bello in- 
^entiSilefiae totius ja£lura com- 
•ofito , aiios in Italiam duces 
•mmitteha.t Therefia Auftria- 
^a, alios exercitus; neque tot 
fatisata . deterritave adverfis 
multo alacrior ad Itaiicum bellum duabus ma- 
gnis, gravibufque domi cufis liberata confurge- 
re videbatur. Quihus recreatus nunciis Li6le- 
ftenius intra Novariae , Seffitifque amnis pndl- 
dia 5 quo Borboniorum impetus declinans con- 

P fu- 




n6 Ds Bdlo Italico 

fugerat, tenere fe jam non poterat, Screiiquias, 
quas habebat exercitus copiis , adaugere ., quas 
totos ex Gennania dies confluere Mantuam di- 
cebantur, iiique Mediolaneniem recipere provin- 
ciam nieditabatur . Sardini^ item Rex minus 
eiie animo ibilicito coeperat, adventantibus Ger- 
manorum auxiliis. Itaque, renovato belio , Cam- 
pofianum ftatim colloquium dirimere , pacifque 
cauia venientem ad fe ex Gallia Comitem Ma- 
libojurn fuis cxcedere finibus juiferat, ne quam 
daret Auftriacis immutatae voluntatis fufpicio- 
nem . Quanquam.non defuerint, qui colioquium 
omne tempons caufa , non diilentientibus Bri- 
tannis, quibus # unis Sardinias Rex confidere vi- 
debatur, inftitutum , neque verifimile dicerent 
eife, ut iis Sardinix conditionibus ftare voluerit, 
quae, dimiiio Onelienfi tra&u, & Philippi in I- 
talia regno conftituto s pr#cipuum illud fuum 
terra, marique amplificandi imperii confilium fi 
non frangerent , retardarent quidem certe . Sed 
five ex animo faftum, five limulate illud fue- 
rit (in animis enim hominum , maximeque re- 
gurn multse iunt latebra, multi receifus) ad ejus 
certe colloquii , pacifque mentionem ita Galli 
obtorpuerant, ut indormire bello, atque hofti 
viderentur. Ille autem nunquam non vigilans , 
& temporibus imminens Haftam fubito Pom- 
pejam, uti fuperiore libro demonftravimus , ce- 
perat, alienaque tetus difcotHiaj quai naturae dil- 
fimilitudine, & tacitis alta fufpicionibus inter 
Hifpanos, Gallofque feypehat indies latius, nori 
kccepta folum incommoda farcire, fed celeriter 
majoribus utilitatibus (anare fperabat. 

At 



Liber Tevtius. 227 

At Borbonii te£le primum inter fe, deinde 
aperte graviterque diilidere coeperant . Erant Hi- 
fpaai> repugnantibus vehementiifime Gallis , Me- 
diolanum profe&i, & contra quam erat in con- 
cilio de communi fententia conftitutum. , Me- 
diolanenfis arcis oppugnationem urgebant : quss 
res, & offenfionem illis noa mediocrem ad fo- 
cios aflferebat, intempeftivam detegendo cupidita- 
tem , & nimium diftrahendo vires , inftrmiores 
reddebat ad rehftendum hoftibus . Sed nihit 
commovebantur Hifpani • Omnia omnibus 
viis ad oppugnandam arcem neceifaria Me- 
diolanum conferebantur: jamque, aggere ja£io, 
collocabantur tormenta , neque minus interea du* 
ces, praefettique copiarum intra teda Urbis re- 
cepti fcenis, ludifque oble&abantur, prorfus ut 
videre eifet , & beili apparatu, & otii deliciis 
eandem fremere Urbem, ac lafcivire. Poftea ve- 
ro quam Campofiani colloqmi certus increbuit 
rumor , Gallicarumque ad Haftam Pompejam 
cohortium deditio non fine obfcuro quodam con- 
filio, Sc quaft praevaricattone , fada eife diceba- 
tur, tum autem prodi fe a Gallk, & circumve- 
niri Hifpani exiftimantes Alexandrinx arcis ob* 
fidionem repcnte dimiferant ; veritique uno tern- 
pore & fociorum, uti quideiu ipfis videbatur, 
infidelitatern, & hoftium advenrum, a Mediola* 
nenfis item arcis oppugnatione tormenta deducia 
omnia, in navefque fubito undique contradas 
impofita fecundo flumine, casteraqxie terreftri i- 
tinere impedimenta Ticinum fummiferant, eoque 
Philippus ipfe, & Dux Mutinenfium, Gagiut 
que proficifci quamprimum cogitabant ■> in biique 
P z omni- 



228 Dc Bello Italico 

omnibus rebus conlilia, copiafque a Galiis fejun- 
gere velie videbantur. Atque hi deieri fe ab 
Hifpanis cum viderent, ne fuperfluentibus Au- 
fbriacorum copiis foli objiciere nur , neu Genua, 
Gailiaque Narbonenfi intercluderentur, omni cir- 
ca Tanarum, Padum, Bormiamque amnes reli- 
&a regione, Novas fefe verfus raptim recepe- 
rant . 

In Hifpania autem propter invidiam Cam- 
pofiani colloquii male Galli audiebant, adeout 
Rex ipfe fubica incitatus ira, & Regince uxoris 
admonitu, non latis animadvertens quantam rem^ 
quamque alieno tempore moveret, a Gailis dif- 
cedere fociis tam a.nbiguis, novafque experiri a- 
micitias conftitueret^ eaque de cauia Hierony- 
mum Grimaldum Genuenfem in excogitandis , 
gerendifque rebus prudentem hominem , atque 
alacrem in Germaniam cum mandatis mitteret, 
qax Regi maxime Sardinias officere, atque ob- 
ilare dicebantur. Erat Grimaldus, Aranquefiano 
confedo ioedere, legatione fun&US Reipublicaj 
fu#, cui cum infervire fe poife exiflimaret, fi 
qux Viennx agenda erant, quxque ad Italiam, 
atque ad Rempublicam adeo pertinere videban- 
tur per fe potius, quam per alios a;j,erentur, 
fufcepta legarione, ftatim , ut erat juiius, pro- 
fe::tus eft. Sed ea quoque legatio nimto ambi- 
tionis fludio fulcepta , ut mulra «ilia Hifpanorum, 
fruftra fuit. Natn tieque liberam erat Reginst 
Ungarise cum Hilpanis adverfus Sardiniae Regera 
oonlentire, infcientibos Britannis, quos tamenSar- 
diniae Regis com nodh acerrim tsvidebat efle fau- 
tores; neque facik Hifpanias Rc^i initam cum 

Gal- 



Liber Terttus. 12$ 

Gallis focicfatem, mukiique neceffitudinis, acque 
utilitatis nominibus coagmentata n ilibito diiiol- 
vere. liJa etiam Regin& Ungarias miederat fuf- 
picio, fimulata legatione, h#c ab Hifpanis man- 
data interponi, quo aut fuos ad Italicum bellum 
impetus remorarentur, aut Gallorum animum 
Campoiiano colloquio fopitum , alterius asmu- 
latione colloquii repungerent, atque excitarent. 
Genuenies porro , cum nova quasdam in 
Italia mifceri, & concitari mala viderent, dief- 
que adveniiiet «, quo die Principem Civitatis 
( Ducem appellant ) fieri ab ipfis in biennium 
per leges oportet , Francifcum Brignolium-Sa- 
lium, quem miiium fuiiie ad exercitum fummo 
cum imperio demonftratum eft 3 Ducem crea- 
runt, perfpedte domi y forifque virtutis homi- 
nem, ut, ii qua eiiet formidolofi temporis tem- 
peftas oblata , haberet in fingulari viro ma- 
gnum Refpublica prcefidium • Ita igitur omnia 
funt fubito mutata, ut trepidare y ac fugere Bor- 
bonii inciperent, qui vincebant; in fpem autem 
viitoriai venire auderent Auftriaci, qui fuga M^ 
ha£tenus, & prafidiorum latebris occultaverant. 
Maximis enim coadtis copiis alacres, ac fiducise 
pleni altera ex parte Lifteftenius Viglebanenfen* 
agrum parato, atque inftru&o exercitu tenebat: 
altera* Berenclavius , domitis ille Boiis, direptif- 
que nobilis dux cum x. hominum miliibus, quos 
jam flumen Adduam tranfduxerat , expugnato in 
itinere Codoneo, quo in loco praefidium Hifpa- 
ni habebant; & Loveftenius Laude occupata 
Pompeja, fuiifque aliquot, & fugatis ad Meli- 
gnanum Hifpanis, inftabat: tum Brounius, &: 

P 3 Fai- 



z^o Bt Bello Itallce 

Pallavicinus Mantua profe&i in Parmenfem & 
grum irrumpere conabantur, partemque Hifpanien- 
fis exercitus , cui Caftellarenfis praeerat , a reli- 
quis copiis interciufam diftinebant. Quibus rebus 
permrbatus Philippus tres modo menfes ex Me- 
diolanenfi regno Isetatus maturavit Mediolano 
difcedere, Ticinumque contendit, cum levis ar- 
matmrfc equites nonnulli Auftriaci, Lambroamne 
fuperato, extremum ejus agmen male haberent , 
& carperent. Sed Ticinum cum eifet ventum , 
caftra Gagius apud Chartufianos habere eo con- 
filio inftituit, ut ad Padum, Placentiamque op- 
pidum aditum haberet expeditum, utque fimul 
Fulvii Forum refpiceret, cui Sardinise Rex, ex- 
pugnaro Cafali, propius jam imminebat. 

Magnopere etiam hortari per literas, nun- 
ciofque, & fuadere Caftellarenfem non defifte- 
bat, denique imperabat, ad fe quamprimum ut 
veniret, ne hoftes, quorum in dies copix auge- 
bantur, illius iter impedire, feque ab eo exclu- 
dere poffent: idque valde ad communem falu- 
tem pertinere arbitrabatur, cum^ diftra£tis viri- 
bus, neque Caftellarenfis fatis firmus eifet ad- 
verfus hoftes , neque partem exercitus validam 
negligere ipfe poflet. At Caftellarenfis aut fua 
nimium virtute ferox, aut ea fortalfis gratia fre- 
tus, qua plurimum apud Reginam Hifpani.v va- 
lere dlcebatar , vehementer Gagium contemnebat, 
& parere homini recufabat, omniaque ejus 000- 
filia criminabatur, remorabatur ; id quod erat 
bello, fummaeque rerum adverfarium maxime, 
Itaquc ,i Gagio ftfcrte diflentieus a Parmenii, 
& Guardillallenli agro nondifcedere petfeveravit, 

Bxou- 



Libcr Tertlus. 231 

Brounius intercludi Caftellarenfem a rehquo 
Hifpanorum exercitu potfe fperans, Nadafthitn 
mittit, qui in iiniftra Padi ripa oberrans nullo 
certo itinere ludificet hoftem, pontemque ad Ca- 
fale majus iimulet efficere. Qu» dum Nadaftius 
exequi parat , Hifpanorum ftationes , ut omni 
dextra fluminis parte erant difpoiitac inopinantes 
ab Auftriacis nonnuiiis levis arm&tura^ qui Pa- 
dum iilentio ratibus tranfgreifi in eas impetum 
improvifo fecerant, opprimuntur. Brounius inte* 
rim ad Burgurnfortem effedo celeriter ponte, 
fuifque tranldudis copiis, Luceriam occupat; tum 
inde Lucefius, & Novatus Auftnaci exercitus 
decuriones Rhegiolo, Nadaftius autem Valterio 
potiuntur: quibus occupatis locis, Guardiftallum, 
quod erat medium, circumvallare Auftriaci, at* 
que oppugnare, aiiatis tormentis, inftituunt. 

At Coraphaeus prsefe£tus caftrorum Regis 
Neapolis, qui , ut antea diximus , oppido prae- 
erat, conatus eft, eruptione fa&a, oppidum de~ 
fendere, eique ad auxiiium ferendum Caftella- 
renfis advolarat cum omnibus copiis . Sed Nada- 
ftius uno fere tempore, & compulfo in oppidum 
Coraphaeo , & primo Caftellarenfts agmine ad 
Cruftulum amnem fugato, illum quidem, defpe- 
ratis auxiliis, in deditionem venire, hunc, amif- 
fo Guardiftallo, fele Parmam feftinanter recipe* 
re coegit. 

Quibus rebus Gagio nunciatis, omnibus con- 
fiiiis antevertendum exiftimavit, ut Caftellarenfi 
fubveniret, ne tanta exercitus pars tam longe 
abftrada in poteftatem hoftium veniret. Itaque 
Ticino cum omni itatim exercitu profcftus Pla- 

P 4 cen- 



i%z De Bello Italico 

centiam venit, magnifque itineribus progrefTus, 
fubfiftere ad Fiorentiolam cogitur , propterea 
quod affiduis aui^a tempeftatibus Trebia pontes 
interruperat , partemque exercitus intercluferat : 
cujus mor^ beneficio ufi Li£teftenius, Sc Beren- 
clavius fuos & ipfi exercitus educunt , properant- 
que Gagium pr&occupare, fi eifet in perficien- 
dis pontibus periciitandum s ut priufquam iile 
Tarum amnem tranfiret, ipfi Brounio adjunge- 
rentur. Quo fa&o, & Paliavicino, qui Caftel- 
larenfem obfervaret , cum iii. equitum , pedi- 
tumque miiiibus, & Pyrochitrophorum centuriis 
fex ad Parmam reli6to, copias adTarum omnes 
contrahunt. 

Gagius, refe£Hs pontibus, expeditoque itine- 
re ad vicum pervenit, qui Sanguinaria dicitur ; 
ibique non longe a Taro caftra facit, loco non 
fatis quidem idoneo ad commeatusparandos, fed 
temporis brevitas, & rei cogebat necefiitas. Po- 
ftero die cum paucis equitibus ad exploranda lo- 
ca profedtus adverfam fluminis tipam obtineriad 
hoftibus confpicatur : numero eiie armatorum ab 
xxx. millia ; Taurum autem nivibus folutis , & 
continentibus adeo pluviis creviiie, ut propter a- 
qux vim , rapiditatemque amnis omnino perfi- 
ciendi pontis facultatem non daret . Itaque ne- 
celfario iter fupprimit, eratque uterque utrique 
exercitus \\\ confpe&u, neque alter alteri noce- 
re poterat, prohibente flumine: & crebris Gagii 
literis Caflellarentis incitabarur^ quoniam primo 
prcecepta, momtaque lua fpreviffet, ut, cognito 
ialtem periculo, Parmam relinqucret . Enimvc- 
ro ilie relicluriim ie negare, neque ullo paflo 

com- 



Libcr Tertim. 23 > 

commitTiirum, ut Hifpanias Reginae urbs clanfti- 
ma hoftibus indefenfa prodatur; in eoque perfe- 
verabat . Sed perrinaciam ejus fregit tandem Phi- 
lippus literis ieverius fcriptis, quibus placere ii- 
bi demonftrabat, ut , nulla interpofita mora, 
quam primum Parma excederet . 

Qiiibus acceptis iiteris, Caftellarenfis, ad fpe- 
ciem prafidii cum paucis militibus Caroio Lan- 
franchio Protrib. mil. reliflo, in nb&em ipfe con- 
jeftus cum reiiquis copiis omnibus ceieriter e 
confpeitu urbis Parmx filentio difceilit. Profe- 
dionem ejus primo non fenferant hoftes, poftea 
cognita re, equites peditefque miierant ievis ar- 
matura, qui confequerentur, Sc deprehenfum in 
itinere opprimerent. Turrim vix dum ille Mu- 
ladianam attigerat, cum repente circumfundun- 
tur undique hoftes: omnes obfidentur vi#, Loca 
fuberant afpera, faltuofa, omniaque erant nive, 
geluque oppleta; coelum coortis tempeftatibus 
fcedum, nuilum auxilium ? ne fpes quidem; fa- 
mes urgebat. Tantis objedis difficultatibus non 
defecit animo Cafteliarenfis-, kd virtute, ac per- 
feverantia militum fuorum fummotis hoftibus, 
fa&oque per Apuanos montes itinere difficillirno, 
Spediam o£iavo tandem die venit , magna & 
ja&ura fuorum, & admiratione hoftiurn, qui ex 
tantis emerfiife illum anguftiis perfuadere fibi 
comperta vix re poterant. 

Gagius, poftquam conjunRas hoftium copi- 
as, egreiiumque Parma Caftellarenfem cognovit, 
a Sanguinaria difcedit, Placentiamque eodem, 
quo venerat, itinere exercitum reducit, caftraque 

ad 



234 De Bello Itallco 

ad oppidum habere, & communire, pontemque 
in Pado facere inftituit. 

Capta hoftes Parma, neque Caftellarenfis 
iter impedire noftrorum virtute repulfi, neque 
regredientem infequi Gagium tempeftatum, & 
fluminis magnitudine detenti potuerunt. Itaque 
neceiiario morabantur. Tandem, tranfduSo Ta- 
rum exercitu, ad hoftem proficifci conftituunt^ 
iive illum in muniendis caftris occupatum, S* 
nondum Caftellarenlis adventu confirmatum ado- 
riri^ five obfidione premere poiiint. Namque 
illi horum alterutrum fpedare maxime videban- 
tur, Sed quominus adorirentur, affidui prohibue- 
rant imbres, Gagiique effecerat iblertia , qui 
& pontes interruperat omnes, &, expugnando 
Codoneum, illos diutius etiam impeditos tenue- 
rat. Pignatellius enim legatusde exercitu Hifpa- 
nienfi cum parte copiarum miifus ad occupandum 
Codoneum, cum ad Lambri, & Padi confluen- 
tem perveniflet, primum quidem pedites, equi- 
tefque nonnullos Auftriacos, qui ibi erant in 
ftatione , in fugam dedit , in ipfum deinde Co- 
doneum vicum, quo kk receperant fugientes, 
impetum celerrime progreifus fecit. Reliftebmt 
acerrime hoftes, domiciliifque occupatis repellere 
noftros confidcbant. Scdcum noilri auda&er fuc- 
cederent, allatifque iecuribus portas perfringerent, 
domoique ferreispalis fubrucrent^ loco cetierunt, 
defenforumqae pars in ipfo ctftamine interfeda, 
fugat^que, pars, Coddneo capto^ capta eft, in 
hifque Groflius fuit dux eorum. Quo fadtoPi- 
gntteiiius fefe ad Gagium in caftra recepit. 

No- 



Libev Tertius* 235 

Noftris ad Placentiam caftris communitisj 
perfedoque in Pado ponte, relinquebatur Au- 
ftriacis nihil, niii ut obiidione Gagium preme- 
rent. Idque accidit. 

Oppugnabantur interim Forum Fulvii a 
Durlacenli Principe, eodemque Trib. miL Re- 
gis Sardinire, & defendebatur egregie ab Afcoik 
quio Hifpanienfis exercitus Decurione, qui Phi- 
lippi juffu oppido prseerat, prgdidiumque ibi 
Hifpanorum habebat , & Helvetiorum de exer- 
citu Neapolitano. At Malibojus multum ad bel- 
li rationem interefle exiftimans, prohibere, ne 
in tanta rerum perturbatione oppido potirentur 
hoftes, firmo., atque opportuno, fimul diftineri 
profe&ione fua hoftium copias poffe fperans^ 
cum omni exercitu fuo , quem etiam cohorti- 
bus Hifpanis ii. Dertona dedudis, & Genuen- 
fibus vi. adauxerat , reli&is Novis , fuperatoque 
flumine Bormia, fugataque ad Caftrum Bajanum 
Subalpinorum legione ad Forofulvienfem oppu- 
gnationem difturbandam omni celeritate, & ftu- 
dio incitatus ferebatur. Sed accidit perincommo- 
de, quod tantam Maliboji diligentiam , Praife- 
ftique conftantiam commota elufit ab Helvetiis 
feditio magno rei militaris flagitio, qui five fpe 
follicitati, five metu perterriti, feceflione fa&a, 
fele, quodque ipforum erat cuftodix attributum y 
propilgnaculum hofti dediderunt, eodemque^ tan- 
to illato incommodo, uti arcem tradcret , homi- 
nem ftrenuum, & paratum defendere fe Praefe- 
ixum ipfum compulerunt. Qiia re nunciata, 
Malibojus pedem retulit, conceptamque ex tam 
inopinata deditione iram in Statellates effudic, 

quo- 



%^6 De Bello Italko 

quorum ex itinere Caftellum expugnatum di- 
ruit, atque in miferos Irienfes, quos grandem 
fibi, prafentemque numerare pecuniam pmer- 
iens juftit. 

Jam Caftellarenfis a Spedia profe&us, Sc 
Genuenfium diligentia, commeatuque adjucus in 
Gagii caftra pervenerat, Sc iummhfus a Mali- 
bojo cum xii. Gailorum , Hifpanorum ] & Ge- 
nueniium cohortibus Mirapicenlis adventabat, 
au&ifque copiis repugnabat audader Gagius, & 
cum equitibus, quorum magnum, & deledum 
habebat numerum ., magis libere vagabatur , agroi- 
que trans Padum integros habebat ad copiam 
commeatus , pradamque tollendam . Auftriaci , 
pnefidaf noftrorum Uxolengo, & Monteclaro 
reje&is, Ripaltam aggrcdiuntur. Ripaita vicus 
eft a Placentia longe millia paifuum oz\o in ri- 
pa pofitus Trebi#, arce munitus, atque apud 
Gallos Cifalpinos Landorum dominatu, & Af- 
canii Sfortiae Cardinaiis tuga, & dediaone inii- 
gnis. Caftellum ibi eft aquae fluminis Trebi#, 
qux depreflis derivata follis Placenciam ufque 
deducitur, eratque magno Hifpanis ufui. Eo 
majore tormentorum, & militum vi arcem ho- 
ftes aggrediuntur, duce Berendavio. Pndidiarii 
milites omnino a tormentis imparati, quod non 
tzmx ene arcem opportunitatis crediderant, ut 
defendi tormentis oporteret, cum ad horaS ofto 
fortiilime pugnaiient, crebris tandem confe&i 
vulneribus fefe, acquc arcem dedet* coguntur. 
lllam ftatim Auflriaci , dedittone fid.i , diripiunt. 
Omnibus (idTrebiam captis locis, quae da- 
rc aliquam Hiiponis commeatufi facultatem \i- 

de- 



Liber Tertius . 237 

debantur, ScLazariano occupato, communitoque 
(iuburbanum quod erat Alberonii Cardmaiis, 
hominis utraque tbrtuna notiffimi, atque abeft 
a Piacentia miile circiter paiius) premere acrius 
Lideftenius Gagium a fronte, atque a tergo, 
ejuique caftra, collocatis tormentis, oilifque ja- 
dis incendiariis, ipfamque divexare Placentiam 
conatur. Gagius, quo arSius a fronte, atque a 
tergo premebatur, eo latius in Tranfpadanam re- 
gionem pabulatum equites mitteoat, per quos 
commeatum omnem diligenter conquifitum com~ 
portabat . Multum etiam ut eilet frumenti, pa- 
bulique provifum, & conve-itum curaverat, mul- 
tarumque rerum facultates munitiflimus ad Pa~ 
dum pons prabebat y quem cum interrumpere il- 
li fgpe tentaifent , nunquam potuerant .. Quan- 
quam etiam contignationem ejus Padus interdum 
concuteret nimiis intumefcens tempeftatibus . Tan~ 
ta erat operis firmitas. Ada&is praeterea ex op- 
pidi muro telis , & protegebatur pons , & ipfi 
vexabantur hoftes, qui totis diebus munitiones 
proferre, caftraque caftris converterecogebantur. 
Ita alter alterum obfervabat, magnaque vi in. 
occupandis locis, prafidiifque uterque utebatur: 
Li&eftenius, ut quam anguftiffime Gagium con- 
tineret ; Gagius , ut Li&eftenium eluderet^ & 
quam poiiet latiffime pabularetur . Crebraeque ob 
eam caufam velitationes fiebant; id quod etiam 
necefle erat accidere in tanta exercituum pro- 
pinquitate, atque animorum contentione. 

Valebat Gagius equitatu, loco praftabat, 
defendebatur item pontis, atque oppidi munitio- 
ne, adeout neque ad deditionem inopia^ neque 

ad 



238 De Bello Itatico 

ad pradium oppugnatione cogi videretur poffe. 
Frequenter etiam ex perfugis audiebat valetudi- 
ne uti hoftes non bona, propterea quod in lo- 
cis gravibus, atque apertis calorum intoleranda 
vis, & reftagnantium aeftus aquarum corpora 
moverant eorum, Caftrenfefque morbos vulga- 
verant ; a quibus quidem afficiebantur noftri mi- 
nus, utpote quos te&a urbis atque umbne re- 
creabant; his rebus adduclus Gagius bellum du- 
cere parabat . Intelligebat enim maximos Auftria- 
corum conatus ad nihilum recafuros, extrafto 
in hyemem belio , viribufque eorum levibus pra- 
liis, morbis, eademque attritis inopia, qua no- 
ftrum delere exercitum ipfi fibi perfuaferant . Ve- 
rum erant in ipfis Hifpanorum caftris , qui jam 
famem, cseterafque obfidionis acerbitates mifera- 
biliter ja&arent, Gagiique confilium carperent, 
patientiam ejus obfeJfionem appellando. Ille au- 
tem in fua permanebat fententia, deque totius 
belli ratione dederat ad Philippum Regem lite- 
ras uberes, ac diligentes. 

At Philippus Rex per Hieronymum Gri- 
maldum de compofitione agere, inftareque de 
conditionibus cum Regina Ungarix non delifte- 
bat; quam minus, quam veliet, poftulatis au- 
fcultare fuis cum intelligeret, diiiuadentibus aper- 
te Hifpanorum focietatem Britannis, eique fe de 
Campoliano colioquio purgante pcr cxquilitilli- 
mas literas Rege Sardinia:, ftatUlt ipfe tummam 
rerum pralio committerc, fperans (proinde qua- 
fi in Regum poteftate eventus effent armorum) 
infigni aliqua vidoria., aut Reginam Ungariae 
ad interpolitas conditiones compelli, aut dubios 

Gal- 



Liber Tertius. 239 

Gallorum animos confirmari poife. Inftabat pra> 
terea uxor Regina Gallis infenia, quos fuis ad- 
veriari confiliis arbitrabatur, atque aliquid prius 
agere cupiebat, quam^ languefcente ira, 8c ve- 
teri, infitaque emergente in Gallos benevolentia, 
Philippi Regis animus labaret , Noallienfis etiam 
Gallicse militiae Magiftri officiis impulfus . Nam- 
que hunc propter flagrantiffimam apud eundem 
Philippum gratiam Rex Galliae judicaverat ido- 
neum, quem cum mandatis de Campofiano col- 
loquio in Hifpaniam mitteret. Recenti igitur 
adliuc illius invidia colloquii, & ftimulante uxo- 
re, commotus Hifpaniaj Rex fcribit Gagio f Au~ 
ftriacos ut quamprirnum fine ulla dubitatione 
adoriatur. Ita, negleciis imperatorum confiliis, 
abfen-tium plerumque regum nutu bella admini- 
ftrantur. 

Gagius, quoniam Regi parendum erat, & 
quacumque ratione pugnaiidum, Philippi Regis 
de pralio mandata ad Philippum F. attulit. 
Philippus, quo firmior prodiret in aciem , o 
mnibusfere, qua:circum ea loca habebat, dedu- 
£tis prsefidiis, etiam, atque etiam per literas iua 
manu fcriptas evocato Malibojo, qui praelio re- 
pugnabat maxime^ cum effet , convocato conci- 
lio, conficiendi negotii dies, & ratio conftituta; 
eos, qui aderant, hortatus eft, quoniam fieret 
dimicandi poteftas, ne ufu, manuque fuam,Phi- 
lippique patris expedationem fallerent: Philip- 
pum certe Regem eorum virtuti tantum tribuif- 
le dicebat , ut 3 cum ad opprimendos hoftes tem- 
poris forfitan opportunitatem expeftare potuerit, 
virtuti maluerit eorum y quam temporis beneficio 

con* 



240 ' De Bello Italico 

confidere. Hax cum fa£ia effent m concilio ad 
fuam quifque exercitus partem inftruendam, cu- 
randamque difceiferunt . 

Quo die pugnatum eft, dies fuit ad xvi. 
Kal. Quint. Ratio autem, ordoque agminis erat 
ejufinodi, ut Galli, qui extra Antonianam Pia- 
centix portam caftra fecerant , in tres diftributi 
partes dextrum noftrorum cornu obtinerent , ii- 
demque in finiftrum Auftriacorum invaderent : 
fubfidio iis adjungeretur Aramburus legatus cum 
xvi. Hifpanorum cohortibus: ix. item Hifpano- 
rum cohortes mediam tenerent aciem: in fini- 
ftro autem cornu reliquae Hifpanorum, Neapo- 
litanorum, Sc Genuenfium cohortes in tres pa- 
riter divife partes collocarentur. Omnes uno un- 
dique tempore, figno dato, concurrerent. Ex 
oppidi maenibus, iifque munitiqnibus , qu« pro- 
pter viam, qua ad Lazarianum itur, produ£ta 
erant ab nofiris, tormenta interim ne ceffarent: 
qu& res, & noltros protegeret in prxlium pro- 
ficifcentes, & prodeuntes deterreret hoftes, eo- 
rumque munitiones, & caftra vexaret . . Equita- 
tus, quod ejus inutilis opera propter intercifos 
foffis campos non fatis tamen prudenter videba- 
tur, ab univerfa acie feclufus, atque ad omnem 
rei eventum paratus conliileret, eique Vixvil- 
iacus, de exercitu Neap. legatus preeliet. Ubi ea 
dies venit,ad eum modum,quem diximus, co- 
pias Borbonii fuas inltruunt , fuh occafumque 
lolis Auftriacorum appropinquare callris incipi- 
unt. Erant Auflriacorum caftra tormentis, pro- 
pugnaculis, althlimifque indudis aquis, foffilque 
munitiiiiiiid D ^x, quod pcr exploratores perfu 

quc 



Liber Tertius. ■ 241 

que cognoverant, reique ipiaoftendebat, fuorum 
oppugnationem caftfomm a Borbouiis parari, 
foas item ip*i copias contraxerant , magnafque 
munitiones addiderant, ipfeque Lideftenius,queni 
incommoda valetudo multos jam dies longe a 
caftris tenebat , rei magnitudine commotus ia 
caftra venerat , ut prseiia intereffet • Caftella , 
quae erant ab iliis pofita locis opportunis^ noftri^ 
mulris utrinque vulneratis, atque interfe&is, ex- 
pugnant , in iiique expugnandis nocturnum omne 
ternpus cbnfamittir . Prima luce in ipfas irrum- 
punt munitiones , exuperatifque aggeribus ad 
foiias perveniunt , quarum tametfi quanta eflet 
altitudo, noftri nondum duces perfpexerant , & 
ne farmenta .quidem, quibus ese expierentur., com- 
portari per equites juilerant, tam earum diffici-* 
lis, impeditufque traniitus ardentes ftudio pu- 
gnandi miiites, prafertim Gallos^ adeo non te- 
nuit, ut fefe m eas audaciifime demitterent , ibi- 
que pars magna militum aut confofla teiis, qnx 
creberrima accidebant ex tormentis ad fumrna, 
fotfarum labra conftitutis, aut indudis. haufta 
aquis interiit. Sed nihil ea re noftri commoti 
per coacervata fuorum corpora tranfgrefli ki fu- 
perioribus locis confiftunt : jamque Aramburus 
hoftium munitione poritus viginti in ea 5 Sc fex 
collocata tormenta occupaverat: qui quidem, ii 
in ipfo ftatim negotio confihum capiens erepta 
hoftibus tormenta in ipforum perniciem hoftium 
vertiiiet, iifque perturbatis, fpatium noftris dedif- 
fet confirmandi kk^ accerfendique equitatus, qui 
auxilio laborantibus accurreret, ..maximum certe 
ad victonam momentum attuHifet ; neque ipfe 



242. Dr, Bcllo Itnltco 

foriitan multis poitea vulneribus confe£tus in po- 
teftatem Auftriacorum veniifet. Eodem tempo- 
re, &, quae m media erant acie \ Hifpanorum 
cohortes Caitellum quoddam hoftium egregie 
munitum atque defenlu n , quanquam iaapius re- 
pulfi^ tamen ad extremum redintegraus vhibus, 
expugnaverant ; & eodem impetu > eademque 
fuorum atque hoftium jadura^ neque mious ex- 
piorata viftorix ibe a iiniftro corau Sigius ir- 
ruperat, neque multum aberat, quin toris Au- 
ftriaci caltris expellerentur : cum cl. Eugenianse 
alas dracones opportuniiiime fummiifi tanca vi 
in Gallos irruerunt, ut, qui mcredibilem a prin- 
cipio virtutem praefliicerant, nnprovifo eoru.n in- 
curiu adeu exterrerentur, ut omnes protiaus, tur- 
batis ordimbus, & equitatus fubiidium nequic- 
quam impiorantes terga vertcrent , praoccumtif- 
que animis vano quodam terrore > non ducu.n 
conortaciones , non preces exaudirent : rpfeque 
Malibojus, dum, equo dimiiio , fugientes incre- 
pat, & gladium incentans retinere conatur, re- 
liquorum fug-t, & tumuLu abrsptus peden re- 
ferre cogeretur. Quo feroces iucceifu Auftriaci 
milites, equitdque non negli$endam fibi occa- 
fionem exiftimivefunt , & proHigatis Gallis,con- 
fertiflimo omnes agmine in Hupanos impetum 
fecerunt. At Gagius ubi fugere Gallos, trepida- 
re fuos, feque urgen a fronte, nudari a dextra 
vidit, & Belgarum , atque Hiipanorum PrxtO- 
rianorum cohortes, quibus nuxime confidcbat, 
omnibus fere ducibus aut vulncraiis , auC oc- 
ctfis luftinere fc diutius non poiie , veritus , 
ne omnis circumventus clcleictur excicitus , 

fen- 



Liber Tcrtius. 243 

fenfim cedendo furorera repreftlt Auftriacorum, 
fefeque ad oppkjum fatis 5 ut in trepida re, 
quiete recepit. Biduo poft cum nominatim ra- 
tio confeda etfet, qui numerus ex noftris fuiifet 
eorum ., qui capti ab hoftibus-, & vulnerati ellent^ 
& item > qui m acie cecidiifent ; captorum fum- 
ma reperta eft ixxxcxv. , vulneratorum iv. mil- 
lia & cccclx., occiforum iii. millia & ccxx.: 
quo in numero ex Gallis comes Broftellius pra> 
ki\\xs Fabrum^ Equefque Teflfeus, ex Hifpanis 
Duccsefius., & Romerius legati fuerunt, fortifil- 
mi viri. Virtius Helvetius de N.eap. exercitix 
caftrorum pr&feiius contrucidato corpore captus 
eft . Atque hoc prafiio fatis conftat excelientii- 
fimam virtutem militum. fuifle^ infigni auteni 
primorum ducum imperitia accidiiTe, ut, ieclu- 
io equitatu, quod unum eft in pradiis. maxim.e 
neceiiarium, latera nudarentur, nullumque. fubii- 
dium eiiet, quod fummitti poilet, ignorataqus 
foilarum altkudine, maximum ex loci iniquita- 
te detrimentum caperetur, fugaque propterea, 
& cades militum, & totius rei perturbatio fieret. 
Hac vi&oria. fublati Auftriaci tametfi ad 
iii. millia ceciderant, multo ta.men erant alacrio- 
res ad continendos hoftes, quos magno cum.de- 
trimento repulerant, omnibufque modis huic ma- 
xime rei ftudebant, ut pabula.tione r commeatu- 
que prohiberentur. Noftris autem pneter Cre- 
menfem, & Laudenfem agrum, non regia, adi- 
tufve erat ullus reliquus ad copia.m, rerum ne- 
ceflariarum. Quibus ne interduderentur, impli- 
catique haererent, Malibojus, Gagiuique paucis 
a Piacentino pra^lio diebus, Caftellarenfi cum 

Q. 2 cir- 



244 Ds Bello Italico 

circker iv. hominum millibus Placentiae reli£to, 
ut oppidum, eoque beili collatum apparatum, 
qui erat maximus, tueretur, copias ipii fuas 
Padum transjecerant, intraque Lambrum, Ad- 
duamque amnes, munitis fluminum ripis, con- 
ftituerant, ad Codoneumque Piiilippus progreifus 
fuum lbi pratorium conftituerat. 

Sardkifee Rex, poft imperatas Novenfibus 
pecunias, longo erat intervalio Malibo,u ri infe- 
cutus^ atque in magis magiique exploratam ipem 
futurorum poft Piacentinum prselium ingreffus, 
facio ad Parpanefum in Pado ponte, fuoque 
tandem cum Qetttianorum cooiis exercitu con- 
jtmdo 5 ad noftn exercitus reliquias delendas ac- 
ceaerac; cratqae utriufque exercitus imperator 
appeii.itus lumma omnium tetitia, & Subaipi- 
noru.-n , qui ab Rege fuO imperatoriath ex Vor- 
macienii fjedere iuiceptam dignitatem gratulaban- 
tur, Sc Germainorum^ qui ejufmodi copiarum 
conjun-itione Sardinienfis denique in bello ani- 
mum nudari exiftimabant. 

At aoud Borbonios adveria erant, plena- 
que perturbacionis, & moellitiaj omnia. Infir- 
micas vinun^ loci anguftia, commeatuum ino- 
pia, magna in dutibus difcordia, in militibus 
defperatioj parum in omnibus ariimi, nihil con- 
fiiii: ut aatefti a principib fcelli aiiud ex alio 
peccare non deftiterant, fic, pravis confiliis ne 
adverfa deelfet fortuna , aliae aliis calamitates cu- 
mulabantur . Nam tanta seriimnarum varietate 
ja iatis acceifit inopinatum fubito malum, o- 
mniumque maximum, 

Po0 



Liber Tertiui. 245 

Poft Placentinam enim pugnam tertio & 
vigefimo die mortem repente obiit Philippus is, 
qui primus m Borboniam familiam Hifpanias 
regnum intulit, & a quo nemo negaverit, au- 
61o commercio, fufceptifque bellis, fenefcentem 
prope iub Auftriacis Regibus Hifpanorum indu- 
ftriam, atque virtutem eife commotam. Erat 
rralitarium facinorum cupidiffimus rex, &«, gran- 
de ad bella incitamentum, acceiferat uxor aite- 
ra, quas five Parmam patriam fuam fervire Au- 
ftriacis, iive liberos-, quos ex rege fufceperat, 
privatos vivere indignaretur, omnia certe fupe- 
riore Itaiico bello moverat, & praefenti move- 
bat, utque belii jure Carolum Neapolis, ac Si- 
eiliae regem tunc fecerat, ita nunc aiiquod in 
Cilalpina Galiia regnum quaerere Phiiippo cona- 
batur. Sed novo iub Hifpaniae Rege nova, ut 
plerumque fit, inibantur confilia: & quanquam 
vetera difplicebant, nondum tamen nova coaiue- 
rant ? neque dum regni artibus, regnaridique.ma- 
giftris aiiueverat Philippi fucceifor Ferdinandus y 
ex priore fiiius uxore, eademque Sardinix Re- 
gis forore . Interea novercam Ferdinandus ver- 
bis confolatur amantiifimis, datque ad 'Philip- 
pum fratrem literas, quas bonum ilium animum 
habere juberent, omniaque #que ab fe fore pa- 
rata dicerent, atque erant a Patre. Fada hxc 
eiie pro tempore nonnulli interpretabantur, ne 
metu pertemta mutatioms noverca cum omni- 
bus opibus ex Hifpania fefe proriperet, neve 
Gallorum amicitiae Frater confiius. exercitum, 
fummumque in Itaiia imperiu n arriperet. Sed 
in iuctu acerbiifimo neque Elyfx tantum erat 

Q 3 con- 



24<£ De Bello Italtco 

confilii, neque Philippo animi, ut difficillimam, 
graviffimamque rem auderent: & tanta eft in 
Ferdinando Rege morum probitas, ut ab omni 
officii fmiulatione abhorreat , decipique ipfe faci- 
lius, quam decipere alios queat. 

At Ferdinandi litera poterant illai quidem 
Philippi animiuji confirmare, exercitum non po- 
terant : quem recentis praslii metu perterritum , 
diminutis valde copiis, non tam inopia prxien- 
tis, quam futuri temporis angebat timor. Jam- 
que Auftriacorum pars Lambro, pars Abdu<£ 
appropinquaverat . Botta Prafedus Fabrum (nam 
Li&eftenius morbi caufa difceiferat) cum xx. 
hominum millibus ad oppugnandam Placentiam 
fubftiterat, & Lazariana domo, munitionibuf- 
que difturbatis, Goranum miferat, qui cum par- 
te equitum, peditumque levis armatur# ab al- 
tera Padi parte iter faceret, repentinafque no- 
ftrorum eruptiones quam diligentiifime obfervaret , 
ac demoraretur. 

In his anguftiis clamare Malibojus, deos 
hominefque conteftans , non deftiterat , iis quam- 
jprimum locis excedendum eile, cSc, dum vires 
fuppeterent, eruptione fa&a, Dertonam rever- 
tendum; quod ibi propter ioci opportunitatem 
neque eliet commeatuum impedita fubvcttio, 
neque receptus, ii quid durius accideret, adem- 
pta facultas. Qux cum ille diceret, non tani 
inopia: periculo commovebatur, quam incerta 
novi Regis Hilpania: voluntate, qucm tama erat 
fib Italico bcllo, Sc Gallica focierate abhorrere. 
Quocumque autem fortuiu indinaret, tutum 
iibi, fuifque in Galliam receptum dari volebar. 

At 



Liber Tertius. 247 

At Gagtus ncque adeo rem eife in angufto dice- 
bat, ut iit iub oculis hoftium eruptionis utendum 
conlilio tam delperato , & quod iemel jam mmium 
male cefferit; neque hoftium copias eife tantas, 
vulgatis morbis, & recenti etiam, quod fuit ne- 
criTe, acerrimoque praelio attenuatas, ut omnia 
longe, lateque loca infidere, & cuftodire pof- 
fint. Non defore pabuium, non commeatum o- 
mnis generis, qux ut anguftiora fuerint, ni- 
miam eiie iftamin militemollitiem, non poife ino- 
piam ferre paulifper. Poftremo feu manendum 
fit, feu profkiicendum 5 nihil fe videre, cur te- 
mere quicquam, aut raptim agatur; & maneri 
fine incominodo, & perrumpi etiam, ii neceife 
fuerit, fine pericuio pofle; ft modo tanta res 
temporis potius beneficio, quam fortunaj teme- 
ritaci committatur.Haecconfiliantibus eis, nuncia- 
tur, ab Germanis Subalpinifque cum duodequa- 
draginta cohortibus, fuperato flumine Lambro, 
Laudem peti Pompejam. Tum vero Malibojus, 
quid cun&aris, inquit, Gagi? an expe&as, dum 
omni aditu prafepto, omnique coniumpto com- 
meatu, aut fame intereamus, aut in contume- 
iiam hoftibus dedamur ? Commemorat deinde 
quanto fit #ftimanda momento totius exercitus, 
denique ipfius Philippi falus; cujus nullam, nifi 
in celeritate eruptionis, pofitam eife fpem, di- 
cit: premi jam undique, & pene teneri: quid 
futurum autern, Laude amifla Pompeja? Mira- 
ri porro fe, tanta efle homines pertinacia, face- 
re ut malint quod paeniteat, quam videri mi~ 
nus reile confuluiife : quis vero dubitet , quin 
poenitere eos quamprimum coniilii oporteat illi- 

0.4 us > 



248 De Bello Italko 

«s, in quo iniquiora fuerint omnia neceffe eft 
circumvallatis, fame confe&is , erumpere fruftra, 
feroque tentantibus ? nam ? ne erumpatur, quis 
audeat fuadere, nifi turpiiiimse idem au&or de- 
ditionis? qued ad mollitiem attinet, non effc 
fas eurii arbitrari difficultate rerum frangi, qui 
rnortis pericuio non terreatur . Verum , inquit 
Malibojus, in confiliis capiendis, non quid pati 
miles poflit, fed exitus quid rei poftulet, impe- 
ratori cogitandum cife arbitror, ne aut patien- 
fia militum abutatur, aut agendi tempora con- 
fumat • Perfeveranti nihilominus in fua fenten- 
tia Gagio litera ab Hifpania redduntur, qu# 
placere Ferdinando Regi nunciabant , ut Derto- 
nam ipfe cum omni exercitu adipifci propera- 
ret. Quibus ille iiteris coafcius rem fufcipit ar- 
duam, difficilem, & in qua peragenda, quo mi- 
nus ineffe confilii videbatur, hoc majore animo, 
atque admiratione fuit. Nam cum ab hoftibus 
pene circumdatus teneretur, iifque invitis \ ac re- 
pugnantibus flumen eiiet ipfi tranfeundum altif- 
iimum, iatiflimumque Padus, tanta virtute, ac 
diligentia confe&a funt omnia, ut incolumi e- 
xercitu erumpi potuerit , nifi unius tem?ritate 
legati fatis in ea re peccatum eifet. Prvmiiiiis 
enim erat ad Tidonium amnem Pignatellius le- 
gatus, eique mandatum erat a Gagio diligenter 
Auftriacos nc laceffeitt, &, (i ipie iaceiferetur, 
fuftineret , quoad eiient impediraenta exercitus 
progreffa, fuumque copiaeomnes iter arripuiflent* 
At ille ubi primum hoftes confpicatur, quorinn 
erat xiL milliura numerus, cum ipfe non am- 
plius iv. hominum miilia baberet , inconfultc 

pro- 



Liber Tevtiusl 249 

progreflus praelium temere committit . Malibo- 
jus, qui.primo pr&erat agmini , incredibili- 
que ccleritate , atque animi magnitudine in- 
tra Tidonium amnem, Parpaneiumque vicum 
pontes perfecerat , traniierat Paduni, Goranum 
(ubmoverat , fubito ab inftituto defle&ere itine- 
re, laborantique fuccurrerc Pignatellio cogitur. 
Interim Gaftellarenfis, figno cognito proiectio- 
nis, quod inter eum , & Gagium convenerat, 
abdudiique, qu& poterant, tormentis, atque im- 
pedimentis,&tamen parte maxima relicta ? pro- 
ficifcitur Placentia, pontem, pontifque munitiones, 
oilis fubjetiis incendiariis disjicit, fmeque uila 
offenfione no£luabundus ad Gagium pervenit. 
Quibus rebus Bottse nunciatis, reiidio Na- 
daftio, qui Placentiam reciperet , mittit primo 
Goranum cum Pyrochitrophcrum dele&a manu, 
poft cum equitatu Serbellonium, poftremo ipfe 
omnem exercitum fublidio adducit. Au&is utrim- 
que copiis, atrox oritur praelium. Berenciavius 
effhenatae homo ferocire, & magnae habitus au- 
£ioritatis, Auftriacorum dux occiditur. Vulne- 
rantur Pallavicinus, & Brounius, praftantiffimi 
viri. Multi ex noftris milites, multi item ca- 
dunt duces , in his de Hifpanienfi exercitu Trib. 
mil. Julius Deodatus Lucenfis fumme fpei 5 no- 
biliffimaque ortus iamilia adoiefcens . Auftriacos 
certa jam prope viitoria, & toties fiigatus ho- 
ftis, Borbonios poiita incitat in dextris falus, 
falutifque fpes defperatione quarfita . Cum info- 
lenter irruerent hoftes , impugnarent acerri- 
me Galli , refque effet in fummum dedu&a 
difcrimen • Gagius > qui mediam curabat a* 

ci em 3 



2$o De Bello Italko 

ciem, in qua ipfe erat Philippus, atque impedi- 
menta omnia agebantur, juiils extremi agminis 
militibus imminentem moran Sardinise Regem, 
acceierat ipfe, ut pralio interfit , iaborantibuf- 
que iubveniat . Longiilimum erat agmen , ma- 
gnaque impedimenta, iifquequi pr&erat, ignoran- 
tialoci deerraverat a via.Qux, res, retardatoGa- 
gii iubfidio, majoris fait cauia csedis . Irrumpit 
tandem Gagius, & licet equo vulnerato deje- 
&us, affliduique inftruere aciem , inferre fign-a, 
cohortari-milites, ne labori fuccu.nbant; memi- 
nerint denique illo die , illa hora aut morien^ 
dum ipfis, aut ferro iter ad ialutem aperiendum 
eiie. Hoc idem facit Malibojus. Quorum vir- 
tute rertituto pradio, repulfifque hoitibus, fupe- 
riores difceifiile noftri videbantur: ire certe , quo 
intenderant, perrexerunt, ad Iriamque oppidun 
vulneribus, & laiiitudine confedi, perturbatique 
fefe receperunt. Hoftes ab infequendo aut in- 
credibiiis audacia noltrorum , aut fuorum jadu- 
ra , aut denique pradse tenuit cupiditas, qua, 
capta Placentia, potiti erant ingenti, & de qua, 
tormentoruin maxime caufa, celenter eit inter 
cos orta dmeniio , cum fuam Subalpinus pr»- 
dam, qu# iua m urbe, iuam item Germanus 
diceret, qua: iuo labore, iuoque fanguine parta 
eiiet, atque iniquum videri vociferaretur, belli 
aiios pericuiorum debcre, alios velle pratlliorum 
elie participes . 

Dura haec in Cifalpina Gailia geruntur, 
Rcx Sardiniae Philippum Marchionem Baieftri- 
natem in provinciam irrumpere Genuenfium juf- 
ferat ab ea parte, quae fpt&at in occidentew 

io- 



Liber Tertius. 251 

, folem^ Sc quam Ligures incolunt Ingauni. Hac 
re fieri poiie arbitrabatur, ut turbatis domi re- 

bus, ab fubminiftrandis foris auxiliis Genuenfes 
retardarentur , & (i Aibingaunum Baleftrinas, 
aliave ad mare loca occupaiiet , ut Borbonii ipfi 
receptu, commeatuque intercluderentur . Baieftri- 
nas, acceptis cohortibus iii. legionariorum , quas 
ex iegionibus Oafalenfi, & Nicsfcenfi^ & item 
ea, quae appeilatur Maritima, deduxerat, multo- 
que majore tumuituariorum militum , montano- 
rumque peditum coaila manu , tttin etiara Ci- 
fano ex itinere cafteiio expugnato, direptoqtie, 
atque aliquot miiiis , qui Caftrumverus oDiide- 
rent, ipie cum reliquis copiis Saccareilum tri- 
bus ex partibus fumrfta vi oppugnare inflituk. 
Ea funt Ligu um caileila Ingaunorum. Anfrano 
Saulio, quem Genuenfes Alb:ngau:ium 3 tti tam- 
que provinciam miferant cum imperio , cum id 
renunciatum effet, conari Baleftrinatem ea oc- 
cupare caftelia, maturat aiiquod iis auxiiium fu- 
bito mittere : imparatus ab legionanis , quam 
maximum poteft ex agris, vicifque tumukuario- 
rum militum numerurn cogit, eofque eo ftatim 
jubet proficifci . 

Erat forte Aibingauni Marchio Berioienfe 
Gallici exercitus decurio cum cohorribus duabus, 
iterque ad exercitum habebat. Hominem Saulius 
appeilare, & multis obteftari verbis, aliquot e 
fuis legionariis fubfidio mitteret : occafionis efie 
rem, non prseiii; ad quam quoniam tilurn for- 
tuna obtuiillet, infuitare diutius in finibus Rei- 
publicve hoftium coiiuviem ne pateretur: non de 
Borboniis ita, Genuenfes meritos effe, ut aftan- 

ti- 



2 «5 2 De Bcllo Italico 

tibus, & infpeflantibus ipfis, agri vaftari, caftel- 
la expugnari eorum debeant . Negat Bariolenfis 
fui arbitrii rem eife aut iter intermittere , aut 
fibi commiiias diducere copias : proinde haberent 
per fe Genuenfes periculi iui rationem, fibique 
confulerent . Dejectus Saulius opinione Gallici 
auxilii, tamen animo non deficit. Evocat Aften- 
gium centurionem, qui non ionge aberat . Aften- 
gius cum non ampiius Ixxxx. militibus partim 
legionariis, partim Pyrochkrophoris auxilium ob- 
feffis ferre contendit. Occurrit ilii in itinere tu- 
muituariorum manus, eique adjungitur . Interim 
caftella ardle, graviterque, unoque tempore ob- 
fidione, & oppugnationibus premuntur. Refifti- 
iur accerime ab praefidiariis • Accelerat Aftengius, 
ut laborantibus fubveniat. Francus Protrib. mil. 
de exercitu Genuenfi , qui Caftroveteri praerat, 
eruptione fa£ta, Subalpinorum compluribus inter- 
fectis, & captis 1., in arcem revertitur. Saccarel- 
lum autern cum longiorem fuftinere oppugnatio- 
nem non polfet , in poteftatem hoftium venit . 
Habet illudBaleftrinas contra fidem^ & deditionis 
conditiones pnvdx loco; pecunias imperat ; qui fo- 
rumibiagebatjtogatum hominem, & gravem vexari 
indigniilime patitur abiuis. Montaniveropedites 
Subalpini aifueti latrociniis, effufi per agros o- 
mnia diripiunt, vaftant. Appropinquat Aften- 
gius. Ejus cognito advgntu, vifiique militibus, 
quos fe lequi juiierat, fubito hoftes timorecom- 
moti ( !a ione n relinquunt , 

ac profugiunt. Hoc idem facere Baleftrias cona- 
tur. At, fugatis mon mis, Aftengius luorum 
is virtute fretusj quammemorpaucitatis, pro- 



Liber Tertius. 253 

\*imos colles , & femitas pra^occupari uni ver as ju^ 
bet, & trepidantem in arcem Saccarelii Baieftri- 
natem compellit. Tum vero ille aqux inopia 
confethis, frunento, commeatuque aiiibt, 8c 
fuga interclufus, neceiiaria.n lubire deditionem 
cogitur. In his prseliis vulnerati iunt ex Genuen- 
iibus tumultuarii milites nonnulll, & Pvrochitro- 
phori omnino vi. deiiderati. Ex Subalpinorum 
copiis circiter lx. cecidere: fed in deditionem ve- 
nerunt milites cccc, & nobiliffimus homo Bale^ 
ftrinas ipfe, & prasterea duces xx. alii minores, 
inque his centuriones tres . 

At- Genuenies, repreffis jam ab alpium par- 
te , maritimoque ad occidentem litore fummotis 
hoftibus, majore animo, ftudioque in reliquum 
bellum incumbebant , novaque Mirapifcenii fui> 
iidia ad exercitum adducenda fubmiferant, neque 
tamen non magnopere perturbabantur > audita 
Philippi Regis morte, Sc cognitis iis , qu& ad 
Placentiam, Tidoniumque amnem erant gefta , 
verentes , ne tantae aliquando calamitates ad per- 
niciem ferperent Reipublicas. 

Gagius defatigatum ex fuperiore praelii la- 
bore, ac c#de exercitum ad Iriam oppidum con- 
traxerat, confirmabatque, indeque Dertonam pro- 
gredi, intraque ipiius Dertona3, Serravaliis , Sc 
Gavii prafidia locare caftra cogitabat , quo fa- 
cilius, munitiffimis , atque opportuniffimis locis, 
quantafvis magnas hoftium copias repeilere poi- 
fet, intereaque ex Hifpania, Gallia, Genuaque 
iubfidia, & commeatus convenirent , atque ita 
ie reliquam belli rationem expiicare poiie pru- 
denter fane confidebat . Qux dum parat , atque 

ad- 



z$$ De Bello halko 

adminiftrat ; ecce tibi repente Marchio Minen- 
iis cam d&tbus apparet Ferdinandi Regis epifto- 
lis, quamm altera jubebat Rex Gagio , exerci- 
tum y atque imperium. Minenfi tradere , altera 
Caftellarenii denunciabat , uti conieftim Italia 
excederet . Atque ita virtute .> quam felicitate 
major Gagius in Hifpaniam rediit imperator ie- 
yeritate, ufu, coniilio cum veteribus comparan- 
dus. Erant tamen qui tardum , parcumque ni- 
mis elie dicerent : led tarditatis culpam longiffi- 
ma ab Hiipania ufque mandatorum expedatio 
minuebat^ parfimoniam autem nulia de alieno 
prseda etiam commendabat . Caftellarenfi , qui 
& ipfe confilio bonus, manuque ftrenuus habe- 
bitur, contumacia obfuerat, qua ferocius Ga- 
gio repugnaverat > ne idem fibi adverfus fuccef- 
ibrem iicere arbitraretur ,. & ipfius apud Elyfam 
Reginam audoritas , extin&o Philippo Rege , 
criminis loco ponebatur. 

Interim magna fa£ta erat in Hifpania vo- 

.luntatum, & ftudiorum commutatio . Abhorre- 

bat Ferdinandus natura lenis a vehementioribus 

noverui' conliliis, & Campofiano irritatus collo- 

quio Gallis diffidebat : quaidam etiam Phiiippi 

patris non probabat, inveterata fucceilorum li- 

bidine immutandi femper, qux priores fecerint : 

erat ipie quoque uxori obnoxius, qiuv vidug 

\nx itudiis adveriabatur. Quippe lr.vrcbat a- 

nimo, rcgnante Socero, contemptus fui, multa- 

que erumpcbcint jam diuturna dilii.iiulatione com- 

preifa . Novoram pars Purpuratorum obfeouio 

erga Reaes aflentiri prat&ntibus, pars odio Gal- 

lorum, & KIQulatiOQe eOIIUIl) pnore qui regno 

lio- 



Liber Tcruus. 25^ 

floruerant, damnare pr#terita, reique publicac 
caufa ad privatam obrepere potennam pro fe 
quifque cceperant . Nam quid aliud tot fumptibus, 
tot exercicibus, tot commeatibus^ fupplementif- 
que quxfitum, quam vulnera, fugas, luftus, 
opes paucorum , egeftatem omnium ? latis cre* 
dulitate peccatum ; fatis Gallis infervitum y 
qui quidem bellum alant iplis opportunum, 
aliis perniciofum : refpicerent aliquando vafti- 
tatem . Hifpaniae , quse facta eilet Italieis 
bellis qu^rendo foris regna, §c dominationes : 
denique commodius multo Philippo Regis Fr. y 
quando armis jam non poifit, pactione, aut foe- 
dere confuli pode. Hxc jadabantur apud Re- 
gem, h&c edebantur in vulgus, hifque de cauiis 
raptim, atque turbate educere Itaiia exercitum, 
relinquere iocios, ad eaque conficienda, curn 
fatis tuto com uitti literis non viderentur, mif« 
fus erat fummo cum imperio Marchio Minen- 
fis confiliorum gnarus omnium , & mira homo 
in fimuiandis negociis ingenii altitudine^ maxi- 
meque admodum inimico in Gailos animo. 

Sufcepto Minenlis imperio Dertonam ftatim 
progreditur; ad quem cum nonnulli de Hifpa- 
nienfi exercitu Trib. mii. gratulatum veniuent, 
ejuique duiiu fefe meliora tperare dixhlent : Quid 
vos, inquit ille, meiiora? anquicquam hoc non 
exercitu, fed exercitus nomine perfici poife fpe- 
ratis? Inftantique Malibojo, ut Dertonse fubfi- 
fteret propter ejus ioci opportunitatem , aliter 
Regi fuo videri refpondit ; Sc, ligno dato pro- 
fedionis.eveiii figna, & caftra moveri juffit. 
Forte autem, cum iter Borbonii facerent, acci- 



z$6 De Bello Italico 

derat, ut Marehio Novatus, qui cum x. homi- 
num miiiibus primum hoftium agmen ducebat, 
in mediam noftrorum aciem temere iliatus op- 
primi faciii negono poifet; utque tanto ad vin- 
cendum fortunae beneficio uteretur, magnopere 
erat Minenft au£tor Malibojus. At illius men- 
terti una occupaverat cura receptus. Itaque^ 
fpreto Maliboji confilio, ultra Ligufticas fauces 
fefe recipere properabat. 

Interea Genuenfes magna afficiebantur folli- 
citudine, ne in tanto reru n motu deftituerentur 
ab fociis, & variarftibus ab fpe, metuque ani- 
mis, in partem difputabant utramque. Cur enim 
alius fubito imperator? cur relitta Dertona? cur 
non oppreifus Novatus? cur denique praceps ad- 
eo, inopinatufque Minenfis receptus, ut confi- 
milis fugx videatur? Movebat etiam eos aucto- 
ritas Gagii , cujus percrebuerat fermo, quem de- 
cedens habuiiTe inter caenam dicebatur apud Au- 
guftinum Grimaldum in Arenario fuburbano. 
Cum enim illum Genuenies nonnulli, qui falu- 
tandi hominis cauta convenerant , paulo curioli- 
us de exitu rerum percun^arentur: Me quidem, 
inquit Gagius, depofito imperio, Ferdinandi 
Regis confilia neque fcire, neque interpretari 
decet ; fed, li Dertonam, Gaviumque noilri 
reliquerint, non verifimile eft, velle ab iis,aut 
omnino pofle Liguiticas fauces teneri, fed ul- 
terius progrediantur oportet . Occurrebant illa 
contra: krunt igitur hdet, & beneficiorum im- 
memores ; optime dc fe meritos Genuenles dc- 
ferent? Quid turpius? loci negligent opportuni- 
tatem? unum tommwtuum, uomm pecuniae 

vim 



Liber Tertius. 257 

vitn Genux colleitarn hoftibus tradent? Regetn 
Neapolis, cui, Gemia amiflk, fubmotiique Ita- 
lia Borboniis, nulla fere fpes, llegem focium, 
fuorumque Regum fratrem, Sc confanguiaeum 
deferent? non verifimile videbatur. Itaque fupe- 
rabat fpes, fore, ut circa Serravallem, Gavium- 
que confifterent , & Ligufticas faltem fauces te- 
nerent. Verum rnulta in hominum vita accidunt 
inopinata, 8t nihil eft fpei, perplexifque homi- 
num confiliis credendum. Nam Borbonii, pau- 
cis ad Odavium vicum reli&is centuriis ad fpe- 
ciem defeniionis, omnem, citra Ligufticas fauces, 
ad Langienfes exercitum contraxerunt prseter uti- 
litatem fuam, atque- omnium opinionem ; ipfo- 
rumque fpe hoftium maturior Serravalleniis arcis 
deditio fada eft. Tum Tero Genuenfes, ad 
fuperiorum rerum metum addita prafentium opi- 
nione, Borbonios fugere arbitrati, mittunt ad 
eos Dominicum PaJlavicinum omni Italico bello 
legatione funilum apud Philippum Ferdinandi 
Regis Fr., Phiiippoque ipft, & Reipublicae pro- 
batum, qui, fi defperarent , animum perterritis 
adderet, fi labarent, fidei defcifcentes admpneret. 
Eorum confilio belium Genuenfes fufcepilfe : eo- 
rum caufa, fubmiifis auxiliis, patriam prafidiis 
nudaife; focios tam fideles- hoftibus tam incitatis 
conculcandos , diripiendofque ne relinquerent :; neu 
nimis valde perturbarentur adverfis : loca, homi- 
nes, commeatus fuperelfe ad repugnandum, exer- 
citumque commode, & fine periculo habendum: 
denique recordari dehere, quoties ad pauciifimos 
redadti, redintegratis mox viribus una virtute, 
& perfeverantia vicerint; qua poft Campofan- 

R aea- 



2j3 Dc Bcllo Italico 

ftenfe pnslium, qua ad Velitras conftantia exul- 
tantem m vicioria hoftem repreiferint : . hoftem 
ipfum aut inopiam non laturum in locis afperis, 
atque impeditis 5 aut tradum difficultate itinerum, 
& levium crebritate prseliorum longius receflu- 
rum. Mineniis, tametfi vera Pailavicinum loqui 
intelligeret, tamen ipfe longe diveria animo agi- 
tabat ea fpe&ans, qnx erant apud Regem in 
Hifpania conftituta. Itaque ingenio ufus iuo in 
occukandis negociis, & fortaiie ab Genueniibus 
nietuens, ne in receptu impediretur, contilium 
profeitionis quo diligentius obtegeret, ftudium 
manendi vehementiflime fimulabat. Pailavicinum 
fuo, fuique Regis nomine iine cura eife jubet, 
de ftatu belii, de locorum natura, Cecilienii ad- 
hibito Genueniium cooiarum legato, confultat, 
denique bene poilicetur. 

Haec a Minenfi, hasc a Muniaino, quicum 
fummis de rebus Philippus communicabat, pu- 
blice, privatimque inculcabantur, haec eadem ite- 
rabantur a Gallis vel ignaris, vel neceifaria erga 
Hiipanos ob.equentia, conniventibus quidem cer- 
te; eratque unus omnium fermo, interclufuros 
fuoinet ipfos fanguine hoftibus aditum, & pro 
Urbis Genure moenibus tanquam pro patria pu- 
gnaruros. Quibus rebus confirmati Genuenies, 
8c eo decepti, quod neque caufam viderent , qua« 
re fufpicarentur , neque fine caufa fufpicandum 
putarejit, dcfenfione urbis negls£ta v ad lublevan- 
das Borboiiorum copias curam omneoi, & dili- 
gentiam conferunt; Bc, cuid id Minenfis ftudio- 
jius expeteret, quas ad Urbts prsefidium cohor- 
tes reiervaverantj eas etiam Savonem verfusad 

con- 



Ltbcr Tertius + 259 

confcinendos ab ea parte hoftes, ne, ut ipfe aje- 
bat Minenfis, Borbonii intercluderentur, profici- 
fci jubent . 

At Borbonii eadem ufi fimulatione Marchio- 
nem Villadarienfem Genuam mittunt, ut coratn 
ipfe quoque defendendae Urbis opinionem monen- 
do, confulendo, Feginum denique ad caftra lo- 
cum detignando excitaret. Dum autem Genuas/ 
atque in caftris ad Reipublicae defenfionem mul- 
ta confuluntur.y Refpublica indefenfa relinqui- 
tur. 

Sextum jam Philippus progreiftts Varum 
amnem, Galliamque Narbonenfem fpettare yide- 
batur. Eranr omaes ad litus appulfa; atiuarise; 
tormenta, commeatufque exercitus conveheban- 
tur ad mare; imponebantur ; mare omne, lituf- 
que nautis, navibuique, impedimentis, atque o- 
peris ftrepebat , diicedere properantibus . Qu» 
cum fierent, erat eadern in ore Gallorum y atque 
Hiipanorum de Urbis defenfione affirmatio, Pal- 
lavicinumque Philippus , negotium ut ta?ndem. 
conficeret^ poftridie redire julferat. 

Auftriaci , dimiiio in Cifalpinam Gailiam 
omni fere equitatu, quod ejus in montibus inu- 
tilis opera videbatur, neque iatis eife pabuli po~ 
terat, & reii#is, qui Dertonam , quique Ga~ 
viura obfiderent, recepta, ut diximus,in itinere 
Serravalle, occupatifque Novis, bipartito copias 
dividunt. Subalpini Savonem, Finariumque -ver-. 
fus eraptionem facere contendunt; Germani au- 
tem, Ligutficis primo impetu faucibus potiun- 
tur , cum , quiE prsefidio ibi erat , Hifpanorum 
manus, commiifo vix dum praeiio^ fefe ad fuos 

R z ma- 



2<5o Dc Bello Italico 

magis reciperc , quam aliena tueri cogitaret. 

Poftridie mane Sextum Paliavicinus redibat, 
ut, quo tantas demum Borboniorum pollicitatio- 
nes erumperent, videret. Atque ei millia paf- 
fuum aliquot progreilb nunciatur, paulo ante 
diiceffiiie Philippum, omnes duces, omnem exer- 
citum properare, atque eife in itinere. Itaque , 
inieftare, in Urbem revertitur. Paucis poft die- 
bus, cum jam Auftriacorum adventu in maxi- 
ma Genuenfes eiienc perturbatione , ac ludu, 
apparent a Muniaino literae, quas fcripfiife isdi- 
citur Ovalii Hiberni callidiftimi hominis admo- 
nitu, ut a Borboniis reliitionis invidiam averte- 
ret in eos ipibs, qui relinquebantur. Infimula- 
bantur Genuenfes, per inde quafi nimia liberta- 
tis cura recipere intra Urbem auxilia noluiiient, 
qux maxime imploraverant , aut per quafdam 
conditiones placare Auftriacos tentaflent, a quibus 
duriilimaquxquepatiebantur. Muniaino exauiio- 
ritate Senatus Pallavicinus omnium earum re- 
rum teftis , atque a£tor refpondit ; iifque eum 
fententiis, rebus, & temporibus adeo repugnan- 
tibus icripfifle, qu# fcripferat, demonftravit, ut 
liquido conftaret intempeftivam expoftulationem 
longe plurimum a vero abhorrere. Tam autem 
anxia profedionis occultanda! rcligio eo fpe&af- 
fe videtur, ut impeditis circa Genuam deditio- 
ne, prsedaque Auilriacis, quietiorem Borbonii 
receptum nabercnt . 

Aultriaci Genux appropinquabant , in Arc- 
nariumque luburbanum pervenerant , magnaque 
erat m Urbe perturlut io, magna COOCUrftu 
tio fcilcitantiuin quo loco Auitnaci ^ quo Kor- 

bo- 



Liber Tertius. z6i 

bonii effent, & augebat tumultum agreftiurn 

mulierum, virorumque turba, quam, adventanti* 

bus Auftriacis., repentinus in Urbem pavor com- 

pulcrat . Erat holtis ad portas , nullum foris au- 

xilium, nullum intus pnefidium, non pecunia^ 

non milites, exhaufto serario^ diftraito exercitu, 

paucis relidis cohortibus > iifque ex transfugarum 

genere infideiiilimo fuppletis. Urbana cum vo- 

caretur ad arma plebs, aut nomina non dabat, aut 

dilabebatur . Irritataenim Borboniorum receptu ,8c 

capta compendio, quod locandis operis , venali- 

bufque vendendis belli tempore fecerat, deteftaba- 

tur magis fociorum perfidiam quam hoftium hor- 

rebat adventum, minuique fervitutis quietse opi- 

nione, quam ancipitis belli metu perturbabatur. A- 

pud Parres variae erant fententisc, & erat magis 

in promptu v quid fequerentur , quam quid fequi 

e Republica foret. Mittendum tamen Efcerium 

caftrorum Prafe&um cenfuerant, qui Brounii eli- 

ceret animum; namque is Auftriacis tunc copiis, 

abfente Botta, praerat. Sed cum acerbius ellet 

Efcerius tra£tatus, & negligenter auditus, mifll 

funt Raynerius Grimaldus y & Auguftinus Lau- 

mellinus, qui , Brounio convento y ita locuti 

funt: Bellum Genuenfes nemini, minimeque o- 

mnium Reginas Ungariae intuliiie , quam femper 

fingulari obfervantia coluerint: ejus rei teftimo- 

nium effe 9 quod eorum Legatus nunc quoque Vien- 

nx apud ipfam fit, neque certe, nifi falva ami- 

citia, liceret efle; ad Borboniorum focietatem 

coadtos defcendiffe, atque omnia prius de com- 

pofitione expertos ; arma fumpfitie defendendi 

fui caufa, ne fua fibi eripi fi. inermes finerent, 

R i igna- 



261 De Bello Italko 

ignaviffimi mortalium haberentur. Quare neque 
infe&andos videri , qui fua defenderint , neque 
hoftium numero habendos, qui nunquam ab a- 
micitia difceflbrint. Immo vero acerbiffimorum 
hoftium, inquit Brounius: quid enim iine vobis 
Borbonii -potuifient? iis vos auxilia, vos com- 
meatus fubminiftraftis, & fexennium fere, fru- 
ftraque nitentibus vos foli, Genuenfes, patefeci- 
ftis aditum ad ea conanda, quse fi valuifient, Auftria- 
cum in Italia nomendeletumeffet. Irent propere^ 
Senatuique renunciarent, omittendum eile in prae- 
fentia amicitise nomen, eafque leges accipiendas, 
-quas viftoris ira impofuerit. Miifurum fe cum 
iis Comitem Goranum, qui eas perferret, Se- 
natuique de fcripto pronunciaret . 

Biduo , quo hsc gefta funt , Novis Botta 
profeftus ad exercitum advolavit, ne quis dedi- 
tx Urbis gloriam, pradarnve alius interciperet , 
& improvifum accidit Auftriacis incommodum. 
Nam cum in ipfo Porciferse amnis alveo teten- 
diilent, qui latiffimus eft, & erat a diuturna 
ferenitate exficcatus, tantus repente imber coor- 
tus eft, ut nunquam illis locis majores aquas 
fuifle conftaret, & milites, tabernacula, equites, 
cquique rapidiffimo amne abrepti gurgitibus hau- 
rirentur, eaque tempeltate homines ad mille pe- 
rirent . 

Bottte adventus, ut in malis, gratus Gcnucn- 
fibus fuerat, propterea quod rccordatione civita- 
tis, qua familiam (uam cum fufiragii jure ho- 
noris caufa donaverant, & alfinitatis, qug erat 
ei cum nonnullis Gcnuenlibus , facilem, mitcm- 
que Ipcrabant. Ad quem cum Augullinus Laifr 

mcl- 



Liber Tertius. 16 3 

mellinus , Sc Marcellus Duratius ( nam valetii- 
diae Grimaldus impediebatur ) ia caftra vcnif- 
fent , precibuique ab eo petiflent , ne hoftis ani- 
mo, qui civis eftet, ad communem quodammo- 
do patriam evertendam accederet, eum ingrelfos 
in iermonem Botta interpellavit, & loqui plu- 
ra prohibuit: Quid enim , inquit, verbis opus 
eft? aut refiftendum vobis eft, aut ftatirn facien- 
da deditio. Si refiftitfs, ego Urbis ruinam aclu- 
tum futuram puto; tin deditionem facitis, acci- 
pite. Expiicat codiciiios, in quibus ejuimodi e- 
rant fcriptre conditiones: portam Urbis unam 
ftatim traderent: qux in arce Gavii, qux item 
in Urbe prxiidia eifent, fe uti Auftriacis dede- 
rent , Senatus cenferet : Auftriacos belium geren- 
tes, eorumve focios oppidis , arcibufque recipe- 
rent: ornnes Reipublicse portus, ftationefque Au- 
ftriacis fociifve nautis , Navarchifque paterent, atque 
immunes effent .: adverfus Auftriacos , eorumve fo- 
cios hoftile quicquam netentarent Genuehfes 5 neu 
tentari paterentur ab fuis: arma. commeatus, 
tormenta, quae Galioruni, Hifpanorum, ac Nca- 
politanorum effent, fme mora traderent ; qui 
item Galli, Hifpani, Neapolitanive milit.es, du- 
cefve eifent apud ipfos , eorum fine ulla exce- 
ptione nomina profiterentur: qui beilo capti y 
quive transfugae ex Auftriacis effent , refte o- 
mnes redderent: Dux, cumque eo Senatores fex 
Viennam proficifcerentur , advoiutique Regin^ 
pedibus clementiam ejus implorarent : obfides ea 
ita futura Senatores quatuor darent Mediolanum 
deducendos; 8c tricies HS., quod exercitui con- 
giarii nomine donaretur, penderent inprafenti, 

R 4 & 



2^4 De Bello Italico 

& tantumdem pmerea pecunias Comiti Cotechio 
Italici exercitus Quaeftori curarent, quantum con- 
veniret: de his omnibus rebus xx. horarum fpa- 
tium ad deliberandum haberent. Hoc a me, in- 
quit Botta, beneficium habetis, ut aliquae imt 
conditiones, quibus vitam, ac libertatem pacifci 
poffitis; quas non ademiffe erit vobis argumenti 
loco, me nec humanitatis, nec, quandoita vul- 
tis, patrise oblitum efle. Si cui vero conditiones 
latae graves, atque acerbae videantur, reputet 
ipfe fecum, quanto illa graviora ^ftimanda fint, 
expugnari domos, diripi fortunas , abitrahi in 
fervkutem, c#des fieri , ineendia, rapinas, qua! 
omnia neceffe eft accidant vittis , vittoribufque 
parere recufantibus . Perle&is Legati conditioni- 
bus, auditifque Bottas minis ingemuere, & quo 
funt, quae prater opinionem accidunt , acerbiora , 
eo vehementi us Bott# oratione commoti iimt . Fa- 
cilis enim qui putabatur, ad eas conditiones ^ 
quas Senatui Goranus ediderat, duriores ipfe 
multo addiderat : ut autem fpatium intercedere 
pofiet, dum his malis remedium aliquod inve- 
niretur, negarunt Legati xx. horarum negotium 
illud effe, in quo de totius Reipublicx ftatu a- 
geretur, cum prefertim lege apud ipfos fancitum 
eiiet diligenter, ut, nequid eadem die de eadcm 
re & confuleretur, & ftatueretur, neve quid 
prius ftatueretur, quam Senatus antea cognovif- 
iet, & Concilium poftea Minus approbaliet . 
Tum Botta barbare irndens, quam vos mihi , 
inquit, legem, quem Senatum narratis? una efl 
hodie VoblS lcx p.irere victori, neque armatis 
hominibus cogitandum eft 3 quid \ cfter ilie To- 



Liber Tertim. 265 

gatorum conventus decernat. Legati, defperata 
qe$ in Urbem revertuntur. 

Habetur ftatim no61u Senatus: ac tametft 
plerique accipiendas confeftim a vi$ore leges, 
Sc, pofita ferocia, fortunas cedendum exiftima- 
reotb tamen non deerant, qui m extremis rebus 
ab animi magnitudine auxilium petehdum effe 
arbitrarentur, conftantiam , 8c fortitudinem v ve~ 
terumque Romanorum non accomodata tempori- 
bus exempla ufurparent, praeftareque dicerent 
omnes perpeti acerbitates, .quam, tanta accepta 
ignominia, & libertate amiifa, precaria falutis 
fpe pendere. Vicerunt ii,qui neutrorum, neque 
approbata, neque improbata fententia, placere 
fibi cenfebant, uti antequam quicquam de tan- 
ta re ftatueretur, evocarentur Pr&fedi copiarum, 
deque ftatu maenium Urbis, ac defenfbrum in- 
terrogarentur. Evocati raptim, interrogatique 
num his moenibus, his militibus defendi Urbs 
poifet, ad unum omnes non videri refponderunr. 
Senatus, cum nihil in mcenibus, nihii in mili- 
tibus prafidii effet, & prasfenti vi cogeretur ad 
inique pacifcendum , moveretur autem mifericor- 
dia populi fui, quem in expugnatione Urbis 
diripiendum, atqueinterficiendum videbat, necef- 
fitati parendum cenfuit. Sic fuga ibciorum , in- 
firmitate prafidii, terrore praefentis exercitus in- 
du&i Genuenfes, compulfi, coa&i conditiones a 
Botta latas accipiunt. Fit in eam fententiam S. 
C. , quo ex S. C. Gavii arx munitiflima Auftria- 
cis deditur, frementibus praefidiariis, cegreque ip- 
fo arcis Prafedto Joanne-Luca Balbo ferente, juf- 
fu Senatus ad deditionem compeiii , cum duo- 

de« 



z66 De Bello Italico 

decimum jam diem fumma vi oppugnantem Pi~ 
colomin#um contemnerent . Mittit ipie continuo 
Botta, qui portam occupent, qu# ad Pharum, 
novorumque moenium ambitum pertinet, ncque 
ea contentus mittit etiam, qui Thomafianam 
portam obtineant, qux in veteri Urbis muro 
^edificata eft; cum Legati Reipubiicx innrmari 
conditiones iruftra teftarentur , ii duas pro una 
■portas occuparet; illeautem portam nequicquam 
tradi diceret, quae introitum non daretin Urbem. 
Harum ciiim portarum fitus is eft, ut alteraal- 
teri includatur, neque adiri ad alteram nifi per 
alteram poffit . Urbs autem ipfa duplici muro- 
rum arnbitu veteri, novoque cingitur. 

OppreiiaGenua, fugatis Borboniis, infpera- 
ta rerum commutatione elati Auftriaci, nadique 
ex diuturna egeftate copiam fubito rerum omni- 
um majores iumere fpiritus, majoraque multo 
agitare animo caeperunt , neque poife ad ea con- 
ficienda quicquam deeiie arbitrabantur^cum Ur- 
bem haberent refertiiiimam , quam primum con- 
filium erat penitus exhaurire; & iis, quibus vi- 
tam, atque arma relinquebant , mala minitari, 
fpoliaque omnia extorquere inftituerunt . 

Quadtor Cotechius, cumin Arcnarium fub- 
urbanum veniiiet , petiit ftatim a Senatu per 
literas, uti nobiles (ibi aiiquot daret, quibufcum 
colloqui, & de lumma, qux Reginas Ungarifc 
nomine curanda eiiet , convcnire poiict. Gravit 
fimi viri, & lummis honoribus uli Joannes-Ba- 
ptifta Grimaidus, & Laxirentius Flifcus defignan- 
tur, qui cd dere cum Botta,& Cotechio agant: 
atque iis, cum ad Quatftorem veniflent, priuf 

quam 



Liber Tcnnis. 26 j 

quam coiloquercntur, ipfei ultro Cotechius edn 
ctum obtrulit, quo Senatus compellabatur, & 
in quo tle clementia Ungariae Regin& erga Ge- 
nuenies muha prxdicabamur: ejus bcneficio iiiis 
, quos in poteftatem redigere beiii 
jure potuiUet; & ne nunc quidem id illam age- 
Ut oWrtia illaiia bello damna diilolvantur ab 
Genuenfibus, & compenfentur pecunia,- quod ta- 
men effet aquiflimum; led multum remittere, 
exiguaque eile parte contentam. Darent millies 
octingenties HS. tribus. defcriptum penfionibus 
&quis; quarum ex qua die, quave hora hsec 
fcripta, editave poftulata eiient, uti ex' ea die, 
eave hora intra viii M & xL horas prima penfio, 
altera intra otiavum diem, intra quintura deci- 
mum tertia folveretur. Ni id ad certam dieni 
faiium fit f Reginam fifie oblitam manfuetudinis 
igni, ferro, omnique cladis genere m Genuenfes 
animadverfuram. Legati^ demonftrata , deplora- 
taque acrarii inopia, orant hominem , .atque ob- 
fecrant , ne civitatem atroci evertat edicto, quod 
futurum provideant, fi tot malis confe&a alio 
infuper tributo, ac foenore trucidetur; .multaque 
& de iniquitate imperandi , & de acerbitate exi- 
gendi conquefti funt . Ad ea nihil Cotechius, oi* 
fi parvulam temporis dilationem muteis prccibus 
expreiiam concedere. Re Senatui nunciata, cum 
propter negotii gravitatem, temporifque angu- 
ftias, exploratis omnibus rebus, quo confugeret, 
non effet, decurritur ad ultimum illud miierum 
& grave , quo ne turbulentiflimis quidem Rei- 
publicas temporibus nunqnam antea veatiim erat, 
uti pecunia, quse eft ad Georgn 5 etferatur, ex 

ea- 



z6S De Bello Italtco 

caque prima peniio folvatur. Erat illa quidem 

publica ibi fide non folum ab Genuenfibus, fed 

etiam a reliquis plerifque Italis, ac Tranfalpi- 

nis depofita pecunia, eamque Gecrgianse menfe 

tuendse 0£toviri diligentiffime adfervabant ; fed 

extremis malis aliis malis remedia dabantur. 

Tot, tantique acervi nummorum partim in tri- 

remem impofiti, partim plauftris exportati ter- 

ra, marique deferebantur in Arenarium fuburba- 

num ad Auftriacum Quxftorem, palam infpe&an- 

te populo, atque ingemifcente. Et Botta flagi- 

tare pabulum, fiagitare frumentum, tabernacula, 

ve&uras non defiftebat increpitans , minitanfque, 

& cujus modo rei nomen reperire poterat, hoc 

fatis efle illi ad cogendas pecunias, vexandofque 

Genuenfes videbatur.Contrahebat naves, bellum- 

que adverfus Neapolis Regem parari,idque Ge- 

nuenfium commeatibus, atque auro adminiftran- 

dum elle diditabat; ieu quod iftud, fi Genuam 

cepiilet, a Regina Ungarise mandatum haberet, 

iive eoquod defiderium ejus interpretaretur, bel- 

Jique apparatu praveniret. Namque Regina ar- 

denti, veterique Neapolim cupiditate rapiebatur, 

quam cupiditatem tot jacentem adverfis , tempus 

opportunum, & fecund& fubito res excitaverant, 

accendebantque turbandarum rerum nunquam abje- 

daipes, irritique lemel ad Velitrasdolor conatus. 

At Neapoli , hoc literis , nunciitque di- 

vulgato rumore, trepidatur. Carolus Rex , et- 

/i Ferdinandi Fr. egregiam in le voluntatem ex 

litcris to^noverat Plumbini , Ilv&que Printipis 

qucm wx Praefedum docnus , audita Philippi 

Patris morte , in Hiipaniam mifcrat ; ncquc du- 

bi- 



Liber Tertius. 16 g 

bitabat, quin, illato bello , Hifpanorum auxiliis 
defenderetur, tamen rei ejus moram, temporif- 
que longinquitatem timebat, quod exercitus fui 
receptu 5 novifque regni confiliis occupatus Fra- 
ter non ita celeriter juvare eum poterat • Re- 
linquebatur, ut fuis fe copiis tueretur : fed ve- 
teranae Italico bello diftradte , ac vehementer 
erant diminutae, reliquse ex provinciali dele&u 
ita recentes, ut neque expefltandum ab iis fo- 
iis, neque committendum iis quicquam effe vi- 
deretuf. Itaque nor\ egredi regno, quod fuerat 
Veliterno bello utilulimum 3 neque hoftibus y 
fi adveniffent , occurrere cogitabat , fed commu- 
nitis ad regni fines, defenfifque arcibus , repu- 
gnare, intereaque veteranas fuas 5 atque auxilia- 
res Hifpanorum copias , qnx infefto Britannis 
mari, a^gerrimeque coadis a&uariis, Neapolim 
identidem commeatibus confluebant, expetiare , 
& , fi gravius accidiffet , in Siciliam navigare 
conftituerat . Verum Auftriacorum fpem r me- 
tumque Neapolitanorum Caroli Regis videtur 
fortuna quxdam difpuliffe, qux aliam Britannis 
Regique Sardinia^, aliam Auftriacis mentern in- 
jecit. Britanni propiorem multo, atque infeftio- 
rem hoftem Gallum perfequi, in Galiiamque 
propterea penetrare Narbonenfem cupiebant , illa 
etiam fpe du£ti, fore, ut adventu fuo percau- 
fam religionis excitarentur in Occitania feditio- 
nes, conflatoque domi bello, abftraheretur Gal- 
llx Rex ab oppugnando Belgio, ad fuaque de- 
fendenda revocaretur. Sardiniae Regi non iifdem 
de caufis eadem erat mens . Ille neque longius 
a finibus fuis , hoftem veritus , difcedere Ger~ 

ma- 



270 De Bello Italtco 

manos , neque recepta Neapoli •, nimium con- 
valefcere fuis utile rebus arbitrabatur, implica- 
tifque beiio Gallis , magis libero folutoque a- 
nimo Savonem occupare, eaque occupata (quod 
erat iiii maxime propofitum) optimo tandem 
portu potiri meditabatur. Viiletius Britannorum, 
& Riccaxurtius Auftriacorum Legati in Arena- 
rium iuburbanum conveniunt , eoque Marcia- 
nenfern Comitem Sardinias Rex mictit • Cum 
Britanni Sardinise Regi cuperent , Auftriaci au- 
tem Britannis obfequi cogerentur , conftitutum 
communiter eft , ut , depofito invadendaj Nea- 
polis confilio, in Gailiam quanprimum Narbo- 
nenfem eruptio fieret, eoque Brounius proficif- 
ceretur, ad quem fumma imperii refpiceret. 

Rex Sardinise ex maxima in Bormienfi 
valle icinerum difficultate Ligufticam naftus oram, 
quaj eft ad occafum folis, cum omni fere exer- 
citu fuo Savonem oppidum ingreifus, arcem ad 
deditionem compellere ftatim non potuit. Defen- 
debat eam Auguftinus Adurnius Genuenfis ex- 
cellenti virtute: neque ulla denunciatione pericu- 
li, aut defperatione auxilii, aut denique defen- 
fionis iniquicate permovebatur. Nam, quod erat, 
ut diximus,in deditionis conditionibusadlcriptum, 
ut ne adverfus Auftriacos, corumve focios hoftile 
quippiam Gcnuenfes tentarent, neu tentari pate- 
rentur ab fuis, ejus ufi foederis caiumnia Britan- 
ni poftulavcrant, ne, quae adverfus arcem infti- 
tuebantur, Subalpinorum opera a praefidiariis di£ 
turbarentur ? adeout jugulum armatis hoftibus pri- 
us Genuenfes dare cogerentur, quam fedefende- 
rc poiicnt , Relidis Rex cohortibus, qua: aliatis, 

& 



Liber Terttm. 271 

Sc conftitutis quietiffime tormentis arcem oppu- 
gnarent, ipfe Finarium progreflus, receptis arci- 
bus, oppido potitur, qus cauia imprimis Itali- 
ci belli fuerat. Aliquantum fuit ad Albintemeli- 
um mor&, qu# urbs eft in finibus Liguriae lo- 
co poiita excelfo r & arce fatis munita. Sed ea 
quoque advedis mari tormentis , odtavo capitur 
die . Dejedis inde Montealbano , Villaque Fran- 
ca hoftium prafidiis , Nicseam Rex venit , pu- 
ftularumque ihi morbo tentatus leniffimo, pau- 
cifque propterea diebus recreatus reliquam eo iti 
oppido agere hyemem conftituit. 

Hifpani, Gallique in fugam conje&i nihil 
de refiftendo cogitabant, fub adventumque hofti- 
um omnibus ftatim locis excedebant , Varum- 
que flumen tranfgreffi fua ipfi, 8c aliena, necui 
effent Auftriacis infequentibus ufui, evaftabant, 
parfque tandem in Galliam Narbonenfem ulti- 
mam penitus recefferant, pars intra Allobrogum 
faltus, montefque fefe abdiderant. Ita Borbonii 
Italia ceflerunt non tam hoftium virtute, quarn 
fuis devifti confiliis. 

Brounius, pramiffo terra Gorano, qui loca 
exploraret, extremumque carperet hoftium a- 
gmen 5 quique ad Tropaeam in ipfo expeditionis^ 
initio jaculo transfixus interiit, ipfe ab Arena- 
rio profpera tempeftate folvens, Britannicaque 
ad Viliamfrancam navi delatus, Nicaeam biduo 
poft pedibus pervenit : & cum intelligeret in il- 
lis locis fibi bellum gerendum, ubi propter iti- 
nerum anguftias, agrique minime uberis naturam, 
& per quem etiam fuperioribus diebus hoftis pra- 
dabundus incefferat, futura effet in magnis res 

dif- 



zjz De Bello Italico 

difficultatibus, atque uncie xl. ante annis Princeps 
Eugeaius tantx au&oritatis imperator , gravi 
accepto incommodo , proiugiifet ; non mediocrem 
iibi diligentiam adhibendam intelligebat. Itaque, 
convento Rege Sardinia;, commumcatifque con- 
liiiis, cum fupportaturos Geaua tormenta, com- 
meatufque Britanni bi fe recepitlent, expe&abat 
ipfe, dufii reliqucB ex Subalpinis, Gailiaque Ci- 
falpina, Liguriaque ad eum copix convenirent , 
iifque augerentur, qux, extrema jam fame coa- 
fta ad deditionem Dertona, adventabant; atque 
omnibus rebus paratnFimus non dubitabat, quin 
bellum ex fententia conficeret , ad eamque glo- 
riam , eumque diem properabat , quo ipfe , per- 
domita Gallia NarbonenQ, Principi Eugenio rei 
geft# fama anteponeretur. 

At Genuas Auftriaci jure belli, Sc patien- 
tia abutebantur deditorum. Nam Botta hiberno- 
rum inftrumentum, aliaque multa, Cotechius 
alteram penfionem luo more flagitabant, c&dem 
videlicet, incendia, rapinas, ni id eifet celeriter 
fadum, denunciantes . Senatus jam a principio 
fummos viros Csefarem Cattancum, qui biennio 
poft Dux fuit, Matthaium Franfonium, Augu- 
itinum Gavottum, Auguftinumitem Laumellinum 
profkilci Viennam jutlerat, qui Reginam de his 
iebus certiorem facerent, iratamque placarent 
Keipublicx. Verum ne hoc quidem juris obtine- 
re potuit, Ut clarillimorum Civium leaationc 
totlus exitium Civitatis deprccaretur. Adeoipta 
fpe dcprecationis, calamitates augentur, chi 
tationes, min.v. Tantac conlicicnd.v pecuniaB ra- 
tio qua;rcbatur.Trcfdctim viri huic negotio prx- 



Lthcr Tertius. 273 

ficiuntur. Tributum extra ordinem Iocupletiori- 
bus imperatur. Erat tamen ad id , quod vehe- 
mentiiiime fiagitabatur, perexiguum. Etfertur ke- 
rum ex Georgiana rnenfa argentum, eoque ake- 
ra Auftriacis penlio iblvitur. Qua vix dum fo- 
luta, expofcitur ftarrm tertia. Fit magnus do- 
lor, 5c gemitus populi, totiufque admiratio Ita- 
li&, tam grandeai, tamque impudentera Genuen- 
fibus muldam irropri, neque aliud criminari , 
quam volukie ab ieie potentiori-s injuriam pro- 
pulfare. Ipfc Benedictus XIV. non tam, quod 
Pontifex clfet y paterna quadara benevotencia^ 
quam quod commnneni Itaii^ fortunam miiera- 
retur^ cujas perK^Um in Genueniiu.ricalamita- 
te agsbacur, oram :> P^egina ftudio contenderat* 
ut leniret le tarxVm mifene r atque oppreifo 
Civitati, imixta^ue pscunise partem remitte- 
ret. Ac primo aiu^oi;ita;e Pontificis commota 
fleciebatur .xi-tio Regina, Legatoque ejus par- 
tem ltrnittere pecfcmas benigne receperat, poftea 
vero vel inopia pecilnise, *$&x ^rat et ad maxi- 
mum beilum nrc?ifaria, vel eorum addu&a con- 
filio, qui Genuenles oderant, pixcife negavit ; 
&, quafi facilkatis pcenkeret, non foium ter- 
tiam exigi fubito penfionem, fed etiam fexcen- 
ties HS. hibernoran* nomine imperari juilit.Tum 
vero nemini dubium fuit quin piane totius im- 
penderct interkus Reipublics. Adeunt Rottam 
Legati, orant, atque obteftantur* ut, li quis 
locus mifericordise relinquatur, det aliquam ex* 
trema tolerantibus veniam. Fletli Botta videba- 
tur; at Coteciiius conekabatur } cum interint 
«diferi ja&arentur Genuenfes, & crudelker iilut* 

S de* 



2-74 De Bello Italtco 

derencur. Sed perfeverantibus Legatis Botta r£- 
fpondit: Nequicquam ejus Reipublic^ inopiam 
pratendi, quxcives habeat dithiimo:>: cu:ii adeo 
patnam amarent, acque ejus incommodis tam 
vehementer commoverentmy fatisfacerent llh de 
fuo, qui maximam apud exteros popuios pecu- 
niam occuparint. Quae Rott£ mandata contra 
jus omne publica privatis permifcentis cum Sena- 
tui renunciata eiient, extremumque, fi rejiceren- 
tur, malum inftaret ;omnes autem quibus Vien- 
nXj Medioiani, reliquiique in locis pecuuia erat 
in nominibus, fortunas fuas pro Reipublicse falu- 
te libenciiiime offerrent, iifque caveri, oppigneratis 
Reipubiicae vectigalibus, ^quiifimum videretur, de 
hisrebus omaibus Dux ad Concilium Majusretulit* 
Quo m Concilio nonnulli nobiles, cuai 
vel prooriis impediti malis Reipublic# non fatis 
caiamitate moverencur, vel reru/n ignari in pu- 
blica ooligara fide bona quoque fua, corporaque 
obligan talfo crederent, conari funt, cum perro- 
garentur fententias, ftremtu, admunnuratione , 
turbatis denique fuffragiis imoedire , quominus 
decerneretur . At Philippus-Francifcus Spinula 
grandis natu , jurifque confultus, cum filentium 
ieciiiet, conienuiiie fe, dixit, in Republica ,ne- 
que unquam ejulmodi turbis nobiliflimum Con- 
ventum agitari vidiiie: debcre quidem ferendo- 
rum fuffragiorum libertatem fervari, fed turbao- 
dorum licentiam a dignitate loci, atque hony- 
num, qui nihil fapere plebejuta deberent, longe 
abnorrere. Hic tum Auguilinus Gavottus fur- 
rexit, & placere fibi cenfuit, ut cognofcendac 
rci fpatium darctur iis, qui non feditionis cupi- 

di- 



Llber Tertius. 275 

dline inckati, fed rei prolapli ignoratione infrc- 
muerint. Vita eft &quior fententiajitaque Con- 
cilium dimiffiim eft . Cum autem Botta, im- 
mutata repente voiuntate, noa fyngraphas fibi 
dari, fed numeratam appendi pecuniam juheret, 
res dilata eit, totaque demum, converns. tem- 
poribus, populari motu interpellata refrixit., 

Non remittebat interim furor flagitantium^ 
minitantium Auftriacoram; neque in LJrbe fo- 
lum, fed m vicis , caftellifque fingulis, ubi re- 
liquae Auftriacorum copiae ad. divexandam Ligu- 
riam cum Botta relidtx hiberna conftituerant y 
eadem denunciabantur^ eadem imperabantur , a- 
cerbiilimeque exigebantur . Ipfum in portum in- 
grefia Britannica navis bellica Urbeii r portu.m- 
que inaudito praedandi genere hahebat infeftum; 
dicebaturque a Rege Sardiniae, cujus arbitrio 
Britannica ad rriare inferum claffis adminiftra^ 
batur, eo conlilio lubmiifa, ne opulentae Urois 
prada omnis Auftriacis cederet: £greque is tu- 
lerat, ilios,ipfo negledlo, cum Genuen(ibus'tranf- 
egii.Ie. Comes Chriftiaaus Ligur, magnus Scri- 
ba Mediolanenfis, Genuam improvifo advenerat, 
certamque, noa coufentiente Senatu, cujus, erat 
is beneficio cum fuffragii jure civis Genuenfis, 
taheliariis Mediolanenfthus fedem. conftituerat y 
dataque iis immunitate , difceiierat .. Damnati 
majeftatis, vindique Rjvarote turhulentiffimi ia 
Corhca horninis fiiiir, ieditiofi ipfi folvuntur ^ 
exorante quidem Botta y ted armati y & vi6toris 
preces imperantis habere vim videbantur . Erat 
inUrbe juftitium quoddam, nihil^ invitis Auftria- 
cis, Senatus,nihil reliqui poterant Magiftratus. 

S & Mo^ 



27^ Dc Bcllo Italko 

Movebat maxime multitudinem fui Ducis , prout 
videbatur ? fpreta majeftas. Nam, cum mos ef- 
fet ? quoties prodiret in publicum , ut inftru£H 
milites Reipublicx fora,viafque obfiderent, hanc 
honoris fpeciem removeri Dux, five cafu juiie- 
rat > five temporis iniquitate commotus : id 
tamen in Auftriacorum importunitatem con- 
ferebat vulgus inquietum, fufpicax , &, prxoc- 
cupatis femel anitnis , etiam tbrtuita durius 
accipiens. Contemnebatur nobiiitas , maiedidis 
omnes, contumelioiifque vocibus infedabantur; 
atque ita ad jaduram rei familiaris adjun- 
gebatur contumeiia, quam pati Itali homities 
difficiiiime poifunt : eratque utrumque acerbum 
<idaiodurn ferociifimo populo, & lucri cupidi ii- 
mo. Opifices, 5c tabernarii aut fe fuis artibus 
removerant, aut pala n vi, maio, plagis addu- 
cebantur, ut merces veaderent, non quanti ef- 
ftt ^quum, fed quanti cog?rentur. In his an- 
guftiis minuebantur ab opulentioribus fumptus, 
egentiu nque propterea, & perditoru.n nunerus 
augebatur. Nonnulli ex nobilitate, & cujufcum- 
que loci honeftiores, patria; everlionem cu n au- 
dire millent, quam videre, cum liberis, & uxo- 
ribus profugerant, multoque plures profugiifent , 
nifi Concilii Minoris decreto fuga repreiia eifet, 
quo decreto Senatori , nobilivc , qui Concilio 
Mmori intereffet , abeife ab Urbe ad annum 
vetabatur, mul£taque dicebatut, fi abelfet: ad- 
eo, defpfcratis omnibus rebus, plena erant o- 
mnia moerbris, Iu£his, & triftiffimi cujufdamfi- 
lentii. Auftriaci contra milkes, ducefque vaga- 
bantur paiiim larti, atque ereili cum mgcntibus 

mi- 



Ltber Terttuf. ijj 

minis, 8c barbaro, acque immani terrore verbo- 
rum, oculis, maauque loca, domofque deligna- 
bant, quas occuparent, quas pradarentur . Eil 
Genux locus, extruio mari , magnifice exftru- 
flus, ubi publice , privatimque merces afiervan- 
tur diligenter. Eo irrumpentes Auftriaci iniblen- 
ter obequitabant, & mercatorum bona fuam ef- 
fe pradam didtitaates, omnium ejusordinis odia 
in fe itultiffirna jaflatione concitaverant . Audei- 
bantur voces quafi vaticinantium : madefadunt 
iri minus o&o diebus Genuam fanguine, futu- 
ramque ftragem caede ipfa foediorem. Ipfe im- 
perator Botta Legacis Reipublicas pro patria o- 
rantibus dicebatur dixiffe, nihil fe Genuenfibus 
prater oculos relidurum, quibus miferiam pof- 
ient Civitatis, atque Urbis flere vaftitatem . 

Brounius, tranfdu&o Varum flumen exerei- 
tu^ cum lxiii. cohortibus, quo in numero xx* 
erant Subalpinorum , & xlv. equitum turmis in 
Galliam Narbonenfem eruptionem fecerat , & y 
cum mare tenere, commeatufque vellet •> qui 
Britannicis ab Genua navibus fupportabantur , 
primum omnium Antipolim oppugnare cogita- 
bat; qua capta, reliquum facile bellum explica- 
re polie confidebat. Nulla erat Hifpanis perma- 
nendi in Gallia voluntas , null# Gallis eo loco 
ad refiftendum vires. Qui ex Italia redierant 
continuis praliis, atque itineribus attriti vix fe 
fuftinebant: qui a Belgio abftradi fubfidio ac- 
currebant, atque expeftabantur acerrime , abe- 
rant longius. Hoftes imminebant; legebant lit- 
tus Britanni; & ieditiofis in Occitania- animus 
accelferat. His omnibus rebus tantus, adventu 

S 3 Au- 



278 De Bello Italico 

Auftriacorum , univerfae provinciae terror incidc- 
rat, ut alii res fuas in Lerinam, Planafiarnque 
infulas^ qua minime adire hoftis videbatur, con- 
ferre properarent , alii^ proje&is omnibus, lon- 
gioris fugse confilium caperent. Mafliliae, Telonis, 
atque ipfas ad Aquas Sextias, ubi Philippus Hifpa- 
ni Regis Fr. conftkerat y metus erat fummus, & de 
deditione fermo nonnullus, jamque corrogabantur 
pecuniae ad direptionem, caedemque fedimendarru 
Sed debebatur fatis, ut Galliae falus, Italiae- 
que libertas una Genuenfium virtute ftaret. Nam, 
cum ad oppugnandarti Antipolim tormentis opus 
eflet, eaque afportari, fupportarique Genua pla- 
ceret, mifit continuo Botta magis ad fpeciem 
officii, quam quod denegaturos crederet , qui 
ab Duce , Senatuque peterent^ uti ea fibi con- 
feftim traderentur* Negavit Dux concedi cui- 
quam pofle, quae uni Reipublicae in defenfio- 
nem refervarentur ; neque decere Senatum, qui 
ad patriae cuftodiam dele&us eflet> ipfum tra- 
dere aliis patrix praefidia. Quando vero omnia 
vi, minifque agerentur; quid Botta precibus pe- 
teret, qu# per vim poiiet auferre? Hoc acce- 
pto refponfo , aliquot ftatim milites proficifci 
Botta juffit, qui tollenda e moenibus tormenta, 
afportandaque curarent. Hic tum populus , at- 
que univerfa multitudo paulo apertius queri <Sc 
clamare coeperunt: ereptum argentum, ereptaiu 
libertatem; etiamne conftituta a majoribus piw- 
fidia, atque ornamenta Urbis barbari eriperent? 
id enimvero ajri, & parari, ut, inermes cum 
furrint Gcnuenics > pecudum more jugulentur. 
Namque erat callide vulgatum, & temere tre- 



Liber Tertius. zyg 

ditum, futurum paucis diebus ut omnia ferro, 
flammaque delerentur: & nobiles, qui Minori 
intererant Concilio, fueti antea feveriflima re- 
ligione occultare arcana Reipublic^, nihil jam 
de Bottse minis, immanique Auftriacorum ru- 
piditate reticebant . Ipfe Dux Brignolius iri 
tanta rerum perturbatione, incredibili animi ro- 
bore, confiliique prseftantia neque nimis popu- 
lari concitationi indulgebat, neque fatis repu- 
gnabat. Venientes enim ad fe cujufcurique ge- 
neris homines, impotentiffimumque Auftriaco- 
rum dominatum, <k plebis jam ex dolore infa- 
nientis rabiem commemorantes leniebat magis, 
quam coercebat 5 ne aut coercendo Auftriacorum 
vim approbare videretur, aut incitando armati 
exercitus furori populum, totamque Rempubli- 
cam objiceret. Simul videbat populares motus, 
fi.levesfint, faciie quiefcere , fi implacabilius 
exarferint, ambiguis verbis multo magis inflam- 
mari. Itaque moderabatur orationi fuas, tempo- 
porique , & Reipublicae ferviebat . 

Sed tot publicis, privatifque de caufis ingen- 
tem in populo irarum molem tacite jandiu graf- 
fantem inopinatus repente cafus accendit . Aipor- 
tabatur seneurn ab Auftriacis mortarium 3 quo uti 
in belio confuevimus ad oilas jaciendas incendia- 
rias. Degravata forte pondere via fubfedit, mor- 
tariumque deje61um eft. Illi plebem, ut educe- 
ret, accire, & repugnantem vi, verberibuique 
cogere incipiunt. Agebantur h&c in frequentilfi- 
ma Urbis parte, qux Porta Auria dicitur, erat- 
que ingens multitudo, majorque multo rei co- 
gnofcend» iiudio convenerat. Qua ex frequentia 
S 4 pro- 



28o De Bello Italtct 

proripit fe fubito fingulari puer audacia, &, in- 
coeptone opus effet, reliquos interrogans, faxuni 
in milites jecit. Fit magna continuo lapidatio. 
Dant fefe in fugam male mulcati milites; qui- 
bus fugatis, & clamore fublato, excipit rurius 
€x omnibus Urbis partibus clamor. Vocatur ad 
arma populus. Tumukuantur: direptaque odio 
gentis Auftriacse t&bellariorum Mediolanenfium 
domo^ad fores Pmorii, in quo erat armamen- 
iarium, catervatkn convoiant^ arma fibi dari 
poftulant, arma ciamitant. Habebatur eodern 
tempore Senatus, qui ferocientis multitudinis fre- 
xnitu commotus, grandes natu cives,quos aufcio- 
ritate, & populari gratia pra^are oognoverat, 
ire ftatim, plebemque blandi&me appeilando fe- 
dare juffit. Quorum oratione, maximoque coor- 
to imbri, plebis paulifper impetus refedit, cum 
potiifimum, no&e ingruente, tirneretur. Mittitur 
ctiam ab Senatu Nicoiaus Jovius, qui Bottam 
commonefaciat; videret, quid ageret, quo pro- 
grederetur: ignofcendum plebi, quse militum 
commota injuriis dolorem fuum vehementiori 
animi contenrione perlecuta fuerit : tumultum vix 
potuifle hefterna die ab Senatu comprimi, inter- 
nunciis nobiliifimis viris: plebis patientiam ne 
ultra, quam iatis eft, tentaret : orare, monere 
Senatum, & denunciare etiam, caveret, ne res 
negleda rnaxima: denique Auftriacis fraudi foret. 
Ad hxc Botta jam a principio plebem defpiciens 
Genuenlem., neque fe temeritate vulgi commo- 
veri refpondit, neque arbitrari milites fuos, qui 
graviffjrna praelia tecerint, Borbonioique device- 
rint , furentis plcbeculx ululatu poffe terreri. Sed 

gra- 



Ltber Terths* %ti 

nihil in bello oportere contemni ea quoque res 
docuit, pravoque effeufum confilio Bottam, qui, 
dimifiis in diverfa hiberna copiis, paucifque apud ie 
reliftis cohortibus , defpexerit imparatus tot homi- 
num millia, tantofque fine armis terrores jecerit. 

Pcftridie mane minaci vuitu, intentifque ar- 
mis centum Urbem Pyfochitrophoriingrediuntur* 
Horurn adventu redintegratur tumultus. Jaciun- 
tur undique iapides, iterumque ad arma condama- 
tur. Fugam Pyrochitrophori arripiunt . Natta plebs 
duces Bavam,atque Aileretium; audaces homines, 
nec infacundos, arreptis, qu# cuique fors offerebat^ 
armis, addudiique tormentis vias,qu# ad portam 
pertinent Thomafianam, occupat omncs, eafque 
trabibus indudis praeiepit, fic parata, (ut videbatur) 
quidvis perpeti, & conari ut mallet, qua non fe a per- 
petua avariliimorum hoftiu importunitate liberare. 

Auftriaci, redintegratis viribus, acriufque in 
plebem impetufafto,eam repellunt, qua repuifa, u- 
noque capto tormento, audacius jam cum parte e- 
quitatus fefe in viam, quee appellatur Balba, effun- 
dunt . Sed lapidum, jaculorumque multkudine, qu& 
undique ex te£tis etiam, ac feneftris mittebantur^ per- 
territi, rurfus ad Thomafiana ihk portam recipiunt • 

Senatus iterum per Legatos fuos liberius 
jam, conftantiufque monere Bottarn, ne incita- 
tis militibus eflferatam plebem, armorum fuorum 
gloriam infanienti plebi committeret: progreiium 
pracipitem., regreffiim inconftantem eiie. Il!e 
contra nihil nifi atrox, & fevum cogitare, Sc 
loqui : fuccenfere Senatui, contemnere plebem, 
minari omnibus. Ac fpretis Legatorum rnonitis^ 
quas Novis, quas in Ligufticis oris eiie jufierat,- 

con~ 



s&a Dc Bello Itallco 

confeftim fibi copias adduci imperat. Portani 
firmari Thomalkaam, Benigni, quam vocant, 
munitionem , quae Pharo imminet , mortariis in- 
ftrui, itemque eum locum, quo animi caufa 
Philippei fodales convenire folent, qui in Bal- 
bam viam devexus eft, duobus communiri tor- 
mentis jubet> eo confilio, uti Urbem, ollis ja- 
6t$s incendiariis , telifque e loco fuperiore dirue- 
ret, populumque tormentorum vi, atque Urbis 
ruina perculfumaddeditionemcompelleret, omni- 
umque ita rerum potiretur . Simul ab Senatu 
petit, quoniam ipfe a plebis confiliis abhorreat, 
tumultuantem a tergo plebema militibus concidi 
Reipublicae jubeat. Exiftimabat enim hoc fa£to aut 
adverius Senatum, fi repugnaret, caufam quserere 
fe poile inimickise, aut, fi concederet, plebem anci- 
piti peruulo diftradam facilius opprimere. Sum- 
ma Senatorum indignatione excepta eft poftulatio 
tam impudens, & conftantiffime repudiata: neque 
enim poitulandum ab Senatu, ut civibus vim, Sc 
manus afferat, & quafi fanguinem hauriat fuum. 
Auftriaci, cum, multis in tecia dilapfis, 
infrequentiores excubare populares animadvertif- 
fent , concubia repente node erumpunt, fanum, 
domumquc occupant Equitum Jerofolymitanorum, 
ibique ie communiunt, quo tutius progredien- 
tem, averiamque percellere plebem fuperiore cx 
loco poilint. li vero, qui ex altera Urbis partc 
ad Bifimnatem vallem in Albarenli iuburbano 
confederant, allato de pl$bs ooacitatja nuncio, 

port.u Urbis, qu.i' Romana dicitur , appropinqua- 
bant, quod neque a miliribns Reipublkas pro 

porta cxcubantibus timcicnt, quos inpote dedi- 

ti- 



tJbcr Ttrtiut. 283 

titios fumere arma adverfus fe non arbitrabantur, 
& ea tranfgrelli, perque fparium illud proceden- 
tes, quod inter veterem, novumque murum in- 
tercedit, circumire Urbem, fuifque fefe ad Pha- 
rum adjungere confidebant. Quod cum Albaren- 
fes providiitent, Genuenfium exckati exemplo pro- 
deunt armati, locum prxoccupant , intercluibf- 
que hoftes, & diilipatos diverias in villas com- 
pellunt, atque obfident. Quin confeftim irrum- 
perent, Auguftini Ayrolii obftitit au6ioritas,qui 
Senatus juiiu iis erat in locis cum imperio. 
Hic dubitans, concurfanfque , neque gnarus re- 
conditioris Senatus coniilii, accepta fide, ftihii 
Auftriacos adverfns Genuenfes tentaturos v illos 
continebat a pralio. Sed auditis paulo poft Al- 
barenfes, quae Genuse erant a&a, rurfus irx Au- 
ftriacos impetum fecerunt ? iifque, Petri Cane- 
varii Protrib. miL legionis Ligufticae, nobiliffi- 
mi, fortiflimique adolefcentis interventtt, deditio- 
nis uti conditionibus permiferunt 3 atque Ayrolio i- 
rafci fijnulantes, quod ftetiile per eum, quominus 
caedem Auftriacorum facerent, videbantur^ c#terum 
praed& cupidi villam ejus incenderunt ■. Deditorum 
autem in numero cohors fuitlegionis Cailianas. 

At populus audacior jam fa6tus,quod com- 
plures nobiles, & militares viros patrise charita- 
te, atque Auftriacorum injuriis perrnotos fenfini 
in caufam defcendere, plebeiifque obvolutos pe- 
nulis confilio, manuque adefle perfpiceret, ala- 
cer, fpeique bonae plenus hoftes aggreditur. Bot- 
ta, cum contra, atque ipfe exiftirnaverat, auge- 
ri populo animum, numerumque videret 5 atque 
ex conftantia Senatus aiiquid fubeffe gravius fuf- 



284 De Bello Italico 

picaretur, qui nihil primo trmuerat, nimium po- 
ftea timere, fuifque diffidere viribus coepit. Ita- 
oue, ut ibatium intercedere poiiet, dum milites, 
quos evocaverat, convenirent, aliquid interim 
agere de compofitione conftituit, Ocheliumque 
Trib. mil. ad Aunam mittit Meiphitanorum Prin- 
cipem, quem populo acceptum, facillimifque 
nioribte cognoverat. Cum eo ita Ochelius egit: 
miiericordiaGenuenfium commotum imperatorem, 
quibus extremum jam fatum impendeat, petere 
a Melphitanorum Principe, ut populum ad in- 
teritum ruentem voluntarium pro fua ipfe au- 
Soritate retineat 5 patriseque confulat univerfae . 
Quibus Auria rebus cognitis Ducem Brignolium 
extemplo convenit , & quanta iit conciliandarum 
rerum oblata facultas, oftendit, fuumque ad eam 
remftudium ultro potlicetur. Dux, etfi re&e in- 
telligeret, quo h#c omnia Bottrc confilia perti- 
nerent, neque fine caufa nobiliilimum, atque 
optimum virum produftum exiftimaret; tamen, 
ne videretur per fe ftetiife, quominus compo- 
neretur, palam liberaliter Auriae refpondit , eum- 
que collaudavit, fui, fuorumque Majorum me- 
morem eiie juiiit: clam per certos hominss, 
quos ReipubliccK caufa ofticiis, largitionibufque 
allexerat, populum monuit, ne nimium hofti 
crederet, neve ullam , niti traditis ftatim por- 
tis, omnique de argento exigendo, aiportan- 
diique tormentis fublata mentione, conditionem 
probaret. Etaque, cum ad populum Auria, ad- 
hibito Auguftino Laumetlino, de conditionibus 
foqueretur, conclamat omnis multitudo , deriun- 
ciandum Auftriacis effe, ut portas confeftim 

tra- 



Liber Tertim . 2S5 

traderent, tormenta ne attingerent, neve ullun 
unquam amplius de argento iermonem inferrent . 
His Bott# mandatis renunciatis, diem ille ex 
die ducere, quxdam rejicere, nonnulla accipere* 
portas vero traditurum fe negare: & tamen, ut 
manerent inducise, non diilimulanter petere.Po- 
pulus, ubi fe diutius duci intellexit, redire Au- 
riam, Laumeliinumque, denunciarique Auftriacis- 
juoet, fi rem conditionibus, qu,E eiient aliatae, 
componere velint, ante horam v. alcerius diei 
iine periculo licere, poii id tempus non fore 
poteftatem. Illi redeunt, iterumque popuii 
mandata exponunt. Vidtus Botta confentientis 
Populi pertinacia accipere fe ait conditiones, & 
portam tradere. Agnovit Laumellinus verbum, 
-veritufque, ne^ quod ab Senatu poftulaverat, 
in (e Botta recufaret, portamque tradens Tho- 
mafianam, alteram ad Piiarum teneret, non por- 
tam, inquit, Imperator, ied portas tradi tibiPp- 
pulus poftulat. Quo ille di:io adeo excanduit, 
ut Auriam, Lau neiiinumque retineri juienc ; at- 
que^ aliquot poit hons, ne fanitum ad omnes 
gentes Legati nomen vioiafte videretur, diinifit. 
Pofteaquam in vulgus hominum elatum eft, qua 
iracundia ufus Botta Populi Legatos detinuiifet, 
eaque res colloquium ut diremiflet, nemini du- 
bium fuit, quin per caufam compofitionis inii- 
diarentur Auftriaci tempori, expeiiendique eflent, 
priufquam illi kk evocatis fubfidiis confirmarent. 
Tota it ad arma Civitas. Non religio, non fe- 
xus, non cetas fatis eftcuiquam caufe , quare fe 
domi teneat. Prodeunt armati, feieque invicem 
adhortantur. Nemo imperat, omnes exequuntur-. 



z%6 De Bdlo ttalic® 

Rapiuntur e navalibus, mcenbufque tormenta^ 
atque opportums locis coliocantur. Arduus ad 
eum locum, qui Petraminuta appellatur, & ad 
viam Balbam pertinet, difficilifque adeo eft ad- 
fcenfus, ut expeditus ea. hcmo vix poffit repe- 
re . Iiluc eveftigio bajulorum, puerorumque mul- 
titudo, incitato, curiu , mortarium advehit aene-r 
um maximi ponderis • Ta.nta vel patrix charitas, 
vel puniendi doloris erat cupiditas, aut etiam, 
qu& permultum valet apud mortales , exempli vis. 
Ibi tum Viiettius Jefuita, qui antea etiam 
privatim cum Botta egerat quadam notitia pro- 
dudus, quod erat ei cura Bott& Fratre amici- 
tia, imperatorem convenit, eumque, neu fe, 
neu popuium in apertiftimum deducat difcrimen, 
monet, atque obfecrat, & de conditiombus loqui 
incipit. Cujus mediam orationem interru npunt 
undique fubito tela immiifa. Omnia ftatim e 
facris turribus repulia #ra perfonant, exceptuf- 
que longe, lateque fragor perturbat hoftes tan- 
to obftupefa^tos ftrepitu . Acerrimo contenditur 
pralio. Deturbare Auftriacos e tano^ domoque 
Equitum Jerofolvmitanorum cum Genuenfes ja- 
culis non poiient, adaitis procui a maritimo 
propugnaculo telis, fani turrim concutiunt; qua 
concutia, qui ibi funt Auftnaci projicere arma, 
& deditionem facere coguntur. Bocta poft Tho- 
mafianam ponam in area, qux eit ante Prin- 
cipis Aurix domum, equitum, peditumque a- 
cicm inftruijubet. Telaacciduntcreoerrima^ fuper- 
incidentibufque e Petraminuta ollis incendiariispef» 
turbaiur equitatus. lntcrnn, qua eft intcr vcte- 
rem Urbis novumquc murum aditus, inllrudi 

pro- 



Liber Tertius. 2S7 

proruunt Genuenfes, refradaque Thomafiana poiv 
ta dant reiiquis, qui in Urbe erant, erumpen- 
di fpatium . Hoc omnibus audacius viis Genuen- 
ks luccedunt. Multi ex Auftriacis capiuntur , 
multi hterficiuntur. Ipfe, durn in foro Nigria- 
no miiires retinere, atque inftruere fugienres co- 
natur, Botta impado ad murum quendam telo, 
lapideque disjecio levitcr in faciem vulneratur; 
eodemque it\\i Comes Caftaleo, qui Bottae ade* 
rat, perfoifo equo deje&us magnum adierat vi- 
tx perkulum. Tum vero popularium multitu- 
dine, fuorumque cxde perterritus imperator ter- 
ga vertit, eodemque a£ti, perturbatique timore 
permixti cum equitibus pedites Pharurn petunt. 
Genuenfes ab fummis , novifque maenibus pro- 
ximos nadi colles horribili & muititudine , & 
fpecie defcendentes cernebantur. Ilii, ne a tergo 
circumvenirentur^ veriti Pharum ipfum, Beni- 
gnique munitionem relinquunt y fefeque ad Are- 
narium fugientes recipiunt. Ea ftatim loca Ge- 
nuenfes occupant * Nox appetebat % & totius 
diei labore, Sc pugna defatigati ab infequendo 
defiftunt . Portas vaiido prafidio firmant , & tan- 
to alacres fucceffu in Urbem revertuntur . Unus 
de plebe homo Joannes Carbo, ut erat a prae- 
lio horridus, & cruore oblitus Praetorium ingre- 
ditur, atque ad pedes accidens Ducis, portarum 
traditis clavibus, vi&oriam ejus diei Duci, Sena- 
tuique gratulatus eft. 

Eodem fere tempore qui Recci , quique 
Nervii erant, nonnuilique item , qui , ut fe 
Bottx adjungerent, accelerabant Auftriaci nova 
re perturbati, interclufique in Genuenfium po- 

te- 



1,88 Dc Bello Italtce 

teftatem venerunt. Qui vero a tlaverino ad Segl 
ftam rigullioru.n litus onne pr#iidus tenebant ,pe- 
riculum vefiti, quod ejus homines oraGenuenfis prx- 
liifama excitatiadvim,£rque ad arma fpectaoant, 
diicedere properarunt, SergiaAumque profe^ti, 
Sergianiolurn fi. arcem fatis natura mimitam oo 
cupaffent, ibi fubfiftere cogitabant. Sed cum for- 
titer dvteniereu Petralba Protrib. mil. de exerci- 
tu Genuenfi, nullaque illis propter ailidua, qu« 
ex arce adigebantuf, teia, fuipe:tumque oppidar 
norun aaundii conS&mdi in oppido facuitas, 
nulia irem conneatus, oimibus cirea iocis in- 
feftis, nulla efFugii fpes eifet, pa:tis, quas Pe- 
traiba voluit, conditionibus, datifque oblidibus, 
inde emiifi ad Aullam iefe,omm dimnia Ligu- 
ria, co;iui(erunt. 

Botn j cu.m in fuga a ferocilll nis homini- 
bus, qui Porciferaaii vaiiem incolunt^opprimi fa- 
cile ad anguftias locorum potuiflet , dum alii 
morantur,& dubitant, quid fit capiendum con- 
filii, alii exitum rerum ignorant $ incolumis eva- 
fit. Erat eo pftBterea uius dolo, ut, anrequam 
rei fama latius manaret, pronuntiari juberet: o- 
mnia conveniffe ; ipfum, facta cum Genuenlibus 
pace, difcedere. Qua fimulatione deceptis, Sc non- 
nulla largitione permuifis ruiticorum animis, ip- 
fe, reliths xgris, abdutU pecunia, Ligullicas n- 
ptirn fauces tranfcendit, mutilatumque Novas 
exercitum reduxit. Ita Auftriaci, converfis fubito 
rebus, maximam fpem, maximamque utilitatcm 
amiferunt, Genuaque pulfi funtabiis, quosneque 
UumJCOS toilcre,nequeamicos parare cognoverant > 



2.89 




CASTRUCCII BONAMICI 

COMMENTARIORUM 

LIBRI IIL PARS IL 



Enu;e plebs parta vi&oria fe- 
rox Academiam Jefuitarum r 
qux eft in Balba via, fedetn 
concilio fuo delegerat . Cujuf- 
cumque loci homines arma fer- 
re, pro portis, ftationibufque 
excubare cogebac, neque fa- 
tis habere videbatur expulifc 
fe Urbe Auftriacos, fed arcem eveftigio recipe-, 
re Savonenfem contendebat ; ad eanique rem r 
quantum gratia , au&oritate, pecunia valebat, 
nobilitas nitebatur, exemploque prceibat. Conu 
paratis cibariis, & aliquot pramiffis Reipublicae 

T iruli- 




•Z9p Dc Bello Italic* 

militibus, fignum datur profe&ionis. Armata ce- 
leriter magna convenit multitudo, fiduciaeque 
plena proficifcitur. Hic cognofci iicuit, quam 
vana fit animorum aiacritas nullo certo duce , at- 
que imperio firmata. Narn portis egreifa plebs, cum 
commeitus quoldam, impedimentaque Auftriaco- 
rum offendiiiet, ad ea diripienda ftatioi dilapfa 
eft, neque optimatum precibus retinen potuit : 
iilorum eife prajdam, atque illis refervari quae- 
cumque Auftriaci reliqjuient : iiberat^ patriac 
gloriam ne tenuiifimae modo fpe prawjae contami- 
narent . Non homines laus in fordibus, tabernif- 
que natos, non, ioluto legum metu, arrogantes 
pudor coercet. Ipia oberat opulenciorum libera- 
litas, qui plebem in captandis nummis occupa- 
tam iegniorem largitione reddebant . lnvitati 
praeda longius procedunt populares , aliique aham 
in partem diflipati feruntur ; atque ex tanta pro- 
perantia rem negligunt , qu# , perterritis Genuen- 
fium adventu Subalpinis, qui pauci erant, fa- 
cile perfe&a maxim£ xuilfet ad omne bellum 
opportunitatis . Eo acrius , priufquam auxi- 
lia concurrerent , oppugnant Subalpini , alias 
evocant copias, alias proferunt munitioues , ve- 
xare arcem telis, atque ollis incendiariis diem , 
no&emque non defiftunt. Ac tandem, qui op- 
pugnabantur , dejedis propugnaculis, labefaaa 
mxgna parte rriuri, adaao cuniculo, qui arcem 
bat, atque omnibus defperatis auxiliis, ie- 
ledere cogunturj cum eorum virtus, Adur- 
niique Prsefeai conftantia ab ipfis effet hoftium 
ducibus collaudata. 

Aiv- 



Liber Tertius. zgi 

Auditis, (\ux Genuae acciderant, varius per 
univeriam Europam motus fuit animorum . A- 
liis preclarum 5 veterique Roma dignum, aliis 
periculofum, nonnullis vix credibile videbatur. 
Fraitas Auitriacorum fpes, irritos in Italia cona- 
tus gaudebant Borbonii Reges > im.primufque Gal- 
lias Rex, cujus in finibus hpftes verfabantur, 
certo r que miferat homines Genuam , qui , 
quid rei eiTet, cpgnpfcerent ? fibique renuncia- 
rent. Regina contra Ungariae gravi commota 
cafu Jofephum Spinulam Legatum Reipublicas 
finibus excedere fuis , & qwx eifent in fuo regno 
bona Genuenfium publicari, obfidefque Medio- 
lani in. carcerem condi, 8c redintegrari ftatim 
bellum juilerau 

Botta perfidiam Genuenfium , qui ne- 
que colloquii, neque induciarum jura fervarint, 
fuamque in illos indulgentiam prasdicat, neque 
interim popularium animos literis r nunciifque 
tentare defiftit. Deduci praefidiis, evocarique to- 
ta Cifalpina Gallia milites, atque ad fe adduci 
jubet. Qmnibu.s circa locis pecunias imperat ; 
quos ad eos, qui erant e nobilitate Genuenfi, 
agros pertinere cognofcit , illos habet praedse lo- 
co, ut maxime iraci nobilitati videatur.^ Qui Ge- 
nuenies, Ligurefque arma pofuerint , iis veniam pol- 
licetur, reiiquis maium d.enunciat . Quihus rebus con- 
fe&is, levis armaturae pedites, quorum nugnum ha- 
bebat numerum 3 pramittit, eifque, ut Ligufticas 
iterum fauces tranfcendant , irnperat, injiciendique 
terroris caufa yomnia csedibus ., incendiifque permi- 
fceant. Illi primo impetu Rulcinone, Campo- 
que frigido potiuntur, difficilefque alios , acque 

T z op- 



2,92 De Bello Italtco 

opporturtos in illis montibus aditus occupant. 
Cum tongius progredi vellent , ab Hieronymo 
Baioo Equite Jerofolymitano , qui eo, coacla 
Ligurum manu, advolarat, repulfifunt; & cum 
arcem Mafoniam ad deditionem minis compuUe- 
re tentalient , defendente Anfrano Saulio , non 
pocuerunt . 

Genuenfes fua apud Langenfes pr&fidia po- 
fuerant . Hoftes fubnubilam nadi tempeftatem 
prima luce ad Genuenfium ftationes , triplici 
inftrudta acie , improvifo accedunt, Ligureique 
fubita re , illatifque ignibus perterritos in fu- 
gam conjiciunt , rontemque decimum occupant, 
ipfumque expugnare Langenfium pagum fumma 
vi conantur . At Gafpar Bafadonnius, qui Por- 
ciferae vaiii praerat , ea re nunciata , rnilitum, 
Ligururaque contraftas copias ad Pontemdeci- 
mum ducit , Auguftinumque Pinellium , qui 
illi in itinere occurrerat , adoriri a latere hoftes 
jubet . Impetu faito , multis interfeftis , loco 
hoftes pelluntur , depulfofque ad eorum uique 
munitiones Genuenies infequuntur , atque ad 
Langenfium deinde! pagum converfi , liberatis 
fois 5 fugatis hdftibus , in fua fe prafidia recipiuht. 
Interea Genuse Senatus, c&m, accepta igno- 
minia & dilata ultione , iratiores reverti Auftria- 
cos videret , pro magnitudine periculi defenfio- 
. Francilcum Auriam proficifci in 
Briranniam jubet , qui cum R.ege agat , 8c in 
Genuenfi tumultu nihil publico fa&um confilio, 
populumque licentia militum , vecordibufque du- 
minis efferatum ad vim d6lcendilie demon- 
ftrot 3 atque pmnibus > quibus poifit , modis 

aba 



Itiber Tertius* 293 

abalienatam maievolorum fermonibus Regis vo- 
luntarem ad priftinum erga Rempublicam ftudi- 
um revocare conecur . His acceptis Auria rnan- 
daris proficifcitur , commodaque per fummam 
hyemem navigatione ufus in Gailiam exit Nar- 
boneafem v atque ex itinere Beiinfuiannm ^ftu- 
antem dubitatione propter varios , qui de re- 
bus Genuenfibus effluebant 5 rumores ad fub- 
mittenda auxilia Senatus nomine confirmavit . 
Lutetiam cum veniffet , cognofcit ibi .> ut ift 
Britanniam tranfmitteret , impetrari a Britan- 
ri\x Rege non potuiife y quod gratiffinium libi 
quidem Genueniis Legati adventurn fore , fed 
vereri diceret Rex , ne daret ea res anfarrj Au- 
ftriacis ad fufpicandum . Quo cogaito^ Senatus 
optimum fadiu cenfuit , Auriam in Galiia re- 
manere , faciles qui apud Gallorum Principes y 
Regemque ipfum Gallix aditus haberet • Lega- 
tis item aiiis fcriptum ab Senatu eft , ut Bor- 
bonios orarent P v eges , atque adhortarentur , ut 
celerrime Pveipublicae fubvenirent ^ quos tamen 
ipfa temporum inclinatione , relicl&que iocieta- 
tis pudore , & communis caufse cura incitari e- 
xiftimabat : plurimumque ei rei extemplo pro*- 
fuiife certum eft Joatmem- Francifcum Pallavtci* 
num , qui Reipublicae apud Galiise Regem Le- 
gatus erat , 8t fmguiari fidei, iblertiajque exi- 
itimatione florebat . Muros Urbis aut vetuita- 
te parum utiles ad prafentis ufum belii y aut 
diuturna pace negleftos reiici , & communiri ju- 
beoat • Idoneos deligeb&t homines , qui cives 
hortarentur omnes , ut iux & communis falu- 
tis cauia arma fumerent , brevique tempore to- 

T z u 



294 De Bello Italko 

ta eft rcgionatim decuriata Civitas , nobilefque 
ipfi potentiores , omni in tanta perturbationc 
f uhlato dignitatis difcrimine , promifcue defcri- 
bebantur . TMautas , mercatorefque in fumma ca- 
ritate , quam prsedatoria claffis ., & belli metus 
adauxerat 5 pramiis , atque immunitatibus al- 
liciebat , ut effent , qui Britannos fallere y 
frumentumque in Urbem importare auderent . 
Pecunia deerat , haerebantque in ea expedienda 
Patres vehementer , cum & cives 5 univerfis 
imperatis pecuniis , ad tributi nomen obfurde- 
fcerent quotidie magis , & , Georgiana exhau- 
fta menia , fides concidere publica videretur . 
Tum Brignolius Dux , de Senatus fententia , 
cum effet ea de caufa Concilium Minus coa- 
£lum : Non rede confuli potfe Reipublicx , di- 
xit , cum privati ad confulendum fenfus affe- 
runtur . Si Patriae lalutem , fi ejus confervatcc 
gloriam qusererent , ingreffi Concilium oblivi- 
fcerentur omnium fuorum , curam abjicerent 
rei familiaris . Maximas a majoribus aedificatas, 
ornataique clafles , maximos efie fados priva- 
tim fumptus , ut tranimarinas imperio Genuen- 
i\ provincias adiungerent : quid pofteri dubita- 
rent , paululum conferre argenti , non ut au- 
geantur opes Reipublica; , fed ne deleatur no- 
men ? non ut hoftem in longinquo Oriente fcru- 
tentur , fed ut a patriz mcunibus , te&ifque 
rcpellant ? nequicquam privata iervari , li pu- 
bhca conciderint : eam eife Rcrumpublicarum 
rationem , ut bona , maiaque earum ad omnes 
cives pertineant : oportere eos, qui Reipublics 
prjdunt , omnia , qux gerant , non ad pro- 

priam 



Ltber Tertiut . 295 

priam utilitatem 3 fed ad comune bonum con- 
ferre ; aequiflimumque porro haberi , ut qui 
reliquis hoaore , atque opibus ameceliunt , a- 
more etiam erga patriam 5 & liberalitate pra- 
ftent . Ego equidem , inquit , ad hunc prin- 
cipem locum , inclinata belli fortuna , cum 
vocarer, non eram , P. C, tam ignarus reruoi, 
ut multa Reipublicae mala impendere poife , 
titubantibus fociis , au£lis hoftium copiis , non 
praviderem , eumque me fortaife futurum Du- 
cem intelligebam , cui vigiiandum pne c^teris, 
nullique rei pro Republica parcendum eifet . 
Sed recreabat me pr&ftantiiTima'Senatus fapien- 
tia , ex cujus auRoritate ordinis Rempuhlicam 
gerere debebam , & tantum me , amplhlimo 
prafertim accepto beneficio , patri# debere exi- 
ftimabam , ut vitam , nedum pecimiam , ejus 
falutis caufa profundere jucundiiiirnum ducerem . 
Hoc quidem tempore , quanquam & tempe- 
ftas opinione mea major coorta eft, & omnia 
11 tantis Reipublicx tenebris metuenda funt, 
tamen eo fum animo, P. C, ut neque deeife 
patri^e , neque fupereffe veiim . Hac Ducis o- 
ratione , 8c quod extra ordinem habebatur ( nam 
moribus Genuenfium Duci verba publice facere, 
nifi ex S. C. non licet ) & quod maximum 
fui , optimeque oelati argenti pondus ad Mo- 
netam deferri ipfe jufterat , & voltmtaria ila- 
tim fada erat omnium Senatorum coilatio , tan- 
ta innata eft alacritas > ut adjuvandas Reipubli- 
cx certamen excitaret omnium animos , & pro 
fc quifque faftum ., fignatumque argentum con- 
tribuerent ; Matronaeque ipfaj opulent& , atque 

T 4 opti* 



lg6 De Bello Italico 

optimates ^ ne in amore patrix fuis ceiliffe vi- 
ris viderentur , auribus gemmas 3 collo monilia 
detraherent , atqus in publicum conferrent . In- 
ligniscum primis extitit Auguftini Gavotti, Jo- 
fephique Duratii liberalitas , quorum alter iv* 
millia , xv. alter millia aureorum Reipublica: 
donavit. 

At plebs immoderata? libertatis vitio info- 
Iefcebat more fuo, latrocinandique cupiditati de* 
fenfionem patrise, atque Auftriacorum obtende- 
bat odium . Simulans enim bccultari bona ho- 
itium, domos fcrutabatur, & multis fe rebus 
pro patria pugnantem egere di&itans pecuniam 
precibus flagitabat, quibus contradici non pote- 
rat. Erant exploratores hoftium, erant improbi, 
& fcelerati homioes, qui, turbatis rebus, fedi- 
tionis, & pned# caufam quxrerent. Silebant le- 
ges: tacitus obfidebat curiam Senatus, neque 
illud eife tempus animadverfionis exiftimabat. 
His malis h&c fubJidia fuccurrebant , quominus 
omnis immutaretur ftatus Reipublic#, quod & 
honeftiores populares feditiofis motibus adverfa- 
bantur, optimeque de Republica fentiebant, k. 
plebs partim illuftrium familiarum fplcndorem , 
atque opes aiiueta mirari fui gregis ibrdes afper- 
nabatur, partim lucro, pr&dxque addidla nihil 
de regno cogitabat; & mitiiiimi etiam, optimi- 
que nobilium impeni memor, comparationL* de- 
terrima pndentem tumultum faftidiebat: ejufque 
crant duces adeo rudes, ut regerentur magis ple- 
bis furore, quam ipli regerent plebem; apud 
eamque fufpicione fraudis, & tion aequabili prae- 
d* partitione offcnderant. Itaque paucis diebus 

cor- 



Liber Tertsm. 297 

corfuerant, magnoque erant odio omnibus. Adju- 
vabant rem proclinatam, qui vel a nobilitaw 
fubmiffi, vel plebejam ipfi per fe pertsefi arro- 
gantiam Senatus vigere audoritatem y \ y re- 
motis ducibus, plebis languefcere infolentianrt 
cupiebant. Quibus rebus extimulata piebs fua- 
pte natura mobilis , & temeraria repente ador- 
ta eft deprimere, quos pauio ante in coelum 
extulerat laudibus. Latrones iilcs, hoftes-, pro- 
ditores eiie vociferabatur. Comprehenios, atque 
omni contumelia vexacos in Pratorium adduxe- 
rat, Senatumque, ut in eos animadverteret , ob- 
teftabatur. Ilios ftatim Dux in carcerem duci 
jubet, & daturos poenas aftirmans a praienti 
exitio f libtrahit ; monet deinde, quam potefl: 
mitiffime, plebem, ut eorum ignofcat imperitia^ 
qui legum 5 & Reipubliae gerendae ignorantia 
peccaverint : non polle bene geri Rempublicam 
imperiis ftoiidorum . His didis mitigata diiabitur 
plebs, Ducis manfuetudinem , & sequitatem col- 
iaudat. Iilos poftea Senatus, repetitis rebus, 
non modo iniquiffima invidia liberavit , fed etiam 
honore habito deciaravit, nihil eife ab iis un- 
quam de Repubiica nifi optime cogitatum . At 
plebs curarum, turbarumque taedio petit ab Se- 
natu, ut alios fibi det duces, qui Concilio fuo 
prafint, atque interfint. Itaque ex audoritate 
Senatus deietti funt nobiles iv. Joannes-Baptifta 
Grimaldus, qui de omnibus rebus ad concionem 
referre con&everat, & Joannes Scalea, Jacobus 
Laumellinus, Caroius Furnarius. Horum facili- 
tate, folertiaque permulcebatur multitudo; his 
au&oribus, controverfis minuebantur^nondiiien- 

tien- 



298 *Dc Bello Italice 

tiente Senatu, cui fuam obtinere au&oritatem 
nondum maturum videbatur. Erat plebs fuorum 
magiftratuum imagine alacrior ad defendendam 
Rempublicam ? & cum nonnulla periculofiiTimo 
tempore fieri oporteret, q\xx abhorrerent a mo- 
ribus, videbantur ea meliusjn plebis temerita- 
te, quam in ampliffimi ordinis confilio delite- 
fcere: plurimum etiam valebat in vulgus opinio 
benignitatis , qua erga populum Dux utebatur, 
qui nullius ftultitiam, atque humilitatem fafti- 
diebat, interdiu, no&uque faciebat omnibus con- 
veniendi fui poteftatem. His rationibus manebat 
(domi concordia, commode adm;niftrabatur Ref- 
publica, cum fubita fedicio oborta eft. 

Poftremi quidam projeSa audacia homines 
faecem multitudinis ex facinorofis, atque egenti- 
bus congregatam in Senatum, & nobilitatem 
concitare feditiofis vocibus coeperunt : immortuam 
nobilium tyrannidem verfari diutius in Repu- 
blica non eile ferendum: illos primum auftores 
belli, prodita plebe, feparatim fibi confuluiffe; 
illcs nunc de ejus c#de cum Auftriacis confen- 
tire: &, cum forte nunciaretur, venire Auftria- 
cos, conclamatumque propterea ad arma effet* 
unus ex iis pracipiti furore inflammatus : quid 
vos, inquit, Auftriacos perfequimini, cum do- 
mefticum in Urbe hoftem habeatis? delete Se- 
natum, qui,ut fibi,fuifque nobilibus provideat f 
veilrum cum Auftriacij exitium pa&us eft. Cur 
enim arma capere vetainur ? cur publict 
occluduntur armamentaria? nempe id agitur, nifi 
pnecavemus, ut omnes, qui nobiles non fint« 
ex iniidiis opprimantur. Scd ptasda oftenditut 

opi- 



Libcr Tcnhit. 299 

©pima, praclara datur miferis oecafio ulcifccndt 
& ditandi fe. Audeatis modo inane nobilkatis 
nomen, vaniffimaque magiftratuum infignia con- 
temnere, veftra funt, o audaces & fortes viri, 
qu&cumque iili per fummam ignaviam poffident. 
Continuo pradarum fpe, & impudenti induda 
niendacio magna fordidiffimse plebis multitudo 
ad Pmorium convolat, & per caufam quaeren- 
dorum armorum irrumpere conatur. Cum ab 
armatis excubitoribus repelieretur, tormentum, 
quod forte advehebatur, in foro novo ante fo- 
res Pratorii ingenti concurfu, fremituque, & 
minis conftituit. Tum Jacobus Laumellinus po- 
pulari quadam ratione plebi gratus in mediarn 
irruens turbam; occafu-ne Urbis vultis finiri 
Rcmpubiicam ?-vo£ne hujus patri^ alumni, & 
vere Genuenfes Ducis excindetis, Senatufque fe- 
dem, quorum virtute, & confilio veftra adhuc 
libertas, veftra omnium ftat falus? non hercuie 
illi nobis infeftiffimi Auftriaci audeant. Cum 
nihilo remiffius inftarent, jamque ignem tormen- 
to adjicerent, oppofito Laumellinus corpcre, agi- 
te, inquit, explete irani, mea fatiamini c#de: 
minori flagitio interficietis civem, quam totius 
Civitatis praefidium evertitis; & ego opportuna 
morte fubiatus tantum fcelus non videbo.Ma- 
ximo viri animo obftupefcit multitudo. Paula- 
tim incipit emergere paenitentia^redire obfequi- 
um, & fra&us denique plebis furor eadem,qua 
exarferat, celeritate, reftin&us eft. Seditionis 
duces paulo poft comprehenfi, necatique furio- 
fiffima» temeritatis poenas dederunt; & Con- 
ciliuni Populi, revivifcent» fcnfim Senatus au« 

ao- 



300 . De Bello Italico 

ftoritate, paulatim confenefcere coepit, & cum 
nihil fuit caufx quare haberetur, atque hoft?s, 
reli£ta obfidione, difcefferunt 5 tunc demum effe 
omnino defiit. 

Dum h#c in Liguria geruntur^ Brounius, 
captis Lerina, Planafiaque infuiis, Foroque oc- 
cupato Vocontio, & prsemiftis, qui ad Argen- 
tium ufque flumen progreffi terrori effent hoftibus, 
Antipolim ipie, perfpefcto urbis fitu, 8c Britan- 
xiis adjuvantibus, terra, marique oppugnare in- 
ftituit. Sed defecerat Genua. Augebantur Gal- 
lis copi^: ix. a Belgio cohories advenerant, 
cumque iis Hifpani iterum conjungi dicebantur. 
Nam Galli^e Rex 5 Ferdinando Regi ut fatisfa- 
ceret, Philippum Argenfonium Campoliani au- 
ftorem colloquii a Concilio fuo removerat, Ma- 
libojumque abltalico exercitu revocaverat; quo- 
rum in locum domi Marchionem Puilienfem, 
fumma virum probitate, &' prudentia prceftan- 
tem, apud exercitum autem m Gailia Narbo- 
nenli Ducem Belliniulanum, eundemque Galli- 
cx miiiti^ Magiftrum fuffecerat. Rex vero Fer- 
dinandus, fi Auftriacis in Italia Borbonii fuccu- 
buiilent, Carolo Fratri, Neapolique timebat; 
iique, quorum Ferdinandus conlilio utebatur ( ut 
timida eft, iongeque nimium piofpiciens am- 
bitio) vereri coeperant, ii domum,amiiia Nea- 
poii, Hifpani Regni hasres, regnandiquc pericus 
Caroius rediret*, ne fraterno arfiore, regiique 
riominis audoritate apud Fratrem Ferdinandum 
ilic plurimum, ipliminimum valerent: atqueita 
commutato conGiio, Italicum bellurn fuadebaat, 
eratque adeo eoruro fuafione Ferdinandi immu 

ta- 



Liber Tertius. 30 r 

tata voluntas, ut prxcipitis eum receptus, con- 
filiique poeniteret relinquend& Italise. Itaque 
Borbonii, au&is, conjundifque copiis, exercitus 
eduxerant iiios . Quorum adventu perterritus Brou- 
nius, limul reputans, Genuenfis fpe commeatus 
amiifa, neque Antipolim oppugnari ? neque diu- 
tius toJeran exercitum m locis minime frumen- 
tariis poiie^onfilium commutat, oppugnatione 
defiftit, exercitum contrahit, in Italiam redit. 
Regredientem illum ufque ad Varum flumen 
Borbonii infequuntur; quin longius procederent, 
hyems pronibuit., & militum labor, quos tot 
praetiis , atque itineribus defatigatos oportebat 
aliquando m hiberna deducere . Idem Sardinise 
Rex , idem Brounius facit , collocatoque 
in hibemis exereicu , Sardinias Rex Auguftam 
Taurinorum revertitur 5 Brounius Mediolanum 
profieifcitur. 

Botta deponere juffus imperium , Piccolo- 
mineo exercitum, atque is paulo poft Sculem- 
burgio tradiderat . Brouniani exercitus pars in 
Ligures deducebatur . Legionarii , ferentarii- 
que ex eo circirer cc. progreifi villam Radia- 
nam , qu& non longe eft a capite fluminis 
Urbis , occupaverant , aggeremque ante illam 
praduxerant . Qua re nunciata , Eques Hie-> 
ronymus Balbus mittit eo confeftim legionarios 
Genuenfes lxxx. , & voluntariorum militum ma- 
num , qui, cum ad hoftes veniffent , fuperata 
munitione , fcalis admotis, in ipfam per fene- 
ftras villam irruperunt . Illi Genuenfium oppref- 
fi audacia , nonnullis amiffis , interclufa fuga, 
projeftis armis dediderunt fefe. 

In- 



'm 



ge^ iDc Bello Italko 

Interim Rex Neapolis de Genuenfi tumut- 
tu certior faSus ^ & au&oritate permotus Mar- 
chionis Folianenfis nobiliffimi hominis , qui e- 
jrat apud eum non tam dignitate , quam fide , 
folertiaque , &, amore in Regem fingulari pri- 
mus , aduariis fuis, Sc^quo maxime indigebant, 
frumento , commeatuque reliquo juvari Genu- 
enfes jubet . Genuenfibus item , quo effent ad 
*£ , defendendam patriam paratiores , iis , qui in re- 

gno fuo poiieifiones habebant ^ legeque ea te- 
nebantur , quse eft de abientibus , veftigal in 
annum remittit . Rex autem Galliae Hiipaniae 
Regem per literas adhortabatur diligentiifimas y 
ut Genuenfibus quamprimum fubveniret : per- 
tinere id ad communem Borboniorum caufam . 
Neque ipfe pecunia , auxiliifque deerat > Bel- 
linfulanoque mandaverat , ut de exercitu fuo 
idoneam na£tus tempeftatem vi. hominum mil- 
lia Genuam celerrime fubmitteret . 

Jamque o&o minores ex eo numero duces 
advenerant , atque in his architecti militares duo, 
qui duodecies HS. attulerunt , & quam prom- 
pto , exceilentique effet Rex in Rempublicam 
animo Genuenfibus expofuerunt , magnafque Gal- 
lorum copias fubfidio ftatim venturas confirma- 
runt . Tanta erat Gallici fubfidii expedatio y 
ut ad eos , cum exfcendiifent , vulgus conflue- 
ret max ima occurrenti um ^ profequenti u mq ue 
alacritate ^ perinde ac li libcrtas ^ 8c ialus Ci- 
vitatis advemifet . Sed ab eorum adventu quin- 
quc , & quadraginta ipfi crant dies , hyemjfque 
pra&cipitabat , & jam 8 majoribus coa&k co- 
piis, hoftes erumpebant, oeque e Gallia rvaves, 

au- 



Libcr Tertiui* ^3°3 

auxiliaque veniebant , angebanturque fingula- 
rum horarum expe&atione Genuenfes , & , qux 
natura foiiicitudinis eftjquod fperabant , quod 
fumme fa&um cupiebant t idipfum ne fieret , 
magnopere metuebant . Miferat Senatus Augu- 
ftinum Laumdlinum Gallica fun&um legatio- 
ne , qui Phiiippum Hifpani Regis Fr. , Bor- 
boniofque in Gallia Narbonenfi imperatores con* 
veniret , eiique Civitatis fpem , metum 5 pe- 
ricuium oftenderet : defatigatos Genuenfes quo- 
tidianis prope prseliis per quatuor fere menfes 
cum ferocnii no hofte folos confligere > nequc 
jam , licet animus fuperfit , vires fuppetere. 
Actelerarent , raperentque occafionem , q\xx m 
armis plus interdum , quam ratio poifet. 

Tandem Maiiilia , Teloneque commeatus , 
navefque folverant * Sed is fuit perfequentium 
Bntannorum impetus , ut alias , unde erant pro- 
ktix , referrentur , alise idonea ad egrediendum 
loca in Liguftico litore , ad orientem folem 
quod vergit , Corficseque portus peterent , non- 
nullae etiam ab hoftibus ci^erentur . Qu« vero 
navis Marchionem Mauriacenfem auxiiiarium co- 
piarum^ ducem , militefque una aliquot fuftu- 
lerat , in altum prove£ia , & profpero ufa ven- 
to Genuam xiv. Kai. April. acceffit , tardius- 
que confecto curfu ? & quse deerraverant , Sc 
quae Hifpanorum militum partem advehebant , 
Britannicaeque claffis metu in Lunenfem fefe por- 
tum introduxerant , eodem poftea delatae funt. 

Sculemburgius , hyeme confefta , cum ip- 
fo anni tempore ad belium gerendum vocaretur, 
magna difficultate afficiebatur , qua ratione id 

ad~ 



304 De Bello ttalico 

adminiftrare poflet . Nam fi hoftem affiduif 
prxliis conficere vellet , non fatis erat copia- 
ruai ; fi ad oppugnandam Genuam contende- 
ret , tormenta deerant . .Quod fuerat in exer- 
cku roboris, Galliae occupandae Narbonenfis con- 
fiiium , itus , reditufque copiaru n abfumpfe- 
rac 5 8c y cum illata, uti fupra d^monftravimus, 
de Placentina prasda controverfia minui non po- 
tuiflet , jacpbant ea in Ucbe multa, & prseclara 
iormenta , qttse Borboniorum fuerant , quseque 
magno ad bellitn G^iuenfe ufui eife poteranu 
Cuiquidem bello ipfe Rex Sardinias non fatis 
infervire dtligenter videoatur vel iilius prxdx cu- 
piditate abftra:tus , vel eo permotus , quod 
neque Auftriacorum , fi Genuam cepiiient , 
xiimis valde augeri in Italia potentiam , neque 
fuum , fi auxilia fubminiftraifet , imminui exer- 
citum volebat . Itaque poftulatis , refponfis , 
colloquiifque rem ducebat , eaque de cauia Au- 
guftam Taurinorum miflus ab Sculemburgio 
Blonchedius fuerat Trib. mil.,qui omilla Pla- 
centinse ptxdx controverfia , cum Rege Sar- 
dinisc de tormentis auxiliifque , aliqua inter- 
pofita racione , detiberaret . Uc autem Regis 
Sardiniae anitnus expugnari poffet 5 tameri erant 
v propter itinerum anguftias duriiiimx commea- 
tuum , tormentorumque fubve&iones . His ta- 
men difficultatibus non deterriti Aultriaci <, at- 
que odio du&i Genuenfium, a quibus fe in I- 
co primum , deinde tn Gailico bello impe» 
dii • ant , tot contumeliis acceptis, gjo- 

rei miiitaris di ninuta , rccentes , Veteref- 
que inj - perfcqui properabant , & non« 

dum 



Ltber Twttm. 30$ 

dum fittis parati ad ipfam Urbem Genuam op- 
pugnandam accedere conftituerant . 

Ad mare Ligufticum 5 ipfumque Apennini 
initium fita eit vetuftiftima Urbs Genua 5 faxis, 
fcopulifque fuhlata , quos maris fecuti opportu- 
nitatern induftrii primum homines incoluerunt, 
affluenteque mox civium , & divitiarum copia, 
fumptuofis , magnificifque ^dificiis exornarunt . 
Inftrudis mari propugnaculis , moeaibufque 5 ve- 
teri , novoque 5 ut dixirnus , terra muro cin- 
gitur . Portum habet ante fe in axiificatione , 
afpe£tuque Urbis inclufum 5 projeitis in mare 
molibus 5 quae portus oftium efficiunt , em- 
poriique ceiebritate nobilem 5 & quantaevis clafc 
ii fatis amplum , ab Africoque 3 cui primum 
vento maxime erat ohnoxius 5 objecla nunc 
immenfi operis mole 5 fatis protectum . Quas 
pars Urbis in occidentem folem fpettat ad Pha- 
rum , mirificas fubitructionis turrim in pro- 
montorio poiitam. , pertinet ; qu& vero in ori- 
entem vergit 5 tumulo terminatur ,' qui Cari- 
nianus dicitur . Ab utraque parte novus per 
inaequaies , praeruptofque colles ducitur murus 
circiter millia paiiuum ix. in circuitu patens, 
atque in anguium ad eum locum coangufta- 
tur , cui nomen Spero eft : opus certe arte, 
naturaque 5 qua maxime ad occidentem fpe&at* 
munitiflimum . Duac duabus ex partibus fre- 
quentiflimas valles ; duo item funt fiumina y 
quorum alterum , uti primo libro demonftra- 
vimus , Porciferae valli nomen indidit 5 ad A^ 
renariumque fuburbanum in mare influit , al- 
terum Bifamnatern interfluit vallem , Feritor-. 

V que 



%o6 De Bello Italko 

que appellatur . £ regione Cariniarii fuburba- 
num eft Albarenfe paulo editiore loco , atque 
omnium amoeiiiiurno. Huic iuburbano 3 eique 
Urbis munitioni 3 quse Zerbinus nominatur , in- 
terjedo Feritoris numinis alveo , fanum immi- 
net Mari& Montanaj 5 ccenobiumque Minori- 
tarum ; neque ita longe continuatio quxdarn 
montium aiiurgit, quae paulatim ad mare de- 
labens quarto ab Urbe Genua lapide orientem 
verfus in vallem defmit , quam Sturlam vo- 
cant . Duo fuftf a Sepi:emtrione pari fere al- 
titudine , formaque fflOrttes , Geminique ideo 
Fratres appellantur , qiu ab angulo novi mu- 
ri , Spefoneque paiius ferne dcccc. abfunt , 
muniti , & circumcifi admodum , maxim&que 
ad repugiiandum , oppugnandumque opportu- 
nitads ; iifque mediocri diremptus intervailo 
mons eft oppolitus, qui nomen ab adamancc 
accepit , ad ejufque radices fitus eft Turracia 
vicus , medio fere inter utramque vailem fpa- 
tio . Loca omnia circa Genuam afpera , rupes 
praialt* , itinera ardua , duri homines , nulla 
pabuli , nulla frumenti copia , adeo ut pro- 
pter inopiam regionis neque morari diutius e- 
xercitus , ncque progredi propter iniquitaicn 
facile poilint . Ipfa Urbs nvuznitudme opcrum, 
fir mitate muri ^ multinidine civium 5 atque o- 
mni beilico apparatu iftftru&a long*rti j 8c difti- 
tilem habet oppur.nationcm < 

Kc^crius Blorrchedius rmpetrata ftb Rcge 
SrirJiiiLi' auxili.i , eumque co , agente Britan- 
non, tto , m has termc leges iranlactum 

nunaat : rclicia Gcnua , Aullnau , Rcx- 

quc 



Ltbcr Terttm. 307 

que Sardiniae partirentur inter fe Reipublicae 
imperium , & qua ad orientem occidentemque 
ipedat , aequalitev quifque , atque opportune 
haberent . Lunenfis autem portus Francifco Lo* 
tharingio Cacfari , eidemque magno Etruri& Du- 
ci attribueretur , cum debellatum etfet : atque 
ita Auftriaci ne praemiorum belli Genuenfis par- 
tem Regi denegarent , Rex ut , rejeila in a- 
liud tempus Placentinas prad# controverfia , xiL 
cohortes , dedu&aque arce Savonenfi tormeata 
fubfidio Auftricis mitteret ; idque fubfidio cele- 
riter venturum idem Blonchedius confirmat „ 
Quibus rebus cognitis , Sculemburgius , & re 
frumentaria praparata y pluraque in agmina di- 
ftributis copiis , quae effe ad duodeviginti homi- 
num millia dicebantur, Novis noftu proticifcitur . 
Occupatis, uti fupra cognitum eft, Ligu- 
fticis a Botta faucibus , Auftriaci , exquifito 
per exploratores itinere , ex omnibus montium 
jugis iubito fefe ejiciunt univerli , 8c Porci- 
ieram fimul vallem , fimul Bifamnatem conari 
ootinere videntur : eodemque tempore Prasfe- 
61 us Britannicse claffis Genuenfis portus aditum 
obfepferat , nullaque a cuftodiis navium Ligu- 
ftici litoris loca vacare patiebatur . Prafcriptum 
item erat Vogternio, uti , coaftis ex Cifalpi- 
na Gallia ii. hominum millibus , in Sergianen- 
fem provinciam erumperet , eo confilio , 
ut ? omnibus obfeflis viis , interclufo terra y 
marique commeatu , aut fame fubadti deditio- 
nem Genuenfes facerent , aut ferro ignique con- 
fefti pervicacis furoris poenam fubirent . 

V z At 



2o8 - Dc Bello Italico 

At Genuenfes natura loci , auxiliifque Bor- 
boniorum 5 & venisc defperatione confifi para- 
tiifimo erant ad refiftendum animo . Sed cum 
neque ardua , neque munita loca vim hoftium 
undique erumpentium luftinere poilent , cum- 
que rei militaris imperiti Ligures exercitatiffi- 
mis hoftibus opponerentur, pedem referre Genu- 
enies coguntur 5 amiiioque Moncogio, ad Mariae 
Montanx fanum itk recipiunt : & Porciferani , 
quanquam acrius Piccolomineo repugnaverant , 
cafam quandam prope Langeniium pagum non- 
rmllis levis armatursc peditibus fortiiiime defen- 
dentibus ; tamen ipfi quoque hoftium virtute 
fubmoti ad Bolzanetum fefe recipere coadi funt, 
quo in vico praefidium erat Galiorum . Scu- 
lemburgius , qui in itinere ex equo ceciderat , 
latuique vehementer ofifcnderat , captis quaqua- 
verius locis pluribus opportunis, occupato a fron- 
te, communitoque monte Adamante, & collo- 
cato poft fe San£tandr$enfi caftforum Prefefto, 
ne intercluderetur , ipie apud Turraciam , i- 
doneo, ut diximus, ad utramque vallem loco 
pmorium conftituit . 

At Mauriacenfis Galiorum Prsefeftus , ubi 
hoftes t.im prope ab Urbe conftitifle accepit , 
vel inopia confilii perturbatus , vel non (atis 
cognita locorura natura, fimul ftiis, qu) pau- 
ciiii.ni erant , atque Urbi premetuens deduci 
Bolzaneto prsefidium, Geminofque Fratres relin- 
qui, omnefque fub moenibus copias conftitui ju- 
bet . Quo fa&o , qui ad Manae Montans ex- 
cubebam , ii etiam Leie ad Urbem receperunt. 
Porciferani autem , etfi a Gallis deierti , tamen 

in 



Ltbcr Tertius. 309 

in tuendi Bolzaneti confilio conftantiffime per- 
manferunt, quod verebantur , ii eum Auftriaci 
locum tenuiiient, ne liberius , vaftandi , prae- 
dandique caufa fefe in vallem eflfunderent . 

Relifto monte Geminorum Fratrum , ce- 

dentibus Gallis, cum tota fremeret Civitas , com- 

motus omnium querelis, & Guimontii potifli- 

mum , qui erat apud Rempublicam Gallorum 

Regis Legatus, monitis incitatus Mauriaceniis 

petit eadem no£te ab Senatu, ut urbanae mili- 

tix partem Rocc&pinio Trib. mil. attribuat y 

cui mandaverat ipfe , ut relidtum fine ulla cun- 

ftatione montem reciperet. Cum Galii inconii- 

derantiam receptus celeritate irruptionis corrige- 

re cuperent, Genuenfes, quorum maxime res 

agebatur, arreptis armis, concurrerent , facile y 

aliquot dejeilis Auftriacis, qui ex vicino Adaman- 

te fucceiferant , Geminorum Fratrum mons rece- 

ptus eft, eoquerecepto rurfus, qui aMariac Mon- 

tanse fano profugerant 5 eodem celeriter redierunt * 

Montem Senatus firmo prseiidio tenendum , ad- 

ditifque operibus muniendum, eique munitioni, 

qui invicem cum Gallis praeifent, quoque res 

•vocaret, Senatus nomine accurrerent, Joannem- 

Carolum Pallavicinum, Felicem Baibum, Ni- 

colaum Jovium, Francum Grimaldum defignan- 

dos cenfuit, & Jacobum item Grimaidum, at- 

que Ambrofium Centurionem, quorum aker 

Venetiis, alter e Gallia, audito patri^ difcri- 

mine, Genuam confeftim advolarat : iifque dein- 

de, qudniam pro multitudine rerum gerendarum 

pauci videbantur, Carolus, & Paiqualis Spinu- 

la, Sc Francifcus Franionius ex S. C. adjun6ti 

V 3 funt: 



310 De Bello Italico 

funt : cumque ad Scoftaram 3 qui locus ad Bifam- 
natem vallem tuendam, refranandofque ab ea 
parte hoftium impetus peropportunus erat, ma- 
gna Ligurum multitudo conveniflet , iis qui pra- 
effet, miffus eft Petrus Canevarius, de quo an- 
te diftum eft. 

At Vogternius in Sergianenfem provinciam 
progreflus^ conventum opidi, atque arcis Prafe- 
6fum 5 cum neque pollicitationibus 5 neque de- 
nunciatione periculi permovere poiiet, equites, 
peditefque fuos infefto agmine procedere juflit. 
Eo Senatus juflu venerat Michael Pincetius . 
Hic, magna tumultuariorum militum manu con- 
tra£ta, Sergianenfes confirmat, pnefidia in locis, 
qu& erant hoftibus finitima, conftituit, ipfe cum 
reliquis copiis ad hoftes proficifcitur, acriterque 
in eos impetu fa&o, repulit, atque aliquoi. mil- 
lia paffuum profecutus coniiftendi illis faculta- 
tem non dedit. Quo permotus incommodo Vo- 
gternius , cum omnem adverfus fe conientire pro- 
vinciarn intelligeret, atque intrare intra prafidia 
periculofum putaret, infeda re, difceflit, & Maf- 
fenfem, Luceniemque agrum maximis emenfus 
itineribus^ Apenninumque tranfgreifus Mq ad 
Sculemburgium prope Genuam recepit. 

Sculemburgius , cum denunciationes, ad- 
moto exercitu, majorem habere vim, & 3 dum 
in metu eit, parvo populum momento quam ad 
cumquc conditionem impelli poiie exillimaret y 
dcnunciari Genuenfibus per Bionchedium juffit, 
uti arma ponerent, impcr.ua facerent: Regi- 
nam , tamctli graviflima digni poena Genuenles 
(intj qui rebellionem poll deditionem feccjint, 

ve- 



Libcr Tertius. 311 

veterefque injurias novo fcelere cumularint , 
tamen eos pro fua mifericordia confervatos y 
quam deletos malle ; fiquidem, priufquam , quas 
in itinere funt, tormenta ad exercitum adve- 
hantur , ad fanitatem redeant : nullam , adve- 
£tis tormentis, futuram deditionis conditionem, 
atque intelle&uros Genuenfes , quam miferis 
grave, & temerarium fit, irritare potentiores, 
in demiilaque fortuna fpiritus gerere magnos ma- 
gis quam utiles : denique conftituant ipfi , utrum , 
pace firmata , omnique dempto metu > regiae 
clementias malint, an, vaftatis agris, interfeetis 
civibus, everfa patria, feveritatis periculum fa- 
cere. Hac ad Senatum relata denunciatione, ita 
Jacobus Grimaldus ex au&oritate Blonchedio 
refpondit : Jus effe naturas , ut fua quifque qua- 
cumque ratione defendat ; neaue ullo obftringi 
fcelere, fi quis alienam ab fe injuriam propul- 
faverit : illos videri potius ab aquitate, ju- 
ftitiaque difcedere , qui tantum fibi iicere pu- 
tant , quantum poffunt , & cum in aliena tam 
impudenter invadant , innocentes accufent , qui 
fua tueantur: Reginam, qux adeo clementias 
nomine glorietur , non potuiffe noji commoveri , 
li inaudiverit , quam iniqua , quam multa ab 
Ducibus fuis pertulerint Genuenfes, qui quidem 
ipfo in belii ardore fuas maluerunt utilitatis, 
quam eximise erga illam obfervantix obliviici: 
irritatam toties patientiam poftremo in furorem 
erupiiie, & qui ab omni cum Regina bello 
femper abhorruerint , eo eiie demum adaftos , 
ut arma iumerent, quae juftifiima fint oportet, 
cum necetiaria fuerint: armis fumptis, fic effe 
V 4 Ge- 



312 De Bcllo halicq 

Genuenfes paratos, ut nec obfideri, 11 neceffitas 
coegerit, nec mori, fi cafus inciderit^ pro liber* 
tate recufent : cartera luperis , fortunaeque com- 
mittant. Sculemburgius, ubi intellexit , neque 
Genuenfium frangi conftantiam jatlatis denun- 
ciationibus, neque concordiam, quam optima 
domi difciplina , externique metus hoftis facie- 
bat, convelii pofle, nuilamque propterea aut 
fpem, aut caufam deditionis efle , ad reliquam 
cogitationem belli fefe recepit. Itaque & muni- 
re vias inftituit, quo facilius tormenta fubve- 
herentur, & aiia ex aliis loca occupare perfeve- 
ravit, ut Genuenfes quam anguftiflime contineret. 
Advenerat interim Genuam Dux Boufier- 
tius, Gallici exercitus Legatus, atque unus e 
principibus Gallicse nobilitatis , Equitemque 
Chovelenium caltrorum Prafe&um , nonnu!- 
lofque alios duces adduxerat , &, quod non 
fine caufa tantus Vir a Galii$ Rege fubmiifus 
videbatur, civitatis fpem^ alacritatemque reno- 
vaverat. Ille in magno populi concurfu, plaufu- 
que Senatum ingreiius ita Ducem, Senatordque 
cift aiiocutus: Eadem Genuenfes animi ma«niru- 
dine Reipublicae libertatem , Sz Gallke falutem 
attuliile, qnoique hoites a cervicibus fuis re- 
pulerint, eofdem a Gallise Ifinibus retraxiife; 
itaque iibi prius beneficio fuifle, 8e virtutis fa- 
ma, quam vultu, congrefluque cognitos; fefe- 
que, cum ad eos veniret , exiftimaviife ad Mar- 
cellos, Scipiones, Fabios venire, quorumanimi 
robur nullis fradum caiamitatibus , & vix po- 
Iteris credibile manu ipfi, ufuque revocaverint: 
hujus fama virtutis commotura ftatuiitc pallias 

R* 



Libcr TcrttuU 313 

Regem non tam bello, quam fide praeftantem 
benemerit# Reipublicse omnibus modis fubvenire, 
fefeque ab eo miiium, qui prafens regi# teftis ef- 
fet, atque obfes voluntatis : proinde hortari , cujus 
hoftis infolentiam foli ejecerint ,' foli hattenus 
retuderint, ut ejus in oppugnatione audaciant 
maximi Regis auxilio freti contemnere ne ve- 
reantur: Regis illos Legatum habituros ad bel- 
li confilia focium, ad pericula ducem, neque 
fe Gallum efle melius omnibus probare poiie, 
quam fi amore, fideque erga Rempublicam Ge- 
nuenfis fuerit. Dux Gallise Regis benignitatem 
fummis laudibus extulit, qui Rempublicani in 
graviflimis periculis & adjuverit jam egregia li- 
beralitate, & nunc Legatum ad eam amplifli- 
mum Virum mktat: tanti beneficii nunquam fe, 
nunquam Senatum , totamque Civitatem imme- 
morem futuram: potuiffe Genuenfibus hoftes 
oppida , agros , pecuniam adimere, fidem, atque 
animum neque ademifle, neque adimere potuif- 
fe: itaque futuros eofdem, qui femper fuerint, 
ut in bello fortes, ita in fcedere conftantes, 
atque hoc etiam magis, quo minus nunc funt 
de exitu rerum , adjuvante potentiflimo Rege , 
folliciti. His a#is in Senatu, magna omnmm 
alacritate difceflum eft. 

Paulo longius progrefli Sextum , Vulturem- 
que ad mare oppida occupaverant Auftriaci,& 
Pinum in montibus, cc. edito loco impofitis 
militibus, additiique munitionibus tenebant. Vul- 
turenfes Auftriacorum perterriti adventu, au- 
&ore, & fequeftre timidiifimo quodam loci, 
iacerdote, fefe Franchinio Trib. rail. dediderunt. 

De- 



314 D(? Bello Italtco 

Deditione fa£ia , proximis improvifo ex mon- 
tibus cum fua tumultuariorum militum centu- 
ria defcendens intervenit iEnobarbus, conditio-r 
jies nihii moratur, impetum facit, occidit non- 
nullos, fugat omnes, iongiffimeque fugientes in- 
fequitur. Hujus opera JEnobarbi eo Genuenfes 
bello, optima, fortiffimaque funt ufi, & ipfe, 
rebus ftrenue geftis, cum humili ortus loco igno- 
tiiiimus antea fuiifet, pervenit ad hominum 
famam . 

Altera ex parte Stephanus Laumellinus 
amantiilimus Patrige Vir, qui^Venetiis initio 
belli reiidis , ad opem ftatim Reipublios feren- 
dam convolarat , cum Marix Montaux fano 
praeetiet Pyrochitrophorique clo. Auftriaci ioco 
potiri conarentur, qui Lupa-Amara dicitur, eo 
p.ofedus eft; eodemque tempore Pauius Gen- 
tiiis cum milkibus legionariis, Liguribufque ali- 
quot Stajeno progrefius ad Pinum pervenit. Ne 
his quidem locis impetum Genuenfium Auftria- 
ci tulerunt, compluribufque amiiiis, reliilis im- 
pedimentis, atque ipfis, quas inftituerant, mu- 
nitionibus, ad iuos kic praxipiti fuga receoerunt. 

Hodem fcre tempore a Creto, ubi Sandan- 
drvcnlis (oniliterat, duplici hoftes agininc pro- 
ficiicuntur, Cancvariumque, qui Scotfara:, ut 
diximus, pr^erat, dextra iiniflraque adoriri pa- 
rant. Qiii Lavaniolam , qui item Montem Gwr- 
oarium obtinebmt, on& pritro cranr oppofita 
hollibus UMicntibus loca, pcdcm Ligures rcier- 
n ta-perunt, catenulque retulerc, quoad locum 
nacli opportunum fubfiftere, 8c mihtum % qui 
advcnicbant, fubiidio confifi repugnare patueruofc 

Nam 



Liber Tertlus. 315 

Nam ea re nunciata Canevarius iifdem, quibus 
Auftriaci venerant, jugis mille ftatim Bilamna- 
tes, iilque qui fubfidio eflent, legionarios non- 
nullos bipartito mittit: & partem, in qua ip- 
fe erat , aggredi a latere hoftem , partem a ter- 
go invadere jubet. Commiflo pralio ? Genuen- 
fes Adolefcentuli ducis alacritate incitati acrius 
impugnant; illi Genuenfium audacia, &, ne in- 
tercluderentur, metu commoti celeriter loco ce- 
dunt. Itaqueinterficiuntur, fugantur. AtCaneva- 
rius, dum,fufishoftibus 5 retinere fuos aprxda, at- 
que ad arcem occupandam Turriliam, quam ho- 
ftium fuga defertam eiie cognovcrat 9 addricere ob- 
equitans,adhortanfque contendit, longius progref- 
fus , jaculique in adverfum os i6tu vulneratus ex 
equo delabitur: conantibus auxiliari fuis; fruftra, 
inquit, attollere conamini, quern jam vita defi- 
cit: unum oro, celentur mea de morte milites, ne 
ipfius nuncio debilieatis eorum animis v parta jam 
viftoria interpelletur. Ego fatisvixi, liquidem in- 
vi&us, & pro patria morior. Redintegratur Ca- 
nevarii morte hoftium caedes , crevitque adeo 
Ligurum furor , ut ira flagrantes non capti- 
vis, non vulneratis parcerent. Refertur in Ur- 
bem Canevarii cadaver, ad cujus afpe&um tri- 
ftiflimus augetur omnium dolor, quem jam mor- 
tis nuncius fecerat . Concurrebant ? videre cupie- 
bant; illum mortuum confuevifle ajebant, dum 
viveret, hoftibus terrorem, fuis animum adde- 
re : illum ad parandos milites liberalem, ad pe- 
ricula , confiliaque belli fortem , & prudentem 
fuifle, atque hsec egifle omnia, cum ad annos 
xxii. natus eflet. Nam Canevarius non folum 

ani- 



316 De Bello Italico 

animo, fed etiam, quod non erat ab ea setater 
poftulandum, confilio erat non vulgari. Fuerat 
in Gallia Cifalpina apud exercitum Reipublicas 
Protrib. mil.legionisLiguftica^ pr&lioad Tanarum 
interfuerat 5 paucifque menfibus, cum eiiet Ge- 
nua profettus rei militaris rudis, factus redierat 
dux : adeo verum eft , ab excellentibus ingeniis 
indocilem ufus difciplinam non defiderari . Supre- 
mo die fuo quam ampliftirne elatus eft , 
funebrique pomp# tota ferme Civitas, milites, 
ducefque, ipfe inprimis Dux Bouflertius interfuit . 
Fattum eft etiam S. C. , ut Petro Canevario in- 
vi&iffimo Adolefcenti ob mortem pro Republi- 
ca obitam ftatua marmorea in curia poneretur, 
quae tantae virtutis monumentum, patriseque po- 
fteris defendend^e exemplum eftet. 

His omnibus praeliis intelie&um eft, neque 
Auftriacis iatis eiie animi, quod locorum natu- 
ram ignorarent, neque Liguribus conftantiae , fi 
a nobilium exemplo, & legionariorum fubiidio 
defererentur. Accedebat huc ut militari afliie- 
fadi difciplina Aultriaci melius progrederentur, 
&, quae cajpiifent loca, peritius defenderent. Li- 
gures autem facile afignis difcederent, magiique 
in finguiis interficiendis militibus, quam in 
iumma rcrum Auftriacis noccrcnt. Erat tamen 
in hoc beilandi genere illud Genuenfibus oppor- 
tunum, quod & levibus praeliis atterebatur ho- 
ftis, quem deteriorem in dies locus alienus, \ 
>us faciebat,& Liguribus quotidiana praliati- 
di confuetudine animus accedebat: fociis praeter- 
ea fpatium erat mittendi auxilia, quae perme- 

dias 



Liber Tertius. 317 

dias Britannorum clafles parvis adve&a navigiis 
in Genuse portum facile irrepebant. 

Auftriaci, Coronat^ occupato fano, quod 
edito loco poiitum, propius jam^ inftra&is mu- 
nitionibus, Arenario fuburbano fuccedebant . Ge- 
nuenfes, quo longius illos arcerent,a Porciferat 
amnis oftio ad eam exteriorem Urbis munitio- 
nem, quam Forcipem appellant, comprehenfo 
colle, qui ab amoeno profpe£fcu nomen accepit, 
aggerem perducere, atque inftruere properabant, 
neque ada£Ks exhoftium munitione, Britannica- 
que navij quse rei impediend& caufa, ad litus 
acceflerat , telis deterrebantur , quominus 
opus urgerent. Qiiin etiam ipfi fuorum tormen- 
torum vi Auftriacos , Britannofque vexabant, 
Franchiniumque interfecerant nefariam ulti cru- 
deiiutem, qua ille in miferos Porciferanos o- 
mnia exempla cruciatus ediderat: eademque ce- 
leritate ab aitera Urbis parte Albarenfe iubur- 
banum, excelfioraque circum loca munire cut 
rabant, & fic funt patri^ tutanda^ ftudio incita- 
ti homines infueti militaris patienti2e, ut rem 
multi operis, ac laboris, adhibitis militaribus ar- 
chite&is, nobiliflimifque ad opus viris excuban- 
tibus, brevi perficerent. 

Adventus Ducis Bouflertii fumma fpe, & 
voluntate Civitatem compleverat ; nec minus 
ipfe, quam in Senatu confirmaverat , animo la- 
borabat, ut Reipublic* Genueniis amantiflimus 
videretur. Nam, feu quid communicandum,feu 
quid adminiftrandum eflet, ipfe principes Civita- 
tis benigne appellabat , ipfe plebem effufa lar- 
gitione incitabat, interdiu , noiiuque obequitans, 

in- 



gi8 Dc Bello Italko 

interim pedes^ nihil apuci hoitestutum, nihil a- 
pud fuos languidum patiebatur. Namque etiamt 
per eos dies Coronatse fano depellere Au- 
Itriacos conftituerat, urbanamque eife in. armis 
militiam, fefeque ad no&urnam parare eruptio- 
nem juiierat . Signo dato, omnes convenerant . 
Ipie monendo , cohortandoque aderat Boufler- 
tius. Movebantur etiam exemplo lofephi Dura- 
tii, qui provetfa ajtate, ut ikpe alias 5 ita tunc 
armatus prodierat , nummoique popuio fpargens 
rem adjuvabat . Sed infregit coniilium foediilima 
coorta tempeftas, adeout, proluentibus undique 
aquis violentiifimis,- neque arma homines tene- 
re, neque pedem progredi poifent . 

Senatus, cum multa, quse pertinerent ad- 
follicitandum ftatum Reipublicx, excitari in tur- 
ba belli poife exiftimaret , faiuberrimumque cen- 
feret in maximis rebus fummam imperii apud 
imum efle, quseftionibus extra ordinem exercen- 
dis quafi dictatorem dixit Auguftinum Gavot- 
tum^ qui poena paucos , terrore omnes afficiens 
inteftino kclere Rempublicam liberavit. Magnam 
interim argenti vim in bellum Genuenfibus Rex 
Gailix dare, neque minorem Hifpanix Rex li- 
beraliffime polliceri perfeverabat , & auxilia uter- 
que fubmitcebat. 

Au:la clatfe, omnibus longe, lateque lito- 
ribus occapatis, inrentiores evartt ad cuftodias 
Britdnni. Genuenfes ad recitrienia&uxilia, qua$ 5 
fo mctu, portu Mon.vci coflttftebantur, lx. 
|)lulelos rmfcrrant, iiiquc pratfidio navcs tongas 
du.is. Nam ccmmestcus pioprer cjufmodi agilita* 
tem OCTigiorum fuilius elabebantur, minulque, 

li 



Llbcr Tertius . 319 

fj nonnulla forte ex iis in curfu offenderent , de- 
peribat militum, qui feparatirn kl plures eranr 
phaielos impcfiti. Ac primo in noclem conjecti 
phaieli ,- obductaque fummo mane nebula occui- 
tati Britannicam fefellerant claifem: deinde ubi 
diluxit , dilcuifaque caligo eft , apparuere, Quos 
cum audacius progreifos Britanni vidiiient, ipe* 
rantes intercipi poiie , pradatoriam fubito navim > 
myoparonem, atque aphraitum ad eos miferunt. 
Genuenfes,edu£tis triremibus duabus, conantes por- 
tum tapere phafeios protegebant, praedatoriamque 
navim jadtis morabantur teiis . Eodem tempore 
naves longseduicGenuenfes myoparoaem ,. aphra- 
ctumque Brii:annorum , comrniiio praelio , di- 
itinebat. Quae res magnurn attuiit phafelis ad 
incolumitarem momentum. Naiti enim fpatium, 
cum vehementius remos incitaifent, in portum 
omnes refugerunt, quos ftatim, repuliis, elufif- 
que Britannis, naves iongx, ac triremes confe- 
cutae funt . Ea expe£tati auxilii fpes, is ex prae- 
lio metus animos verfabat Civitatis, ut nemo 
fere Genuse fuerit, quin vifendi caufa altiftima 
teda, mceniaque petens ex omni profpedtu lo- 
cum fpedtaculo caeperit, laetufque 5 confecto prse- 
lio , & gratulabundus ad portum procurrerit • At 
Britanni omnium dominatores marium , tanta fub 
oculis accepta ignominia, magnopere fremebant, 
eoque id magis, quod crebris follicitabantur Au- 
ftriacorum querelis, qui auxiliorum adventum 
eorum negligentise faifo tribuebant. Nam Ge- 
nuenles nautici, & ipii homines domeftico ma- 
ris ufu valebant, parvulifque navigiis, quibus 
incredibili ceieritate tranfmittentes, ad litora fe- 

fe 



%zo De Bello Italko 

fe itatim, vadaque applicabant^atqueita Britanm* 
carum impecurh navium fere lemper fugiebant . 
Magria praeterea eft maritimarum rerum incon- 
ftantia, & diflicultas, utpote quas interdum ma- 
lacia detinet, tempeftas faspe affligit, incertiffi- 
mseque femper res , ventus atque unda guber- 
naat. Neque vero, dimitfis quaquaverfus aphra- 
Ctis, parum proficiebant Britanni, fubmhlaque 
etiam navi , quas contra Nervium in anchoris 
confifteret, eamque eife partem, qu& propter 
anguftiilimam oram Genuam ducit, conje^is in- 
feftam telis haberet, importari terra in Urbem 
commeatus prohibebant, exceniionemque eo lo- 
co facere tentaverant . Sed periculum veriti, 
quod Ligures arma caeperant, ad navem ftatim 
refugerant, quam paulopoft, fublatis anchoris, 
in altum remulco adducere coa£H funt. Iilam 
enim Ligures, duobus allatis nofclu tormentis, 
repeatino impetu telorum labefa£taverant . 

Venerant tandem xii. Subalpinorum cohor- 
tes, quarum Comiti Roccasfio permiifum erat 
imperium, atque is, capto, direptoque Vulture, 
ad Sextum caftra fecerat, eoque tormenta Savo- 
nenli arce deduda, reliquaque, qux ad oppu- 
gnationem pertinent , terreilri defperato itine- 
re, Britannicis navibiis fupportabmtur. Au^o 
Sculemburgius exercitu, coliem quendam, inquo 
; m eil Miiencordix politum , Ligurum de- 
jecio praeiidio, facile potitur; qui coilis abeft 
ab Genua rniilia paflum ii.. Genuenfes,eo amil- 
fo loco, tametli non maximi erat momenti, ta- 
men vehementer propter nimiam cujufcumque 
rei follicitudinem perturbantur. Bouflertius, ne 

per 



Llbcr Tertiuf* 32,1 ^ 

per otium hoftium increfceret audacia ? & vulgl 
ingravefceret timor^ fignum dari, recipique col- 
lem, fanumque imperat, idque confeftim cona- 
tus effeiturum fe fperabat, propterea quod amnis 
Porcifera, qui medius inter eos, qui fanmn ob*- 
tinebant , reliquaque hoftium prafidia fluebat y 
coortis imhribus, ea no&e admodum creverat, 
ut, quominus alii aiiis fubfidio irent hoftes, im- 
pedire pofle videretur. Dat negotiumL Choveie- 
nio caftrorum Prgefe&o, uti princeps pralium in* 
eat. Ille urbanx militi# centuriis, & Galiis., at- 
que Hifpanis aliquot aflumptis, ad hoftes pro- 
ficiicitur, in eofque, cum hora diei effet o&a- 
va, impetum facit^ acerrimeque repugnantes , re- 
lictis inferioribus locis, ad fanum iefe recipere 
cogit . Eodern tqmpore Comes Lannionenfis .> qui 
Geminorum-Fratrum monti praefidio erat, eru^ 
ptione fa£ta, hoftes a, latere premebat, jamque y 
cum ab hora o&ava ad vefperunj pugnatum ef- 
fet, Hifpani, Gallique Pyrochitrophori , captis 
Auftriacis compluribus, atque occifis^ fano ap-> 
propinquabant, in eoque jam erant, ut irrum- 
perent: cum Bouflertius, qui ad portam Grana- 
rolam progreffus eventum pugnae expe&abat , rece-. 
ptui cani juffit. Nam 5 & fatis ad hoftium minuendam 
audaciam y Genuenliumque confirmandos animos 
fattum exiftimabat y 8$ Lannionenfis eruptione,, 
Geminorum-Fratrum iflontem nudari nolebat, 
ne vacuum a praefidio eum hojtis occuparet.Pras- 
terea , cum res ftudio effet contentionis prope 
in nodem dedufta, in tanta veteranorum pau- 
citate no£iurnum effe pralium vitandum cenfe-, 
bat. Ita in occupato Auftriaci colle remanfe-, 

X runt 5 



322 De Bello Italko 

runt, Borbonii , & Genuenfes in Urbem rever- 
fi iunt ; cum hi , quod primo concuriu terga ver- 
tere hoftes coegiilent, viciiie iibi viderentur, il- 
li vicilient. Tumulum enim, fanumque, qux 
cauia pugnandi fuerat, tenuerunt. Pauci ex Bor- 
boniis, & Genuenfibus cecidere, in nis Marchio 
Fajeniis Trib. mil. de exercitu Galiico, qui ho- 
ftibus infiftens mortiferum vulnus accepit, ex eo- 
que poftiid.e interiit. Ipie fortniime pugnais vul- 
ncratur Cnoveienius. Francus autem Grimaldus 
in medios ardore pugnandi abreptus hoftes , ab 
iis capttis eft, unum pr&ftantiifimus Adolefcens, 
dumcaperetur, queitus, quod, cum in alienam 
veniret poteftacem v Patrias iuas infervire noa 
pouet . 

Operum magnitudo, & continens tot men- 
fium labor populi ftudium infirmare videbatur, 
erantque, qui propter non magnum in re mili- 
taritrfum non magnuin fepe periculum miferaren- 
tur> firmiorefque exiftimarent hoiks, quam re- 
vera eiient. Multa improbi fingebant, prudentes 
fufpicabantur, timidi credebant, ut his omnibus 
rebcrs magnus paulatim irrepere timor, & defpe- 
racio poite videretur. Icaque,nein medio rerum 
curfu impetus relideret animorum ; amficum ca- 
pita, arbanaeque plebis principes iti curiam extra 
ordinem cogere, eofque alloqai de Senatus ien- 
tentia Brignolius Dd\ conftituit. Cum frequen- 
tes convenitient, magnaque praterea affluxiflet 
multitudo, amittus toga purptrrea Dux, 6cfedens 
in iolio: Non negaverim, utquit, Genucnfes, me 
ntrro ad vos tanquam ad homines diutur- 
niiate beili dcfatigatOS , hortandi caula pro- 

cei- 



Ltber Terthis . 32,3 

cefliffe ; fed tanti ego facio frequentiam haric 
vtftram, qua in hunc locum rogati conveniftis, 
eam in vultu omnium, a.tque oculis eminere vi- 
deo patrix alacritatem defendendse , ut gratulatione 
mihi potius, quam hortatione utendum eii.e in- 
telligam. Quid enim eos hort.er, quos intueor, 
paratiiTimos? eft vero, quod vpatrise, qux cives 
genuit fortiifimos, eft quod vobis, qui patriam 
fervaftis pulcaerrimam , eft. denique mihi ipii qaod 
gratuler, cujus imperii nom.en. multo illuftrius 
perveniet ad pofteros veftrae commendajiione vir- 
tutis . Quanquam haud fcio , an h^sc. ipfa, gratu- 
latio fupervacanea frt, cujus eft ufus confeito 
bello refervandus, ne fortunse. beneficium prari- 
puiife videamur. Quae erunt igitur mtx partes? 
illud unum vos admonere, ut veftri fimiles fitis, 
idque efficiatis, ut extrema principiis confentiant. 
Nam quid minus conveniret , Genuenfes, quam, 
collocatx cum elfent in cervicibus noftris victri- 
ces Auftriacorum legiones, vos privato confilio 
(nec enim aliter fieri potuit) ejeftis .. illis, fufti- 
nuifle folos labantem fortunam Reipubli.cas «, Sc 
nunc autiore Senatu, confentientibus omnibus, 
adjuvantibus Regibus potentiffimis, animo defi- 
cere? an hoftem ut videamini timere, quem fu- 
gaftis? aut aliquid ab eo #qui fperare r qui ftare 
fibi non poffe videtur, nifi hac, everfa y & deleta 
civitate? qui non pecuniam, ut antea, fed jam 
iratus fanguinem veftrum concupifc.it ?• nulla ma- 
gnopere laceffitus injuria ad pa.qa.tos, ad deditos 
accedens nihil fceleris, nih.il' crudelitatis pneter- 
mifit: quid hic faciet dolore ardens amiife pra> 
dae, & grandi lsefus ignominia, quacumque raticj* 

X 2 ne 



^14 ® e Bello Italtco 

ne in Urbem hanc redire potuerit? fed, ut fpe- 
ro> & video, noa poterit. Eos habemus focios 
Reges, quos eadem nobiicum arctiffime caufa 
conjungit, eos Regum Legatos, eam Senatus 
conftantiam, eum omnium ordinum confenfum, 
ut vehementer iit hoiiibus de victoria deiperan- 
dum ; qui neque pauci Lantae U.rbis oppugnan- 
d& rnolem fuftinere queunt,& quo plures funt, 
piunbus rebus in nudo , atque aipero folo egere 
neceile eit. Non Britanni, una, aut altera in- 
tercepta navicula, commeatus , auxiliaque noftra 
impedire; non Subalpini, paucis commiifis co- 
hortibus, ad fummam belli multum proficere 
poffunt. Atque hos ipfos jam ad reipicienda cui- 
que domeftica maia beili per vos excitata fortu- 
na, & Borboniorum in Belgio, Italiaque vido- 
ri# convertent. Quid autem fine his Auftriaci 
poterunt omnium egentes rerum, Sc quotidianis 
deminuti prxliis? Tolerate, Genuenfes, pauco- 
rum dierurn moleftiam, & tantum hunc oppu- 
gnationis apparatum ad nihilum prope diem re- 
cidere videbitis. Noiite incerim aut ftulta aliqua 
fpe aperire ad occafionem locum hofti, auc va- 
no metu, animique imbeciUitate patriam omnem 
profternere , eorumque etiam auxiho , voois 
ttepidantibus , fpoliare, qui veftra ialutis cau- 
fa maris, atque hoftium periculum neglexerunt. 
Qug Hifpani, qa.e Galli milites pro vobis gef- 
ferint, atque gerant, ipfi videtis. Qtio locii Re- 
ges, quo inprimis Galhas Rcx (it animoin Rem- 
publicam, qua 6de, adeft, qui vobis oitendat 
nobiliiiimus Legatus Ipiius Bouflertius, regiae te- 
iiis voluatatis, & vdiras idem aeitunator virtu- 

tiSi 



Liber Tertius. 325 

tis. An patriam peregrini veftram ftudiofiu^ de^ 
fcndent, quam cives? an poenitet vos , quod, 
Repuslica recuperata, famam eftis apud omnes 
gentes, atque immortalem gioriam coniecuti? 

Quod fi , his omiifis , caufam belli fpe£tare, 
eamque judicare meliorem velimus, quam eciam 
Coeleftes adjuverint: quamam eiie poteft, Genu- 
enfes, caufa juftior beliandi , quam quae adver- 
fus teterrimos patrias oppugnatores civium armat 
mahus? aut quiinam illud iine Divino evenilfe 
confilio exiftimet, quo faciuro eft, ut exercita- 
tiflimi, paratiffimique hoftes vincerentur a vo- 
bis, qui prope eratis inermes, & nuiium certe 
rei militaris ufum habebatis? Superis igitur, ho- 
minibufque juvantibus, incumbite , Genuenfes, 
,£ n opcimam caufa.n, eamque nunc jneliore belli 
conditione retinete virtutem, quan a principio 
perdita fere fortuna praftitiftis. Qaalis erit ve- 
ftra in bello virtus, talis erit hujus Urbis , & 
totius nominis Genuenfis fors . En ego vefter Dax. 
pro patria, pro vobis, quos mihi cariifinos, at- 
que in liberorum loco habeo, non folum vigila- 
' re, adeife, providere, fed etiarn pugnare, & mo- 
ri paratus. Equidem me Ducis nomine Pacres 
appellarunt, ego patrirc militem dici volo; Sc, 
ii regius hic ornatus irnpedimento mihi eft , 
quominus vobifcum una in aciem prodeam , date 
gregaie faguium , quo turbge immixtus pralian- 
tium vitam meam hoftium telis objiciam. Nam 
neque grata eft dignicas, qux vicam fervat ia- 
columein ad intuendam patrise everfionem, ne- 
que acerba mors, quae naturae debita patriae do- 
natur, 

X 3 Qua 



3 z6 De Bello Italico 

Qua Ducis extrema oratione permotus po* 
pulus dicentem interpellat , & magnis clamori- 
bus cohortatur, ut (ibi confulat^ & vitam fuam 
ad Reipublica; utilitatem refervet 5 univerfique 
difcedentem ex concione l^tiffimo plaufu profe- 
quuntur, & fe ad otania belii pericuia paratiffi- 
mos eiie confirmant. Itaque, cum pro operum 
magnitudine , $L ftationum multitudine, tametfi 
duodeviginti ferme hominum millia quotidie ef- 
fent in armis, tamen parum videretur eife defen- 
forum, Senatufque confultum fa&um eifet , ut 
le&icarii -, fervique omnes puberes armarentur > 
non dominus fuit > qui famiiiam offerre ? non fer- 
vus , qui nomen dare recuiaret ; ipfafque vide- 
re erat primarias Foeminas, Senatorefque , non, 
/Ut antea, ftipatos grege famiiiarium , fed uno 
vix famulo comitatos in publicum prodire . Una 
omnium occupaverat animos patri^ cura , 8c 
qu# profperis temporibus pudori fuiilent, facie- 
bat calamitas Reipublic#, ut laudi ducerentur. 

Mittuntur Comes Lannionenfis, & Augu- 
ftinus Pinellius, quorum alter Gallis, alter Li- 
gtiribus, atque uterque, mortuo Canevario^ Scof- 
farse pr&fit. Hi arcem Turriliam vano ab hofti- 
bus metu dereliilam recipiunt* Arx contra Ma- 
fonia, prafidiumque per eos dies, adado cuni- 
culo, in poteftatem Auftriacorum venit; id quod 
in tanta militum paucitate Genuenfibus accidit 
perincommoile . 

At Sculcmburgius Subalpinorum auxiliis con- 
firmarus in Bifamnatem vailem erumpere , & 
quas pars Urbis ad orientem fpcftat , patetque 
maxime, atque iniirmior eft, hanc adoriri con- 

fli- 



Libcv Tertlus. 527 

ftituit. Id ne a principio ipedaverit, & adven- 
tum pr&ftolans Subalpinorum tandiu diftuierit , am 
akerius partis oppugnandx difficuitate admo- 
nitus (itum poftea Urbis accuratius perfpexerit y 
non fane conftat . Illud videtur certo eife ponen- 
dum , oppugnari Genuam facilius potuiife, (i ex- 
ercitum Auftriaci in Bifamnatem vallem ftatim 
adducere maluiffent, quam munitiffima Porciferas 
vallis loca carptim tentando prima belli tempora 
Borboniis, & Genuenfibus prodere. 

Pridie id. Jun. circumfpe&is diligentiflime 
Sculemburgius, & paratis, qu# ad eruptionem 
pertinent, juffis Subalpinis omnibus, & Auftria- 
corum cohortibus aiiquot ab altera Urbis par- 
te Genuenfium prafidia tentare, Geminorumque 
eodem tempore Fratrum montem fimulato im- 
petu invadere, ut ancipiti defenfionis cura di- 
ftrarti Genuenfes , Borboniique a prafentis pe- 
ricuii fuipicioneaverterentur. Ipfe, tripiici inftru- 
&a acie, tertia circiter vigiiia caftris egreflus, 
Feritoremque amnem, nulio repugnante, tranl- 
greifus, expedito exercitu ita no6iu iter fecit, 
ut fub lucis adventum ad Serram, quam vocant, 
Bavarorum perveniret, Ligures, qui ibi erant 
prafidio, paucos, & nec opinantes nihil nepo- 
tii fuit opprimere, atque in fugam dare. His 
fugatis, ad faucem Rattorum, qui peranguftus 
eft in illis montibus aditus, & defendi oppor- 
tune poterat , eadem celeritate contendit. Mili- 
taris difciplinas negleSa feveritas magnae fepe in 
bello calamitati eft , bc tum fuit * Nam Helve- 
tiorum manus de Hifpanienfi exercitu, cui lo- 
cus is ad defendendum obvenerat, cum fine au- 

X 4 ci- 



328 De Bello Itallco 

cibus, qui inamoense folitudinis taedio longiuS 
perno&abant , remiffius ageret vigilias 5 & omnia 
magis, quam hoftes, expe&aret, repentino eo- 
rum adventu exterrita , perturbataque loco ex- 
ceflit, Qito Auftriaci potiti, fummumque na£U 
jugum reje&os ex loco fuperiore urgent Helve- 
tios ^ atque hi, cum omnibus rebus premeren- 
tur^ segreque refifterent, initium fugae faciebant. 
At Taubenius Hifpanorum Prafe6lus, qui ad 
Urbem erat, ea re nunciata, curfu incitato, Cor- 
dubenfis legionis manipulum fecum adducens eo 
flatim advoiarat, atque hoftes comprimere, fuofque 
precibus, cohortationibufque firmare conabatur, 
nt fe ex fuga, Sc timore coiligerent. Qui cum 
nihilofecius fugere perfeverarent, ille, ut videret, 
fi poffet exempio retinere, quos verbis non po- 
lerat, diftrifto gladio pracurrit ante omnes, 
gravique aflfeitus vulnere , cum fe luftinere 
non poffet, inter militum manus e prxlio abla- 
tus eft, duodecimumque poft diem praftantiffi- 
uius dux omnium lu&u., & defidurio interiit. 
Fit protinus, vulnerato Taubenio , eflfufa Hel- 
vetiorum, atque Hifpanorum fuga. Jam Subal- 
pini, reliquique Auftriaci, ita uti inter eos con- 
venerat, fubito inftruftis copiis provolaverant y 
unoque tempore , & Arenarii munitiones, Sc 
Geminorum-Fratrum montcm tentaverant . Fa- 
cile Genuenfes defendunt; celeriterque animad- 
verfum cft , maximas Auftriacorum vires alio 
fpedare, negue id ab iis, nili diftinendorum 
hoftium caula, tentatum e:fe. Prirna luce, pul- 
Jis Helvetris, monteque occupato Rattorum, o- 
mnia fexc faperiora loca, nnde eft propinquus 

in 



Liber Tertlm. 329 

in Bifamnatem vailem, Urbemque Genuam de- 
foe&us, multitudine Auftriacorum completa con- 
fpiciuntur. Nam dextrum eorum cornu ad lu- 
cum uique fodalium Camaldulenlium, montem- 
que Quetium pervaferat , Mariaeque Montanas 
fano imminebat ; finiftrum autem in vallem Stur- 
lam, omnibus circa jugis occupatis, atque ad 
mare pervenerat ; tantumque ab ea parte ter- 
roris intulerat, ut Nazarianse munitionis, quas 
ad Albarenfis tumuli radices conftituta eft, tor- 
menta Borbonii, defperata defenfione, abjicerent 
in mare, ne in poteftatem Auftriacorum veni- 
rent. Tota interim Urbe fama percrebefcit ? non 
longe hoftes abeffe. Tacita primo, & triftiffi- 
ma admiratio; deinde conclamatur ad arma. 
Habetur Senatus. Complentur moenia. Confu- 
litur. Trepidatur. Genuenfes ufus ignari mili- 
taris ad Borbonios ora convertunt ; quid ab e- 
is geratur , expe£tant. Borbonii neque fatis pe- 
riti locorum, & veteranorum paucitati diffidentes 
animo magis, quam confilio valent. Bouflerti- 
us ad portam progreffus Romanam de Urbis 
defenfione vehementiffime laborat. Auftriaci in- 
terea longius procedebant , & Marise Mon- 
tanas fanum jam occupaturi videbantur . Tum 
Marchio Ledenfis, qui fano praerat, cum fe 
nulla fatis munitione tutum adverfus hoftes ar- 
bitraretur, prsefertim quos recenti fucceffu ef- 
ferri videret, Bouflertium crebriores per nuncios 
facit certiorem, quid faciendum exiftimet, & 
fe, cum loco diffidat, receptum parare demon- 
ftrat. Ac primo Bouflertius confilium ejus pro- 
bat 3 poftea monitus a Sicrio caftrorum Prafe- 

ao 



§30 De Bello Italtco 

&o de exercitu Genuenfi, qui eo forte advene- 
rat, ne amplam, reli&o fano, oppugnandas Ur- 
bis occafionem hoftibus praberet, locum pugna- 
ciffime defendi jubet, &, cum fe jam Ledenfis 
recipere coepitiet , fu nmittit ei Roccsepinium ai- 
finem fuum, firenuum ducem, & paratum, qui 
aliis raptim additis munitionibus , allatifque tor- 
mentis, affiduo ja;iu telorum confiftendi hofti- 
bus facultatem non dabat. Non tamen dtthium 
fait, quin, fi, dum Ledenfis trepidat ? Boufler- 
tius confultat, confeftim Auftriaci irrupiilent, lo- 
cus eifet amiilus , qui ad defenfionem Urbis ma- 
ximse erat opportunitatis. 

Ita parvas res magnum in utramque partem 
momentum habuerunt . Nam & negligentia 
Helvetiorum aditum prope ad Urbem hoftibus 
dedit, & fortuitus Sicrii adventus falutem Ge- 
nuenfibus attulit: eoque die non tam virtus fuit 
Auftriacorum laudanda, qux viarum, locorum- 
que difficultates fupervadere aggreifa celerrime 
fuperavit, quam Genueniium vifa eft admiranda 
fortuna, qvx quadam fua magis vi , quam de- 
feniorum induftria celeritatem hoftium , vi&o- 
riamque retardavit . Sculemburgius enim five rem 
nimis iacilem, five nimis difficilem arbitratus, 
atque in facilitate iniidias, in difficultate laborem 
ex tanta militum defatigatione veritus vacuum 
Ledenfis receptu Marias Montana: fanum occu- 
pare neglexit (id quod erat ei omnibus modis 
conandum) deterritufque etiam, quominus pro- 
pius Urbi luccederet, munitionibus iis, quas in 
Allurenli fuburbano fuperioribus diebus Genuen- 
fa milituerant, in vaile Sturla fubllitit, na£tu£ 

que 



Liber Tcrttus. 331 

que defertam quamdam fecundum mare Tur- 
rim^ eam duobus impofitis tormentis communiit, 
coque ab Sexto^ qu& ad oppugnationem Urbis 
pertinebant, comportari imperavit: unoque tem- 
pore , & adve&is majoribus tormentis oppugnare 
Genuam ab ea parte, & ar&ius obfidere confti- 
tuit, navicuiis, quae magno erant Genuenfibus 
ufui ad commeatus fubvehendos, duplici pericu- 
lo perterrefattis ; cum, fi litus legerent, vexaren- 
turabTurri, fi altum tenerent, deprehenderentur 
a Britannis; percrebueratque rumor extremam ei- 
fe in Urbe famem , grandique macie torridum 
populum fordidiifimis rebus tolerari; ut Civita- 
tem ad voluntariam etiam deditionem inopia co- 
gi poife Britannis perfuadere Sculemburgius vel- 
let. Sed Britannic# claflis Praefe&us navarchum 
in fcapha Genuam cum caduceo miferat , qui per 
caufam reddendae publice literae ftatum Civitatis 
diligentius fpecularetur ; atque is in Urbem in- 
tromiffus, opiparaque a Bouflertio menfa acce- 
ptus, dum ad Praetorium deducitur, reducitur- 
que ad fcapham, cibariorum copiam in viis ex- 
politam, quam etiam de induftria Genuenfes ad- 
auxerant , populique alacritatem confpicatus , 
quaecumque viderat, Pr#fe$o renunciavit. Sena- 
tus etfi intelligeret , cujus rei cauia miifus navar- 
chus effet, qui nihil gravioris negotii attulerat, 
tamen non inutile judicavit ad deterrendos ho- 
ftes, videre ipfofmet, quam parata eifent omnia 
ad Urbis defenfionem . 

Refpiraverant interim Genuenfes , & Au- 
ftriacos, qui prater opinionem non vicerant, 
pro vi&is habebant. Diem no&emque in ope- 

ri- 



332. De Bello Italtco 

ribus , in muris verfabantur . Hifpani , Galli- 
que prafto erant milites, ducefque. Aderat o- 
mnibus hortator Bouflertius 5 nuilumque fibi 
ad quietem temous relinquebat . Sacerdotes ipfi y 
quibus poftea ex S. C. grati# a£tae funt, otfe- 
rebant fe, armatique vigilias , atque excubias 
agebant. Ducebantur foife, extruebantur agge- 
res: Mari& inprimis Montan^ fanum , atque 
Albarenfe fuburbanum propter loci opportunita- 
tem, continuatis operibus, muniebantur. Lori- 
cis adjectis, raunimentifque foifarum perfectis, 
moenia, quas circa Bifamnatem vergunt vailem, 
ab hoftium incurfu defendebantur . Tentabant 
pmerea, quo poffent pa&o & Auftriacos in 
iuis divexare munitionibus, & Britannos fub- 
movere, ne tormenta ad Sturlam libere expo- 
nerent. Pontonem enim, quod genus eft na- 
vis grave, & latum, eoque in portu ad ma- 
teriem, faxaque convehenda uti lolent , duo- 
bus tormentis , duobufque item mortariis in- 
flruftum, laneifque obteitum culcitris ad de- 
fendendos milites ab idu telorum , multis ad- 
du£turn funibus, icaphiique, cum duabus pnu- 
fidio triremibus, contra Sturlam collocaverant, 
olliique repente incendiariis, continentique te- 
lorum jactu fVuftriacorum munitiones, ^c Bri- 
tannicas naves infeftas habere cceperant . Sed , 
coorta tempeftate, & Genuenfes m portum fe 
recipere, cK: Britanni in altum vela dare coa- 
6ti funt. Crebra etiam terra , dum Auflriaci 
irrumpcre, Genuenfes , »Borboniique repugnare 
conantur^ przlia fiebant. Comes Lannionenfls , 
& Au^uitinu!> Pinellius, ne , pro^reiirs ad ma» 

re 



Liber Tertius. 333 

re Auftriacis, ip i intercluderentur , Scoftaratn 
reliqueraat , pr&fidioque arei Furrilias paacis 
militibus, Liguribufque reli&is, ad Reccum ie- 
fe, Margaropolimque receperant. 

At Paris Pmellius Auguftini Fr. Eques 
Jerofolymitanus monte Fafcenii depeilere Au- 
ftriacos aggreditur. Tenebatur ab iis mons duo- 
bus facis firmis prafidiis, &, quod non longe 
eorum aberant caftra, facile erat iifdem, quod- 
cumque fubmittere militum . Erant cum Pi- 
nellio Ligures numero cl. Rei aliquis difficul- 
tatem , periculique magniruimeu oftenderat ; 
fed Pinellius , quia , retiita Mwliu * a ^ pri- 
mum laborantis patriae nuncium Genu^m ve- 
nerat, magnum aliquod pro Republica efficere 
properabat, incitabaturque glori^ cupiditate, & 
natura quadam ferocia, inconfultaque rei bene 
gerendse, fiducia. Neque ejus cupiditati ■ Ligu- 
rum ftudia defunt, & audaciam a principio ior- 
tuna prolequitur. Nam primum hoftium praefi- 
dium, circiter quadraginta interieclis, expugnat. 
Hac re animadverfa , ii. millia expeditorum 
militum fubfidio fuis Auftriaci mittunt fufpica- 
ti, paucis praemiffis, multo majorem aftbre Li- 
gurum manum. Ne h&c quidem res ab fpe 5 
impetuque Pinellium moratur , temereque pro- 
greiius pralium cum tanta hoftium multitudi- 
ne committere, locumque adoriri praemunitum 
non dubitat. Neque vario certamine pugnatum 
eft, cum Auitriacorum numero deterriti Ligu- 
res praecipitem fubito incertis itineribus, per fil- 
vas, ik montes fugam arripuiiient . itium ja- 
cuio Pinellium, & prolabentem #gre humeris 

im- 



534 Dc Bello Italico 

unpofitum Ligur e pralio quidam auferre co- 
natur. Vulneratus Ligur vulaeratum relinquere 
Pinelliumcogitur, cujus ftatim Auftriaciconclaman- 
tes vicloriam caput praecidunt. Depolcenti ta- 
men Fratri corpus ad fepulturam conceditur : 
cumque funeris caufa relatum Genuam eflet ad 
exequias cohoneftandas frequentiffima convenit 
civitas , graviterque doluit, tantam fortitudi- 
nis indolem abreptam xtatis , & glorix xftu 
quodam tam cito defeciffe. 

Dum hax ad Genuam geruntur , Bellin- 
fulanus, educto ex hibernis exercitu , fratrem 
fuum Equitem Jerofolymitanum , virum & con- 
iilii magni , & virtutis , receptis Lerina , PLv 
nafiaque infulis, cum cohortibus xv* , equiti- 
bufque nonnullis Ocelum verius in eas partes, 
qux Barcinonetam vallem attingunt , proficifci 
jubet; ipfe, exploratis hoftium rationibus, aliud 
capit initium belli. Minenfis, Sc Bellinfulanus y 
conjundiis, tranfduetifque flumen Varum copiis, 
eadem celeritate, qua fuerant reliila, Nic#am, 
Montem-Albanum, Villamque Francam oppida 
recipiunt, atque ad Albintemelium perveniuitt, 
arcemque oppugnare inftituunt , eodemque tem- 
pore Pignattellium pramittunt, qui cum primo 
agmine Remopolim progreiius,quam poilit latillime 
oltentdtionis caufa pervagetur . Leutronius, qui 
jiiffu Regis Sardinias eis locis pr.verat, fimul ac 
QTe Borbonios cum ihgentl armuoru.ri mul- 
titudine nunciatum eft, quorum Adventum, \i- 
refque fama , tlt fit, multis auxcrai parribus, 
primo ad montes fe convertit, qui Onelienlem 
rraclumungum, approperatifque munitionibus ir- 

rum- 



Liber Tertius. 335 

rumpentes demorari Borbonios ccepit. Sed poftea^ 
deditione ipfius arcis Albintemelii cognita, qu# 
per eos dies fa&a fuerat, cum ne montibus qui- 
dem, & munitionibus latis confideret , atque eum 
omnia deeiie viderentur., miflis confeftim ad Scu- 
lemburgium,Rocca:fiumque nunciis, quantoipfe in 
difcrimine verfetur, oftendit; nec ie hoftium im- 
petum fine eorum auxilio fuftinere poile perfcri- 
bit. Illi eodem pericuio, iifdem permoti rumo- 
ribus, quas inftituerat , disjedtis munitionibus y 
impofitiique in Britannicas naves tormentis, rece- 
pt#m parabant. Qax dum adminiftrant, red- 
duntur iis interim a Rege Sardini# litera ,, qui- 
bus oppugnationem Genuae, omifiis omnibus^ 
quam maturime perfici jubebat, eamque, audi- 
ta Sculcmburgii in Biiamnatem vallem eruptio- 
ne, ad exitum fpedare arbitrabatur . Itaque rur- 
fus exponunt Britanni tormenta, rurfus apparan- 
tur aggeres, iterumque oppugnatio fervet , & 
lumma utrinque vi certatur. Poftea vero quam 
Belimiuiani Fratris copias ex altera parte ad 
alpes augeri, ex altera Bellinfulanum ipfum, & 
Minenfem, capta arce Albintemelii, fecundum 
mare ad liberandam Genuam accelerare, nec tan- 
tis rebus geftis, ullo adhuc Genu# moenia telo 
attingi potuiife cognovit Sardiniae Rex, fimul 
a Prsefedo Britannicse claffis certior facius eft, 
nihil eife in obfidione fpei adverfus Genuenfes, 
qui omnibus rebus abundabant, rei moram ti- 
mens, & defperans exitum, commutato repen- 
te confilio, fuas e Liguria copias revocat, de- 
bitaque ex foedere Auftriacorum auxilia a Scu- 
lemburgio repofcit. Namque admodum vereba- 

tur, 



3^6 De Bello Italla* 

tur, ne, copiis diiiipatis, atque interclufis fuis, 
ab hcftibus circumfifteretur, neu, dum alienis 
inhiabat, fua ipie amitteret. 

Abftraiiebatur aegre ab oppugnanda Genua 
Seuiembargius, certamque iibi enpi e manibus 
vidoriam querebatur, & funt etiam plerique, 
qui exiftiment, futurum fuiife, ut Genua ex- 
pugneretur, fi perieverare in oppugnatione Scu- 
leaiburgio licuiifet. Sed R.occ£tius, acceptis ab 
Rege luo mandatis, difcedere cum Subalpinis 
properabat, jamque anchoras molin Britanni vi- 
debantur, quorum auclontate neceiiario Auftria- 
ci movebantur. Itaque, concilio advocato, cum 
difcedere conftituiifent, Rocc#(ius fuarum partem 
Leutronio copiarum auxilio miiit, partem ipfe 
in Subaipinos duxit: Britanni, contradi claffe, 
tormenas, impedimentifque exercitus, Sc nonnul- 
lis Auftriacorum, qua> ad Regem Sardmix bre- 
viore itinere mari adducerentur, cohortibus in 
naves impolitis, e confpectu Genuenfium Savo- 
nem , Vadumque Sabatium conceiferunt . Sculem- 
burgius, reliquis cum expedita manu pramiflis 
impedimentis, relida Sturla, atque aliquot ad 
Turracian, in- Porciferaque deinde valle mora- 
tus dies, & Ligufticas, non infecutis Genuenfi- 
bus, quietiiiime tranfgrelfus fauces, in Galliam 
Ciialpinam rediit. Quo cum veniilet, exercitu.n 
atque imperium Brounio tradidit, ipie in Ger- 
maniam profcdus eft. 

Genuenfes, recuperata patria, reliqua fere 
omnia amiferant m.iximis aftedi detrimentis, 
arque internccini bclli lumoubus exhaufti, cu- 
jus belli tetra extabant veuigia, proftratx vil- 

la- 



Liber Tentus. 337 

larum fores, deurta tecia, Sc nihil fan&i, anje- 
nive circa Urbem mtpgrum a dfcade, Sc vaftita- 
te relidum. Neque vero in difceifu hoftium gau- 
dere ex animo poterant, quod & fortunas ever- 
fas fuis intuebantur, & perculerat eos graviifi- 
me Bouflertii mors, qui eoden illo die, quo 
difceiferanc hoftes^ puftularum morbo confu.m- 
ptus interiit. Cujus cognita morte, tantus Ci- 
vitatem moeror oppreffit, ut, fi capta ab hofti- 
bus Urbs fuiifet, non minor futurus videretur: 
adeo ex unius hominis interitu deferta omnia , 
horrida, & ingenti cjua.fi muta dolore erant. 
Senatus Regii Legati au&orkatenv, Populus no- 
biliiiimi Viri liberaiitatem, amorem uterque er- 
ga Rempublicam, fidemque magnam delidera- 
bat, mcerebatque vehementiifime. Ibi tum Cho- 
velenius tanto Q.vitatis iutlu permotus in cu- 
riam ultro venit, Senatumque moerentem mul- 
ta Regis fui nomine amantiffime pollicitus re- 
creavit, hortatufque eft, ne caderent animis^ 
neu, Galiias Rege fuperftite, quicquam cujuf- 
quam cafu de Reipublicx praiidio* detradum 
arbitrarentur : maximum fe quoque dolorem coe- 
pifle ex interitu talis vel ducis, vel amici; ta- 
men, privato compreifo lu5tu, non potuiiie noa 
accedere ad eos confolandi gratia, quorum & 
amicitiam a Rege fuo plurimi fieri,& virtutem. 
seftimare intelligeret ; e cujus virtutis, regi&que 
benevolentiae magnitudine, &■ vi peterent ipfl 
eam conioiationem , quam nerno alius adhibere 
majorem poiiet, quaeque forti, & conftanti Se- 
natu digna effet, fufceptumque ex unius mor- 
talis obitu moerorem liberata? patrix gioria , Re« 

Y gif- 



338 De Bello Italico 

gifque maximi, atque opti.ni amicitia mitiga- 
reat. Confirmato Senaru, Concilium habetut 
Majus^ in quo cum ex S. "C. verba Dux fecif- 
fet, ut mortuo Bouflertio honos haberetur, de 
ea re ita Patres cenfuerunt: Cum Dux Bou- 
flemus difficiilimis temporibus mhfus a Rege 
Gailias ad Rempublicam Legatus fuerit , in ea- 
que legatione virtute, imperio, liberalitate , ma- 
ximo ufui Reipublicae fuerit, cum talis Vir in 
eadem iegarione mortem obierit, Patribus place- 
re, Ducis Bouflertii, liberos, pofterofque hono- 
ris ergo Cives eife nobiies Genuenfes; itemque 
iis (quod hoioris genus ante id tempus ne.nini 
tributum erat) Bouflertiae gentis inligni Reipu- 
blicae infigne apponere licere. Ipii Duci Bou- 
flertio Senatus monumentum decreverat in.ir.no- 
reum cum infcriptione praclara, qu# virtuterrt 
illius, & gratum ampliifimi ordinis animu n de- 
clararet. Liberatx Genu^e nunciun, qui fociis, 
amicifque Regibus apportarent, Marcellus Dura- 
tius mcaftra Regis Gallise apud Belgas ? Hiero- 
nymus Balbus in Hifpaniam ex S. C. mittuntur, 
Laurentioque Imperiaii, qui Neapolierat, man- 
datum eft, ut eam rem Carolo Regi renuncia- 
rct, per eofdemqfle Legatos gratig Regibus a&ae 
funt , quod ia nruximo difcnmine Rempublicam 
adjuviilent . 

Intcrim in locum Taubcnii fubftitutus a 
Minenfi Augaftinus Ahumada cftftrorum Pr»fe- 
&us,& miifus a Bellinfulano, qui, mortuo Bou- 
flerciO) toti exercitui pra&eflfet Marchio Biifienlis 
Gallici equitatus Pnefectus Genuam perventrant • 
At Beiliruulanus , & Minenlis, cognito Auftria- 

co- 



Lifer Tertius . 339 

corum ab Urhe Genua difcedu, de reliquo bel- 
lo confultabant ; magnaque inter eos extitit con- 
troverfia. Nam Minenfis pergendurn porro, &:, 
dum hoftes trepidarent 5 arcem eile expugnandam 
Savoneniem arbitrabatur, quod, ea expugnata, 
& confirmatis Genueniibus, facile omnia patere 
confideret , neque alia ratione in Ciialpinam Gal- 
liam bellum transferendum crederet, atque antea, 
a Philippo Ferdinandi Regis Fr. translatum fue- 
rat. Contra ea Bellinfulanus, & illius expeditio- 
nis infelicem deteftabatur exitum, & per Cot- 
tias Alpes multo faciiiore in Taurinos itinere 
perveniri poflfe cenfebat ; habere fe ab explorato- 
ribus compertum ajebat, eam partem negligen- 
tius ab hofte fervari, quod nimium natura loci 
confideret: itaque audendum potius, quqd negle- 
ftum ab hofte facilem habeat vi$;oriam y quam 
quod praevifum difficultatem augeat vincendi : re- 
fraitis autem Alpium clauftris, eo Regetti Sar- 
dini# neceilario defcenfurum, ut pacem ultro 
petat, eoque pacato^ quod reliquum Auftriacis 
in Italia prafidium? quam fpern? Haec propa,- 
lam dicebat : illa tacita fuberat cura, ut Equiti 
Beilinfulano Fratri, cujus ea res imperio, permit- 
tebatur, occafio daretur fortis alicujus, 8c memo- 
rabilis facinoris., dignufque propterea Gallicse mi- 
litiaf: Magifterio haberetur apud Regem: Fratrem 
Bellinjulanus amabat unice, ejufque in rnaximis 
rebus confilio, acque auftoritate iemper utebatur, 
& Magifterii a Fratre honorem fumme fciebat 
expeti. His de c^ufis cum (\xx Bellinfulanus fen- 
tenti& iniifteret, neque a fua Hifpanus Minenfis 
removeri poifet, ad luum quifque Regen\ejus ne-v 



34^ De Bello Italico 

goni arbitrium rejecit. Quid Reges refponderint, 
rion fane conitat: in fuo utprquecerte imperator 
coniiiio perfeveravit, & quadam fatali ducum 
diileniione eo quoque anno fartum eft.> ut res ja- 
cerent Borboniorum , & Galii etiam cladem acci- 
perent iniignem. Nan Bellinfulanus, arce per- 
munita Albintemelii, in Nicseenfem agrum redu- 
xerat exercitum, ut eas copias dtftmeret, quas in 
Salutiis Sardiniae Rex habibat, magnaque mte- 
rim Equiti Fratri auxilia fubmiferat. Quibus il- 
le fretus, alpibus fuperacis Cottiis, ad munitio- 
nes, quas in Mfietehfi coile Subalpini fecerant, 
converfo repente agmine, profe^lus eft. Erant, 
indudis auxiliis Auftnacorum, quae pridie vene- 
rant, frequentiores hoftesin muriitionibus, omni- 
aque ad repugnandu n paraverant. Ditfieillimus 
erat, & munitiifi mus natura, manuque focus . 
Exploraca hec ea iem Equiti BdlinfuLano erant, 
fed tantam habetnt luirum rerum fiduciam,ea- 
que eiferebatur cupiditate vincendi, ut nihil vir- 
tuti iux arduum, nihil difficile exiftimarec. Ita- 
quein locum progredi iniquum non dubitat, com- 
miifoque praslio, in hoftium munitiones irrum- 
pere conatur, Gallique milites, quorum in primo 
impetu ferocitatis opinio elt (iagularis, audacif- 
fime faccedunt. Sed nullus virtuti locus rclin- 
quebatur in tanta loci imquitate, Sc cum undi- 
que ex fuperiorc loco telis, jaculifque obrueren- 
tur , acervatim cadebant milites, ducefque* foe- 
diiiimaque fiebat caedes. Ibi Eques Belliniuianus, 
cum neque pugnantes hortando fuftinere, neque 
fu ;ientes carcigando revocare poilet, lignifero cui- 
dam iiyio dctrado, in primam aciem proccffit, 

fu- 



Liber Tertius. 341 

fuperatoque aggere, in ipfa hoftium munuione 
fumma iignum defixit, videbaturque incredibili 
audacia pralium reitituturus, nifi fortiifime pu- 
gnans interfe&us eiiet gloriofa magis morte oc~ 
cumbenG, quam, qu# prudentem deceret ducem. 
Sic magna Gallorum parte interfe&a, reliquis 
fugatis , atrociflimam nox pugnam diremit . 
Tanto Dux Bellinfulanus publico , privato- 
que lu&u perculius tum demum Mineniis lmpe- 
ratoris Hifpani accedebat fententiae, ut Savonem 
verfus exercitus adducerentur. At Minenfis, quod 
primum, repugnante Bellinfulano, vehementer fua- 
ferat: poft, concedente, perficere noluit amiifam 
querens occafionem ; ut eife contentionis, quam 
vittorias cupidior videretur . Itaque non jam un 
aliquid acquirerent 5 praiioque hoftes lacefferent, 
fed ut repugnarent , &, locis munitis opportunis y 
Nic#enfem inprimis agrum tenere poflent, Bor- 
bonii cogitabant. 

At Regi Sardinise multa de bello cogitan- 
ti , cognitis his rebus , fubiit animum impetus in 
Galliam iterum Narbonenfem invadendi . Itaque 
fuis, Auftriacorumque copiis contrafiis, & confi- 
lio cum Brounio communicato, qui Mediolano 
profedus Auguftam per eos dies Taurinorum ve- 
nerat, Auftriacos Brigantium verfus eruptionem 
facere jubet , ipfe per Sturam vallem eodem erum- 
pere conatur non ipe quidem^ quaa vana toties 
fuerat , Gailise obtinendae Narbonenfis, fed con- 
Jilio avertendi Bellinfulani ab agro Nic^enii^ 
quem agrum Borboniorum pr^efidio nudatum Leu- 
tronius occuparet. Sed coniilium quoque ejufmo- 
di fruftra Auftriacis^ Regique Sardinia^ fuit, qui 5 

Y 3 lc- 



34^ De Bello Italtco 

levibus aliquot faflis praliis, reje&i, vexatique 
in Subalpinos, Galliamque Cifalpinam redierunt : 
& Bellinfulanus Aufiriacorum conVminatione adeo 
permotus non eft, ut cohortibus xx. deduciis e 
Gallia Narbonenfi, quam fatis Toci "natura, ap- 
propinquanique prsegelidus in Alpibus deiendebat 
autumnus, fuum in Italia exercitum augeret, 
Leutronioque depulfo 5 qui arcem Albintemelii cir- 
cumvallaverat, xommeatum in arcem importavit. 
Quo fafto, dedu£tis paulo maturius, quam tem- 
pus anni pcfiulabat, in Galliam Tsiarbbnenieni 
in hiberna exercitibus , & cohortibus x*x* pr&- 
iidio Nicaeae, Vilkque Francse feli&is, Bellin^u- 
lanus Lutetiam , Minenfis Matritum revertitur, 
& Philippus Ferdinandi Regis Ff. Civaronem , 
Dux Mutinenfium Venetias profedus eft ; mut 
tufque de pace ferrno eife ccepit, quam Britanni, 
Gallique potiflimum , colloquio primum Brecar, 
deinde Aquifgrani habito, conciliare ftudebant. 

•At 'Genuae Marchio Biflienfis, cum Urbem 
ex diuturna obfidione multarum rerum necefle 
eflet inopia laborare, partisex hoiticopraidis, e:am 
recreare , & militum etiam, Ligurumque animos 
belii pramiis confirmare conflituit . Itaque fatis 
exploratis rebus,cum magna Liguium, & Legio- 
nariorum manu Chovelenium , Belloefiumque bi- 
partito in cxpeditionem mifit . Chovelenius in 
Montemferratum, tranigreiius Apenninum , Bel- 
loeiius ex Apuanis montibus delcendens in Par- 
meniem agrum irrumperet 5 uterque pnvdas age- 
ret , &, (i ouid loci , cSc temporis opportunitate 
profitere poflet, ne omitteret, inipeta-um efl. Na- 
daftium interim, qui tircaGavium, Odaviumque 

el- 



Liber Tcrtius. 343 

efle confueverat, & progredientem demorari Cho- 

veleniutn poterat, Montecunius de exercitu Gal- 

lico Trib. mil. diftineret. Montecunius modo.pro- 

currens, modo recedens Nadaftium iemper, itaque 

habuit occupatum , ut averterec hominem ab in- 

ferenda rebus mora, quae gerebantur . At primo 

Belloefium Biflienfis, poft Montelium , qui Bei- 

loefio fucceflerat, efluiepraedantium negiigentia ab 

inccepto retraxit. Tanta autem locorum ignoran- 

tia peccatum eft, ut maxima militum pars divifa, 

interciufaque in poteftatem agreftium veniret, qui 

vim , armis arreptis, prohibere cceperant, Cho- 

velenium, cum primo impetu Saxellum, qui lo- 

cus abeft a Vultureoppido xx. milliapaiiuum, ca- 

ptis prasfidiariis nonnullis, reliquis in fugam con- 

je&is, occupaflet , & fatis opima abaita prada , 

longiusprogrederetur, ejufmodi repente adortaefunt 

tempeftates, ut apud timidum vulgus prodigii 

loco haberentur. Nam piures de coelo tadti ho- 

mines, evulfe radicitus arbores, decufla te&a di- 

cebantur , & continuatione imbrium adeo flumi- 

na creverant, ut omnino tranfiri non poiient . 

Itaque intermiflb itinere, infe&aque re, Chove- 

lenius quoque Genuam fefe recipere coadus eft. 

Quae cum effent a&a, Genuam venit Dux 

Ricelienfis Gallici exercitus in Beigio Legatus, ma- 

gnamque fui expeftationem concitavit tanta Vir 

nobilitate, atque apud Regem gratia. Honorifi- 

centiffime exceptus Senatum ftatim adiit, itaque 

eum eft allocutus, ut inteiligerent Genuenfes, inco- 

lumitatem eorum Galliae Regi magnae curs efle, 

fefeque ipfe diceret, eandem erga eos fidem, dili- 

gentiamque laboraturum, ut praeftaret, quam Bou- 

Y" 4 fler- 



344 & e Bello Italko 

flertius praftitifiet, cui fuccedebat , & quem trifte 
fui apud illos defiderium reliquiiie cognoverat. Dux 
cum refponderet , Galiise Regi maximas, uti par 
erat , deinde etiam Legato gratias egit , quod per- 
magnum fibi, Senatuique, & periionorificum vi- 
debatur, potentiiiimo Regi tantae curae eife ialutem 
Reipublica^ , ut Legatum ad eam mitteret clariffi- 
mum hominem, & quemfibi chariilimum haberet. 
Quibus rebus confettis , ad belli cogitationem fefe 
Ricelienfis recepit , eaque maxime ioca, unde in 
jBifamnatem vallem Auftriaci irruperant, recen- 
ti cafu admonkus diligentiiiime muniri jufiit. 

Campus, quem Frigidum vocant, vicus eft, 
qui a Monteferrato venientibus in finibus occurrit 
Reipublicaj Genuenfis. Campenfes ,'cum fe prse- 
dx Auftriacorum comites eiie mallent, quam fo- 
cios Genuenfium in rebus adverfis, magno erant 
hoftibus ufui ad expioranda itinera, pradamque 
tollendam. Hoc prius hoitibus prafidium, quaro 
quicquam tentaret , detrahere Ricelienfis confti- 
tuit. Sea hunc ii locum egregie muniverant, dua- 
bufque cohortibus tenebant , adeo ut, & natura 
montium, quibus undique continebatur, & opere, 
deienforumque copia firmifiimus haberetur, At Ri- 
celienfis exploratoribus , perfugilque credens, qui 
aliter renuhciabant, in ipem venerat potiundi lo- 
ci. Itaque fub adventum ftatim fuum mittit eo 
Hifpanorurn, Gallorumque millia vii. [pfe ad Mar- 
caroli ( ita enim vocantl mapalia progreiius Nlada- 
iiium tenebat, quin fubudio fuis irct. Sed cumpri- 
mum ejus agmen concifum , rcje&umque ab Au- 
ftriacis efl Nadaftius, majonbus ex Cifal- 

pma Gallia coa&is copiis, non minimum terrorem 

in- 



Ltber Tertius . 34$ 

Inferret, fimul perfpe&a melius ex propinquo loca 
ardua maxime viderentur, nullumque fere tormen- 
tis ad oppugnationem neceifariis aditum darent, 
tum autem tempus anni fubeliet nimis in monti- 
bus horridum, atque afperum, non tanti eiie du- 
xit Ricelieniis vicum lllum obtinere , ut in ipfo 
imperii fui initio magnum aliquod detrimentum 
propter iniquitatem loci > temporifque exercitus 
acciperet • Itaque Campi Frigidi oppugnatione di- 
miila, Genuam revertitur . 

Per idem ferme tempus gravifilmo Genuen- 
fibus bello intentis nunciatum eft, rates quaidam 
Ligufticas captas a Britannis eiiead Viaregiurn, qui 
locus Lucenfium eft, egregiufque ad tenendas an- 
choras habetur. Rates, cum Britannorum aphra- 
&os infequentes fugerent, partim in Viaregii fefe 
ftationem contulerunt, atque ad Turrim, quse ibi 
eft, refugerunt, partim curfu fuo longius deceffe- 
re,quam ut protegi a Turri poifent. Navicutarii. 
autem Ligures ii, qui longius a Turri curfum te- 
nuerant , in terram cum armis egreffi , tarnetfi 
pauci effent, tamen Britannos arcebant jaculis, 
ratefque^-ttitabantur, quas fluftuantes in ialo re- 
liquerant. Britanni, cum ipfi quoque in terram 
exiffent ardore provedi pugnandi 5 repulfis navi- 
culariis , duobufque defideratis claffiariis, remulco 
rates abduxerunt . Illi interim, quos primo ad 
Turrim refugiffe diximus, fubfidio iiiis, quod na- 
tura fert, ire parabant. At prohibuit, qui ad cu- 
ftodiam Turris Lucenfium nomine praerat. Nefas 
enim effe duxit fub oculis fuis erumpere Ligures 
ad alienam perniciem^ neque e Republica fua effe 
judicavit caufam offenfionis Britannis dari, qui 

po- 



34^ De Bello Italico 

potentiores erant, benigneque cum ea agere dice- 
bantur. At Naviculari, ejufmodi prudentia* ra- 
tiones, qui non fatis intelligerent, & defenflonis 
fe jure fpoliatos quererentur, palam, adeoque gra- 
viterque Lucenfes accufarunt, ut hominum que- 
relas non negligendas videri Senatus Genueniis 
cenferet. Lucenfes cum GenuenTium immutatam 
ex eo voluntatem accepiifent, doluiflentquc, ne 
hac de caufa quicquam de veteri illa detrahe- 
retur conjun&ione, atque amicitia, quam lummo 
femper ftudio coluerant, Joannem Sardiniuai mi- 
ferunt civem fuum, qui ea diceret, qux ad con- 
troverfiam componendam 5 placandoique Genuen- 
fmm animos pertinere arbitraretur. Quibus Ge- 
nuenfes auditis, & Ricelienfis commoa officio, 
qui Lucenfes etiam, atque etfam Senatui commen- 
daverat, vetuftiilimarn non abrumpendam eifc a- 
micitiam exiftimarunt; cum pnefertim Lucenfes, 
nequid poftea tale contingeret, Viaregium inten- 
tiore cuftodia, addita militum manu, fenaturos 
fe eiie pollicerentur. 

Nondum erat hyems confe&a , & ftudio ar- 
dentes ulcifcendi , nihii prioris obfidionis deterriti 
exitu ad oppugnandam reverti Genuam Auitria- 
ciconftituerant. Quinetiam proxim& oblidionis e- 
ventu multis de rebus admonebantur , qux faci- 
lem redderent iniequentem , & tanta: erat terre- 
ftris, maritinuvque opportunitatis Urbs Genua, ut, 
ea relida , corruere omnis Italici belli ratio vi- 
dcrcrur. Primum erat eorunn confilium Delphini, 
Lunsque portubus potiri. Quibus in poteftatem 
reda&is, adjuvantibulque Britannis, 8c ipfi o- 
mnibus abunJarcnt rcbus 5 & nuiltis toto mari Gc- 

uucn- 



Liker Tcnm. 347 

nuenfibus egreffus , nullaque proptera fpes com- 
meatusrelinqueretur. Ipia autcm defenforum mui- 
titudo, quae Borboniorum confluemibus auxiliis 
admodum creverat , fi commeatus defkeret , fa- 
mefque urgeret, exitio potius, quam prafidio fu- 
tura Civitati videbatur. Itaque Brounio peritiffi- 
mo imperatore , magnis circum Mutinam , Par- 
mamque contra£lis copiis , magnis item conftitu- 
tis horreis , in eam Liguftici litoris partem , quas 
ad orientem fpe&at, per Apuanos montes quam- 
primum defcendere cogitabant ; confeftimque de- 
fcendiilent, nifi eos gravis adhuc hyems, duriffi- 
maeque propter jumentorum penuriam neceiiaria- 
rum rerurn fubve&iones detinuiiient • 

At Borbonii , & Genuenfes, qui Petrum- 
Francifcum Grimaldum fummo cum imperio m 
eas partes miferant , aliofque ei nobiles adjunxe- 
rant , de Auftriacorum confiliis certiores fafti , 
permunitis Suburbanis , arcem Delphiniatn 5 ar- 
cem item Marianam , quae in promontorio quo- 
dam portus Lunenfis pofita unum a terra, eum- 
que peranguftum aditum habet, Spediam prseter- 
ea, Erycem, ipfiufque Lunenfis portus fauces, 
infulafque, multis effedis operibus, collocatiique 
tormentis inftruxerant ; Sergianenfem provinciam 
confirmaverant ; arcem 5 oppidum muniverant : 
Laventiam , Maffam , Carrariam , qu# pacati e- 
rant, quietique Principis loca, jure belli occupa- 
verant , ne facultatem darent hoftibus propius ac- 
cedendi: Apuanorum montium anguftias obfede- 
rant , valida ubique prafidia impoiuerant : caftra 
ad Segeftam Tigulliorum 3 Clavarumque fecerant, 
feque ad defenfionem omnibus rebus paraverant* 

In- 



348 De Bello Italko 

Interim Ricelienfis per Roccaepinium nonnullis 
terra, marique fubmiilis centuriis, Subalpinos Va- 
raginicccc. incuriofms agentes oppreilerat; perque 
Marchionem Montium Gallici exercitus Decurio- 
nem magna c#de Nadaftium Vulturem occupare 
conantem repulerat • ipfe ad contilium magni mo- 
menti animum adjecerat 5 ut Savonem repentino 
incurfu occuparet. 

Urbs eft ad mare Savo ab Genua longe oc- 
cidentem verfus millia paifuum xxx., moenibus , 
portuque fuccinta > duobus prominentibus lateri- 
bus introrfus retra&o . Arcem habet inter occa- 
ium , & meridiem fatis munitam 5 qux tota ex 
faxo multis operibus extru&a, prseruptique icopu- 
li dorfo impolita fere undique alluitur mari, al- 
taqueab urbe ioifa disjun&a , verlatili rurfus pon- 
te adjungitur. Ultra Savonem ad occidentem mil- 
lia circiter paiiuum iv. Vadum ad Sabatium, fta- 
tioque navibus, projedo monte, tutiflima, inea- 
que anchoras jecerat Britannica claliis . In portu 
Savonenii tnremes erant ii. Sardini^ Regis, erant 
inUrbehorreaconftituta,erantarma, tela, commea- 
tusomnis genens. Qux omnia demere hoftibus Rice- 
lienfis cupiebat, videbatque, Savone recepta, neque 
Bntannis locum enein Vado confiftendi, & omnem 
eani Borboniis, ac Genuenlibuspatere oram,qua' ad 
flumen Varuin protcndicur. Urbem, atque arcem 
Comes Roccaefius cenebat pnrlidio non (atis firmo 
Subalpinorum ., paucillimique ex his excubare in 
arcc coniueverant . Sayonenfes Genuenfi aflueti 
iroperio pralentes oderant domiaos, *Sc nonnuilis 
crat acerbe nimis a Subalpinis militari licenti i im- 
peritatura- Prastcrca occuiti a Savone nuncii Ge- 

nuam 



Llber Tertius. 349 

nuam venerant , qui cum multa alia, tum, qua 
Urbs ad mare vergit, locum eiie in mcenibus a- 
prufa infidiis renunciaverant , propterea quod ri- 
mas murus egerat, laxarique adeb.poterat, ut da- 
ret introeuntibus aditum, ibique forte hedera in- 
ter faxa coaluerat , quae multis opaca frondibus 
locum, dolumque occuleret. 

Quibus Ricelienfis cognitis, cohortes aliquot 
militum eo no61:u niari mittere conftituerat , quo- 
rum alii ab altera Urbis parte moenia ex afcenfu 
tentare fimularent , Subalpinofque diftinerent T 
alii per diduitam muri partem (ilentio intromiffi 
opportuna Urbis loca improvifooccuparent. Ne- 
quedubitabat.quin repentino oppreffis incurfuSub- 
alpinis, adjuvantibus, recipientibufque Savonen- 
fibus, inter tumultum captse Urbis, no£t urnaeque 
concurfationis fremitum arx ipfavel dolo, vel er- 
rcre aliquo in tanta defenforum paucitate capi fa- 
cile poiiet . Itaque locum, tempus, fignum con- 
ftituit , nunciofque praemiis , pollicitationibufque 
incitatos Savonem remittit: ipfe ut ab eo , quod 
parabat, in alterius rei curam converteret ho- 
ftium animos , Segeftam Tigulliorum proficifci- 
tur , eoque velut conventuros paratos eiie milites 
jubet . Multus erat in confilio cum Ahumada, age- 
bat, loquebatur omnia, qu&ad arcendosab eaparte 
hoftespertinerevidebantur. Cumrepente magiftris 
imperat navium, ut primo vefpere fcaphas, atque 
onerarias Genuae ad portum appulfas habeant , 
quot fatis effe ad tria millia ferme armatorum 
tranfportanda exiftiment, Ducique Aginneniium, 
quem iummae rei pmecerat, quid fieri veiit, o- 
itcndit, inprimifque monet, ut celcritatem adhi- 

beat 3 



3$o De Belto Italko 

beac , no&uabundufque Savonem perveniat . Cho- 
velenium intenm Vulturem pramiierat, qui per 
caufam infpiciundi exercitus copias contraheret: 
ipie eodem paulo poft advolarat, & cum cohor- 
tibus vii. ^ quas Chovelenius contraxerat , Sa- 
vonem terra progrediebatur . Ahumada cum reli- 
quo exercitu fubiequebatur, reiidis, qui monti- 
um juga tuerentur, hoftemque levibus praliis la- 
ceiiendo detinerent. Summa erat maris tranquil- 
litas, coelique, appropinquante notte, ferenitas. 
Sed cum eiiet ab iis, qui naves cogebant , paulo 
tardius res adminiftrata, fadtum eit magna toti- 
us negotiipertubatione, ut, qui prima vigilia mi- 
lites folvere debebant, fecunda naves confcende- 
rent. Interim, tempore commutato, fluctibus du- 
biis volvi coeptum eit mare, imbsrqu* accidit 
navigantibus gravis. Serius his de caufis confe- 
£to Dux Aginnenfium curfu, orta jam luce , 
Savonem conipexit. Itaque , patefa£tis infidiis, 
paululum regreiius vi aperta propalam uti non 
dubitavit, atque inter Cellem, Alhitiolamque 
exfceniione fa;ia ( quae loca non longe ab Savo- 
ne abfunt) Urbi colles imminentes occupat, hor- 
reifque, qux ad Urbem erant, incenlis, ipfam 
circumvaliare Savonem inllituit. At Ricehenfis 
cum id, quod prudentiilime cogitaverat ? malc 
cecidiiie videret, & vim tentare periculofum du- 
ceret, Genuam fefe recipere itatuit, idemque u- 
ti faceitt, Duci Aginnenfiura iraperavit. Subal- 
pini , cum in neminem queinpiam inlidurum cul- 
pam conterre, co:;nita caula, poffent, St tamen 
mfidias fa£tas fufpicarentur, omnibus irati Savo- 
neniibus, eos> imperatis pecimiis^ principibutque 

in 



Libcr Tcrtius. 351 

in cuftodiam conjedis, durilfime habuerunt; ut, 
quoniam amari non poterant, quod multo elt ia 
imperio firmius, timerentur. 

Erant interim in agro Nicseenfi a Borboniis 
levia quaedam, eaque fecundafa&a praelia, ad exer- 
citumque Bellinfulanus, & Minenfis redierant ; 
Leutroniusautem -fuis fe locis tenebat. At Brou- 
nius , ut jam medium veris erat , in Tari valle con- 
tra:lo exercitu, omnibufque comparatisrebus, co- 
gnita locorum natura, minis, pollicitationibufque 
varie, fruftraque tentatis Ligurum animis, tripli- 
ci denique inftruda acie, Genuenfium finibus ap- 
propinquabat . Erant armatorum xl. circiter mil- 
lia; numero pr&ftabant; & tor exercitati praliis 
virtute valebant. Primo pr&erat agmini Maguire- 
jus, per ipfblque Apuanos montes iter faciebat. 
Dextra montem Boccum occupare Andraeafius , 
finiftra montem item Furtianum tenere Harche- 
fius juiius erat. Alterum ducebat agmen Marchio 
Clericius, cui mandatum erat, uti eodem tempo- 
re Apua movens ad portum defcenderet Lunen- 
fem: & quia ad cmnia tuenda non fatis effe Bor- 
bonii, & Genuenfes poterant, cum tanta undique 
irrumperet hoftium multitudo , Sc totius fervandi 
caufa partem negligere videbantur , erat Nadaftio 
imperatum, ut per occafionem Ligufticas fupera- 
ret fauces^in Porciferamque vallem decurreret . 
Maguirejus, primo afpe&u perterritis Borboniis, 
Liguribufque, qui, reli&is Apuanorum montium 
jugis, ad Oxarium montem fubita fe fuga rece- 
perunt, Baretium pervenit ; indeque progreifus, 
vaftatis longe lateque , atque incenfis omnibus, 
magnum uaique terrorem intulit. Marchio in- 

tc- 



3 $2 De Bello Italtco 

tertmClericius, oppidocapto Bruneto, regionem, 
qua; trans flumen Boatf um ad portum pertinet 
Lunenfem, occupaverat omnem. 

Eodem impetu per iniqua progreffus loca , 
fugatis Hilpanis, montem Boccum, & Margaritas 
fanum tenuerat Andraeafius, quem procedentem in- 
tollerantius , neque dubitantem , quin , fi mare nan- 
ciiceretur, omni Borbonios receptu intercluderet; 
Marchio primum Mojenfis Hiipani exercitus de- 
curio tardavit, tum tanta in hoftes vi irrupit, ut 
cccc. interfectis , viftores terga vertere Auftriacos 
cogeret, ftatimque Margarita^ fanum reciperet,& 
Boccum etiam, profligato Andraafio , recepiiiet , 
nifi mandatum ei repente ab Ahumada fuiiiet,uti 
ab inlequendis, laceiiendifque hoftibus omnino ab- 
ftineret. Certi enim de pace nuncii venerant. At 
Nadaltius Ligufticas improvifo fauces tra.i greiius 
Petram Lavetiaram, Langenfiumque pagum occu- 
paverat. Sed Genuenfium centurias aliquot cum 
fubito apparuiilent, impetufa£to,celeriter Auftria- 
cos perturbaverunt , atque ita perterritos egerunt, 
ut non prius fuga defifterent quam in confpedu 
Oftavii vici trans Ligufticas fauces veniiient . Ita 
vario pugnabatur marte, erantque omnium inten- 
ti animi in ejus bclli cafum, in quo non folum 
Urbs Genua pramium erat futura vidoris, fed 
etiam de Italix, atque Eutopae forfitan totius fta- 
tu decertatum fuitiet. Tantx dimicationem rei pa- 
cis repeate fuftuiit nuncius. 

Habito, ut diximus, Aquifgrani colloquio y 
inter Britannos, & Gallos conditiones convencre, 
qua: non funt, praterquam qus ad Italiam perti- 
nent > memorue nobis quidcm prodendz . 

Ba- 



Liber Tertius. 353 

Batavi prirnum trepidi rerum fuarum, reiiqui 
deinde omnes au:toritati paruerunt eorum^ qui 
neceifitati parere videbantur. Nam Galli vi£io- 
xes foris, inopia domi dicebantur premi maxime 
rei fru-nentarise, mancimaque negleda re, fioren- 
tes in America provincias retinere non poiie. Bri- 
lanni, aiieno impedito, commercium imminue- 
rant fuum, fumptibuique terra marique ingenti- 
bus fadis, grande conflaverant xs alienum. lllud 
etiam fatis conftat cundis Gallis, qui ut belli pe- 
riculis non deterrentur, ita diuturnitate frangun- 
tur, prociives fuiile ad otium animos., atque ex 
tanto tandem bello patrise delicias reipicere coepif- 
fe; & Regem ipfum in medio rerum curiu 5 rara inter 
regnantes moderatione, vi6fori& temperaiie fuse, 
ut communi faiuti confuleret, eoque fuit ejus mi- 
rabilior moderatio, quo tot expugnatis in Bel- 
gio areibus, perterritis Batavis., invido exercitu, 
ouxcumque alibi accepiiiet belio damna, farcire 
facile pofle videbatur, & peritiiTimi erant duces, 
qui vi&oria uti fuaderent . At Rex quietam Eu* 
ropam, quam fuam maluit, effecitque, ut in Aqui- 
fgranenfi colloquio repentina firmaretur pax, neque 
iis revera utilis, qui fecerant, neque iis>qui acce- 
perant magis, quam probarant. Illi nihil in pace 
retinebant eorum , qu# maximis fa&is ja&uris, 
aditifque periculis bello ceperant y his neceffitas 
impofita pacis accipiendas omnem repente abrupe* 
rat melioris fpem fortunae . Accifae quidem omnium 
fortunae, non tamen placata odia, neque, cum 
vires redierint, fublatse novarum caufae diifenfio* 
num . Nifi forte haec eft rerum humanarunl in- 
ftabilis conditio, ut paci bellum, bello pax 

Z va- 



3^4 & e BeMo Italico 

varietate perpetua fuccedat , & quam homi^ 
num confiliis rerum mutabilitatem affignamus, u- 
niverfse potius natura, seternarumque nexui cau- 
farum tribuenda eft . Fuere ad Aquifgranenfe col- 
ioquium eorum Legati Principum adhibiti, qui 
bellum geiierant; Legatique fuerunt Britannias 
Regis Comes Sanduicenfis, & Eques Robinfo- 
nius; Regis Gallise Comes Sanfeverinas Arago- 
nius Piacentinus, & Eques Portenfis ; Reginas 
Ungari& Comes Caunitius ; Regis Hifpani# Maf- 
fonius Limenfis; Regis Sardinise Comes Cavan- 
nenfis; Batavorum Comes Bentinchius, aliiquc 
cum eo iv. Batavorum item Legati; Reipubli- 
cx Genuenfis Francifcus Auria, quem ex S. C. 
in Britanniam miiium Lutetise remanfiile dixi- 
mus; & Ducis Mutinenfium Comes Monfonius 
Legatus fuit. Fuere item alii ab aliis milii Prin- 
cipibus privati homines, qui , quid ageretur, ex- 
plorarent , & tanquam ad aquas valetudinis caufa. 
veniiient, Aquifgrani obverfarentur. RexNeapolis 
neminem publice mifit, ne repudiare quaxlam in eo 
concilio, aut approbare videretur, qu& noluiffet. 
Poftulabat Regina^ Ungarias Legatus, ut ne Du- 
cis Mutinenfium, Reique pubiica: Genuenfis Le- 
gati ad id colloquium adhiberentur, propterea 
quod eorum eifent Legati Principum, qui alie- 
no bellaiient nomine: itemque pofiulabat, ut ne 
Vormacienfis focderis fublata caufa, vis maneret, 
in eoque tantum maneret, quod Reginx obe- 
rat. Nam Placentia, qua* Phllippo Hifpani Re- 
gis Fr. contribuebatur, & Finario, quod Ge- 
nuenfibus reftituebafur, nominatim exceptis, de 
reliquis omnibus, qttas Rcginx Ungarix fuillent, 

at- 



Liber Tertlus. 355 

atque erant ex Vormacienfi fcedere Sardini^ Re~ 
gi attributa, eidem in Aquifgranenfi colloquio 
diligenter cavebatur . Id , quod contra omnem 
paftorum, conventorumque fieri rationem Cau- 
nitius dicebat > Etiam Pontifex Maximus per 
Canonicum quendam Leodienfem vetuftum illud 
fuum in Parmam, Placentiamque Urbes jus in- 
terponebat. Erat praeterea inter Auriam, Mon- 
foniumque de fuorum Principum dignitate orta 
contentio, qui primus, qui fecundus, in exfcri- 
bendo foedere nominari deberet. Sed non pla- 
cuit pacem omnium > ut dicebatur, bono partam 
contentionibus nonnullorum perturbari ; &, com- 
pofitis Britannorum, Gallorumque rebus> recla- 
mare caeteri, non repugnare poterant. 

His in Aquifgranenli colloquio aftis^aliud 
Nic£se colloquium indiflum eft, in quo de Ita- 
lica firmanda pace agebatur: apudqueBrounium, 
& Ricelienfem, his rebus cognitis, itemque apud 
Bellinfulanum , Minenfem, & Leutronium con- 
ftitutse funt inducise, quarum quoad exiffet dies, 
perfe&ave effent ad pacem omnia, fuis fe quif- 
que locis contineret, neve alter alteri nocere pof- 
let. His ftare induciis Britanni noluerunt, pro- 
pterea quod paftas prius fuiffe dicerent , quam 
Hifpanos, & Genuenfes cum reliquis de Aquif- 
granenfi pace confenfiffe ipfi cognofcerent . Quod 
ubi a Britannis cognitum eft , mare etiam a bel- 
li impetu ceffavit, Britannicaeque claiiis Pnrfe- 
6tus Navarchum Genua mifit, qui ejus rei nun- 
cium Senatui perferret, & 5 quae eft Britannicas 
gentis magnitudo animi, Genuenfium, tametli 

Z % ho- 



%$6 De Bello Italico 

hoftes fuiffent, tamen virtutem, & conftantiant 
admirari Praefedum diceret. 

Interea Genux, pace parta, gratise Supe- 
ris agebantur, indidta fupplicatione, utque ea 
fupplicatio quotannis iv. id. Decemb. , quo d:e 
liberata ab Auftriacis Urbs fuerat,ad Mariae in 
Oregina conftitueretur, Senatus cenfuit : Con- 
ciliumque Majus extra ordinem coadtum decrc- 
vit, uti Dux Ricdienfis, liberi, pofterique ejus, 
atque agnati Cives eflent nobiles Genuenfes, iif- 
que gentis fuas infigni infigne apponere Reipu- 
blkx iiceret, utque Duci Ricelienfi ex S. C. 
ftatua in Curia poneretur ex marmore: item- 
que Ahumadam Hifpanienfis exercitusLegatum, 
liberos , pofterofque ejus Cives etfe nobiles Ge- 
nuenfes, itemque Cives effe nobiles Genuenfes 
feptem , qui populares erant honcfto loco nati, 
Joannem Baptiftam Celefiam, Jofephum Cal- 
vum, Joephum Afplanatum, Joannem - Bapti- 
ftam Canogium , Georgiurn Turrellium , Jofe- 
phum Lacomarfinum, & Auguftinum Majolum, 
quod ii optime fuerant de Republica tempore 
diffiuiiimo meriti , Patribus placere. Hi puftea- 
quam tonfcripti Patres fuerunt, collatione gra- 
tuita (nam more receptum eft, ii quis inter 
Patres legatur, uti is aliquid Duci muneris of- 
ferat ) (imulacrum ex argcnto pnvclaro operc, 
& grandi pondere,quod Mariam virginali habi- 
tu, atque veftitu reierebat, Brignolio Duci ol> 
tuleruni . Uleftatim in publicum contuiit, m ma- 
ximoque Urbis Templo allervari, atquein iuppli- 
catione , qug iv. id Decemb. haberetur, deferri 
quotannis juliit . Ar Rex Galliae Ricelienfem , quod 

egre- 



Ltber Terrim. 3^7 

egregiam Genuenfi bello operam navaffet , Magi- 
ftrum creavit Gallicae militke. Quo ille laetu^ ao- 
nore, fervatseque Urbis Genua; gloria clarus in 
Galliam rediit. 

Indido Nicsese colloquio convenerunt eo 
ftatim Brounius, Bellinfulanus, & Mineniis, Re- 
gis autem Sardinise nomine Comes Brelienfis, 
atque a Republica Genuenfi miffi Conftantinus 
Pinellius, & Hieronymus Curlus, a Duceque 
Mutinenfium Comes Sabbatinius , qui de Itali- 
ca firmanda pace agerent iis conditionibus, quas 
erant jam in Aquiigranenfi colloquio conftitutse, 
quarum hax erat fumma: Omnia Sardinise Rex 
haberet , & quae ante bellum habuiffet, & quas 
ex Vormacienfi foedere recepiflet, excepta no- 
minatim Placentia, ejufque Urbis agro. Par- 
ma, Placentia, Guardiftallum, earumque urbium 
agri Phiiippo Ferdinandi Hifpani Regis Fr. at- 
tribuerentur, liberis, pofterifque ejus virilis fe<- 
xus; ea tamen lege, li Carolus Neapolis, 8c 
Siciliae^Rex Philippi, Ferdinandique Fr. in Hi* 
fpaniamlk^nfeat, ut regnet in ea, & fi Philip- 
po »Ferffinandi Hifpani Regis Fr. liberi, pofte- 
rique nulli fuerint virilis fexus, tum uti Pla- 
centia, ejufque urbis ager ad Regem Sardiniae, 
Parma , Guardiftallum, earumque urbium agri 
ad Reginam Ungariae eodem jure redeant, quo 
jure cujuique eorum antea fuerint. 

Dux Mutinenfium, & ReljpublicaGenuenfis 
reftituerentur in integrum: Qnx privatim a Ge- 
nuenlibus bona in regno Reginae Ungari£,qu^ 
item a Duce Mutinenfium poiieiia eiient > Re~ 
ginaque Ungarise jure belli publicaiiet, ea do- 

mi- 



5S^ • Dc Bello Itallce 

minis omnia refte redderentur: Dux MutinenS 
fium , fi pro iis pecuniam accipere velit , sefti- 
matione intra quadragefimum diem fa&a, acci- 
/piet. H#c fere, quse ad Italiam pertinerent, 
Aquifgrani conftituta funt, & Nk&£ cautum 
eft in colloquio, uti ad certam diem perfice- 
rentur, utque ad certam item diem ex iis lo- 
cis, quas quifque oqcupaffet , prafidia deduce- 
jentur omnia; Captivi utrinque, fafta permu- 
iatione , reftituerentur , & nominatim nobiles 
Cives Genuenfes , itemque obfides remitteren- 
tur* Sed cum de bonis a Regina Ungarise pu- 
jblicatis controverfia effet illata 3 caput illud Au- 
Ihiaci infirmare conabantur, aut malignius in- 
ferpretando, aut in aiiud tempus rei cognitio- 
nem differendo* Contra, ut ftatim decernere- 
tur, & ab eo, quod erat in Aquifgranenfi col- 
loquio de hujufmodi bonis fan&urn, ne recede- 
retur, Genuenfes, & Ducis Mutinenfium Le- 
gatus poftulabant. Qua de controverfia Galli» 
Rex certior fa&us, ne reliquo Belgio n Borbo- 
niorum prafidia deducerentur, impe% \l ; 8cj 
qui communis lalutis caufa pacem tc^&t 1 fo- 
ciorum, & fidei gratia bellum renovare non du- 
bitabat, in idque Britanni, & Batavi confenti- 
re videbantur. Quibus Regina Ungarix rebus 
permota ab hujufmodi etiam poftulatione defti- 
tit, fedataque controverlia, pax tandem omni- 
um conieniu firmata eft. 

Hunc habuit exituoi Italicum bellum , de 
quo lcribcnti liceat, fi vere , in cxtrcmo opere 
ltalicprum Principum, qui bellum geflerunt/lau- 
dare virtutem . Nam Rex Ncapoiis , lon^c a 

fini- 



Liber Tertiut. 359 

finibus fuis reje&is ad Velitras hoftibus , egra- 
gii imperatoris, optimique Regis officio fun6tus 
eft. Sardiniar Rex in dubiis, gravibufque rebus 
folertiae, 8c fortitudinis laudem tulit . Dux Mu- 
tinenfium infigni erga Borbonios fide, animique 
in adverfis magnitudine inclaruit . Genuenfes de- 
nique, recuperata, defenfaque Patria, fatis ma- 
gnifice oftenderunt, vetus illud in Italia animo* 
rum robur fopiri interdum temporibus , extin« 
gui nunquam poffe. 



<* 




K 






J 

k 



UNIVERSITY OF ILLINOIS-URBANA 



3 0112 062546814